๑๐. สัญญาสูตร เล่ม ๑๗

๑๐. อนิจจสัญญาสูตร

ว่าด้วยการเจริญอนิจจสัญญา

{๒๖๓} [๑๐๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญา อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนอัสมิมานะทั้งปวงขึ้นได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในสรทสมัยชาวนาเมื่อไถนาด้วยไถคันใหญ่ ย่อมไถทำลายพืชที่สืบต่อด้วยรากทุกชนิด แม้ฉันใด อนิจจสัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกัน อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนอัสมิมานะทั้งปวงขึ้นได้{๒๖๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คนเกี่ยวหญ้าแฝกเกี่ยวหญ้าแฝกแล้วก็จับปลาย เขย่า ฟาด สลัดออก แม้ฉันใด อนิจจสัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ...

{๒๖๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวงมะม่วงขาดจากขั้ว มะม่วงที่ติดอยู่กับขั้วในพวงนั้นทั้งหมดย่อมหล่นไปตามพวงมะม่วงนั้นด้วย แม้ฉันใด อนิจจสัญญา ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ...

{๒๖๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กลอนชนิดใดชนิดหนึ่งของเรือนยอด กลอนทั้งหมดนั้นย่อมทอดไปสู่ยอด น้อมไปที่ยอด รวมลงที่ยอด ยอดชาวโลกกล่าวกันว่าเป็นเลิศกว่ากลอนเหล่านั้น แม้ฉันใด อนิจจสัญญาก็ฉันนั้น เหมือนกันแล ...

{๒๖๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลายไม้ที่มีกลิ่นที่รากชนิดใดชนิดหนึ่งบรรดามี ไม้กะลำพัก ชาวโลกกล่าวกันว่าเป็นเลิศกว่าไม้ที่มีกลิ่นที่รากเหล่านั้น แม้ฉันใด อนิจจสัญญา ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ...

{๒๖๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม้ที่มีกลิ่นที่แก่นชนิดใดชนิดหนึ่งบรรดามี ไม้จันทน์แดงชาวโลกกล่าวกันว่าเป็นเลิศกว่าไม้ที่มีกลิ่นที่แก่นเหล่านั้น แม้ฉันใด อนิจจสัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกันแล …

{๒๖๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไม้ที่มีกลิ่นที่ดอกชนิดใดชนิดหนึ่ง มะลิชาวโลกกล่าวกันว่าเป็นเลิศกว่าไม้ที่มีกลิ่นที่ดอกเหล่านั้น แม้ฉันใด อนิจจสัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกันแล …

{๒๗๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระราชาผู้น้อยเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามี ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นผู้ตามเสด็จพระเจ้าจักรพรรดิ พระเจ้าจักรพรรดิชาวโลกกล่าวกันว่าเป็นเลิศกว่าพระราชาผู้น้อยเหล่านั้น แม้ฉันใด อนิจจสัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกันแล ...

{๒๗๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แสงดาวทั้งหลายชนิดใดชนิดหนึ่งบรรดามี ทั้งหมดนั้นย่อมไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งแสงจันทร์ แสงจันทร์ชาวโลกกล่าวกันว่าเป็นเลิศกว่าแสงดาวเหล่านั้น แม้ฉันใด อนิจจสัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกันแล …

{๒๗๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขณะที่อากาศปลอดโปร่งปราศจากหมู่เมฆในฤดูสรทกาล ดวงอาทิตย์โลดแล่นขึ้นสู่ท้องฟ้า ย่อมส่องแสงแรงร้อนเจิดจ้ากำจัดความมืดที่มีอยู่ในอากาศทั่วไป แม้ฉันใด อนิจจสัญญาก็ฉันนั้นเหมือนกันแล อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนอัสมิมานะทั้งปวงขึ้นได้{๒๗๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อนิจจสัญญาอันบุคคลเจริญแล้วอย่างไร ทำให้มากแล้วอย่างไร จึงครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ... ย่อมถอนอัสมิมานะ

ทั้งปวงขึ้นได้ อนิจจสัญญาอันบุคคลเจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ... สัญญาเป็นดังนี้ ... สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ ... วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ... ย่อมถอนอัสมิมานะทั้งปวงขึ้นได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาอันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้แล ย่อมครอบงำกามราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำรูปราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำภวราคะทั้งปวงได้ ย่อมครอบงำอวิชชาทั้งปวงได้ ย่อมถอนอัสมิมานะทั้งปวงขึ้นได้”

จบ ปุปผวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. นทีสูตร ๒. ปุปผสูตร

๓. เผณปิณฑูปมสูตร ๔. โคมยปิณฑสูตร

๕. นขสิขาสูตร ๖. สุทธิกสูตร

๗. คัททูลพัทธสูตร ๘. ทุติยคัททูลพัทธสูตร

๙. นาวาสูตร ๑๐. อนิจจสัญญาสูตร

จบ มัชฌิมปัณณาสก์

รวมวรรคที่มีในมัชฌิมปัณณาสก์นี้ คือ

๑. อุปยวรรค ๒. อรหันตวรรค

๓. ขัชชนียวรรค ๔. เถรวรรค

๕. ปุปผวรรค

รวม ๕ วรรค เรียกว่าทุติยปัณณาสก์

๓. จุลลปัณณาสก์

๑. อันตวรรค

๑. อันตสูตร

ว่าด้วยส่วนคือสักกายะ ๔

{๒๗๔} [๑๐๓] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนมี ๔ เหล่านี้ ส่วน ๔ คืออะไรบ้าง คือ ส่วนคือสักกายะ ๑ ส่วนคือสักกายสมุทัย ๑ ส่วนคือสักกายนิโรธ ๑ ส่วนคือสักกายนิโรธคามินีปฏิปทา ๑{๒๗๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ส่วนคือสักกายะเป็นไฉน ส่วนคือสักกายะนั้นควรจะกล่าวได้ว่า ‘อุปาทานขันธ์ ๕’ อุปาทานขันธ์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทานขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ

๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าส่วนคือสักกายะ{๒๗๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ส่วนคือสักกายสมุทัยเป็นไฉน คือ ตัณหาอันทำให้เกิดในภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ มีความเพลิดเพลินยิ่งนักในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าส่วนคือสักกายสมุทัย{๒๗๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ส่วนคือสักกายนิโรธเป็นไฉน คือ ความคลายกำหนัดและความดับโดยไม่เหลือ ความสละ ความสลัดทิ้ง ความปล่อยวาง ความไม่อาลัยตัณหานั้นนั่นแหละ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าส่วนคือสักกายนิโรธ