๔. โคมยสูตร เล่ม ๑๗

ภิกษุผู้มีความเพียรอันปรารภแล้ว มีสติ มีสัมปชัญญะ พึงพิจารณาขันธ์ทั้งหลายอย่างนี้ทั้งกลางวันทั้งกลางคืน

ภิกษุเมื่อปรารถนาบทอันไม่มีจุติ พึงละสังโยชน์ทั้งปวง พึงทำที่พึ่งแก่ตน พึงประพฤติดุจบุคคลผู้มีศีรษะ ถูกไฟไหม้

๔. โคมยปิณฑสูตร

ว่าด้วยทรงอุปมาการได้ขันธ์ ๕ เหมือนกับโคมัย

{๒๔๘} [๙๖] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ … ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “มีบ้างไหม พระพุทธเจ้าข้า รูปบางอย่างที่เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา จักคงเที่ยงอยู่เสมออย่างนั้น มีบ้างไหม เวทนาบางอย่าง… สัญญาบางอย่าง ... สังขารทั้งหลายบางอย่าง… วิญญาณบางอย่างที่เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา จักคงเที่ยงอยู่เสมออย่างนั้น”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ไม่มีดอก ภิกษุ รูปบางอย่างที่เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา จักคงเที่ยงอยู่เสมออย่างนั้น ไม่มีดอก เวทนาบางอย่าง… สัญญาบางอย่าง … สังขารบางอย่าง … วิญญาณบางอย่างที่เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา จักคงเที่ยงอยู่เสมออย่างนั้น”

{๒๔๙} ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหยิบมูลโคก้อนเล็กๆขึ้นมาแล้วได้ตรัสกะภิกษุนั้นว่า “ดูก่อนภิกษุ การได้อัตภาพแม้มีประมาณเท่านี้ที่เที่ยง

ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา จักคงเที่ยงอยู่เสมออย่างนั้นก็ไม่มี ถ้าแม้การได้อัตภาพมีประมาณเท่านี้จักเที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบนี้ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะเหตุที่ไม่มีการได้อัตภาพมีประมาณเท่านี้ที่เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบจึงปรากฏ

{๒๕๐} ดูก่อนภิกษุ เรื่องเคยมีมาแล้ว เราตถาคตเคยเป็นขัตติยราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ดูก่อนภิกษุ เราผู้เป็นขัตติยราชนั้นมีเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง ซึ่งมีกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข มีปราสาท ๘๔,๐๐๐ องค์ซึ่งมีธรรมปราสาทเป็นประมุข มีพระตำหนัก ๘๔,๐๐๐ แห่งซึ่งมีพระตำหนักมหาพยูหะเป็นประมุข มีราชบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ บัลลังก์ซึ่งสร้างด้วยงา สร้างด้วยแก่นจันทน์แดง สร้างด้วยทอง สร้างด้วยเงิน ลาดด้วยผ้าโกเชาว์มีขนยาวเกิน ๔ องคุลี ลาดด้วยผ้ากัมพลขาวทำด้วยขนแกะ มีขนทั้งสองข้างลาดด้วยเครื่องลาดทำด้วยขนแกะมีดอกทึบ มีเครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังชะมด มีเพดานสีแดง มีหมอนข้างสีแดง มีช้างต้น

๘๔,๐๐๐ เชือกซึ่งมีเครื่องประดับทำด้วยทอง มีธงทำด้วยทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง มีพญาช้างอุโบสถเป็นประมุข มีม้าต้น ๘๔,๐๐๐ ตัวซึ่งมีเครื่องประดับทำด้วยทอง มีธงทำด้วยทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกอัศวราชเป็นประมุข มีรถทรง ๘๔,๐๐๐ คันซึ่งมีเครื่องประดับทำด้วยทอง มีธงทำด้วยทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันต์ราชรถเป็นประมุข มีแก้ว ๘๔,๐๐๐ ดวง ซึ่งมีแก้วมณีเป็นประมุข มีพระสนมนารี ๘๔,๐๐๐ นางซึ่งมีนางภัททาเทวีเป็นประมุข มีกษัตริย์ ๘๔,๐๐๐ องค์ซึ่งคอยตามเสด็จ มีปริณายกแก้วเป็นประมุข มีแม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัวซึ่งมีเครื่องลาด ผ้าป่าน มีภาชนะรับนํ้านมทำด้วยเงิน มีผ้า ๘๔,๐๐๐ โกฏิซึ่งมีผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด มีผ้าไหมเนื้อละเอียด มีผ้าขนสัตว์เนื้อละเอียด มีผ้าฝ้ายเนื้อ

ละเอียด มีสุพรรณภาชน์ ๘๔,๐๐๐ ที่ซึ่งมีพระกระยาหารที่พนักงานเชิญไป โดยเฉพาะในเวลาเย็นในเวลาเช้า

{๒๕๑} ดูก่อนภิกษุ ก็บรรดาเมือง ๘๔,๐๐๐ เมืองเหล่านั้นแล เมืองที่เราครองในสมัยนั้นมีเมืองเดียวเท่านั้นคือกุสาวดีราชธานี บรรดาปราสาท ๘๔,๐๐๐ องค์เหล่านั้นแล ปราสาทที่เราครองในสมัยนั้นมีปราสาทเดียวเท่านั้นคือธรรมปราสาท บรรดาพระตำหนัก ๘๔,๐๐๐ องค์เหล่านั้นแล พระตำหนักที่เราครองในสมัยนั้นมีพระตำหนักเดียวเท่านั้นคือพระตำหนักมหาพยูหะ บรรดาพระราชบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ บัลลังก์เหล่านั้นแล ราชบัลลังก์ที่เรานั่งในสมัยนั้นมีบัลลังก์เดียวเท่านั้นคือบัลลังก์ที่สร้างด้วยงา สร้างด้วยแก่นจันทน์แดง สร้างด้วยทอง หรือสร้างด้วยเงิน บรรดาช้างต้น ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านั้นแล ช้างที่เราทรงในสมัยนั้นมีเชือกเดียวเท่านั้นคือพระคชาธารชื่ออุโบสถ

บรรดาม้าต้น ๘๔,๐๐๐ ตัวเหล่านั้นแล ม้าที่เราทรงสมัยนั้น มีหนึ่งตัวเท่านั้นคือม้าวลาหกอัศวราช บรรดาราชรถ ๘๔,๐๐๐ คันเหล่านั้นแล ราชรถที่เราทรงในสมัยนั้นมีคันเดียวเท่านั้นคือรถเวชยันต์ราชรถ บรรดาสนมนารี ๘๔,๐๐๐ นางเหล่านั้นแล สนมนารีที่เรายกย่องในสมัยนั้นมีนางเดียวเท่านั้นคือนางกษัตริย์ หรือหญิงที่มีกำเนิดจากกษัตริย์และพราหมณ์ บรรดาพระภูษา ๘๔,๐๐๐ โกฏิเหล่านั้นแล ผ้าที่เรานุ่งห่มในสมัยนั้นมีคู่เดียวเท่านั้นคือผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้าขนสัตว์เนื้อละเอียด หรือผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด บรรดาสุพรรณภาชน์ ๘๔,๐๐๐ ที่เหล่านั้นแล สุพรรณภาชน์ซึ่งใส่ข้าวสุกที่หุงจากข้าวสาร ๑ ทะนานเป็นอย่างยิ่ง และแกงกับอันพอเหมาะแก่ข้าวนั้นที่เราบริโภคก็มีที่เดียวเท่านั้นดูก่อนภิกษุ สังขารทั้งปวงนั้นเป็นอดีต ดับไปแล้ว แปรผันไปแล้ว ด้วยประการดังนี้แล สังขารทั้งหลายทั้งปวงไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ปราศจากลมหายใจอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุ ก็ลักษณะอันไม่เที่ยงนี่ ควรทีเดียวที่จะเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อหลุดพ้นในสังขารทั้งปวง”

๕. นขสิขาสูตร

ว่าด้วยอุปมาขันธ์ ๕ เหมือนกับฝุ่นที่ปลายเล็บ

{๒๕๒} [๙๗] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ภิกษุนั้นนั่งแล้ว ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “มีบ้างไหม พระพุทธเจ้าข้า รูปบางอย่างที่เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา จักคงเที่ยงอยู่เสมออย่างนั้น มีบ้างไหม เวทนาบางอย่าง… สัญญาบางอย่าง… สังขารบางอย่าง… วิญญาณบางอย่างที่เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา จักคงเที่ยงอยู่เสมออย่างนั้น”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ไม่มีดอก ภิกษุ รูปบางอย่างที่เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา จักคงเที่ยงอยู่เสมออย่างนั้น ไม่มีดอก เวทนาบางอย่าง … สัญญาบางอย่าง … สังขารบางอย่าง … วิญญาณ บางอย่างที่เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา จักคงเที่ยงอยู่เสมออย่างนั้น”

{๒๕๓} ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงช้อนฝุ่นเล็กๆ ขึ้นมาไว้ที่ปลายพระนขาแล้วตรัสกะภิกษุนั้นว่า “ดูก่อนภิกษุ รูปแม้มีประมาณเท่านี้แลที่เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา จักเที่ยงอยู่เสมออย่างนั้น ไม่มีเลย ถ้าว่ารูปแม้มีประมาณเท่านี้จักได้เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดาแล้วไซร้ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบนี้ก็จะไม่พึงปรากฏ แต่เพราะเหตุที่ไม่มีรูปแม้มีประมาณเท่านี้แลที่เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบจึงปรากฏดูก่อนภิกษุ เวทนาแม้มีประมาณเท่านี้แล … สัญญาแม้มีประมาณเท่านี้แล … สังขารแม้มีประมาณเท่านี้แล … วิญญาณแม้มีประมาณเท่านี้แลที่เที่ยง ยั่งยืน มั่นคง ไม่มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา จักคงเที่ยงอยู่เสมอ