๒. วิชชาสูตร เล่ม ๑๗

๒. ธัมมกถิกวรรค

๑. อวิชชาสูตร

ว่าด้วยความหมายของอวิชชา

{๓๐๐} [๑๑๓] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีคำที่กล่าวกันว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ อวิชชาเป็นไฉนหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยอวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ปุถุชนผู้มิได้สดับแล้วในโลกนี้ ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งรูป ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งความดับแห่งรูป ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งเวทนา ... ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งสัญญา ... ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งสังขารทั้งหลาย ... ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งวิญญาณ ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งความดับแห่งวิญญาณ ไม่รู้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่า ‘อวิชชา’ และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยอวิชชา ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล”

๒. วิชชาสูตร

ว่าด้วยความหมายของวิชชา

{๓๐๑} [๑๑๔] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีคำที่กล่าวกันว่า ‘วิชชา วิชชา’ ดังนี้ วิชชาเป็นไฉนหนอแล และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่าไร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในศาสนานี้ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งรูป รู้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดแห่งรูป รู้ประจักษ์ซึ่งความดับแห่งรูป รู้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูป รู้ประจักษ์ซึ่งเวทนา … รู้ประจักษ์ซึ่งสัญญา … รู้ประจักษ์ซึ่งสังขารทั้งหลาย ... รู้ประจักษ์ซึ่งวิญญญาณ รู้ประจักษ์ซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณ รู้ประจักษ์ซึ่งความดับแห่งวิญญาณ รู้ประจักษ์ซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่า ‘วิชชา’ และบุคคลชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยวิชชาด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล

๓. ธัมมกถิกสูตร

ว่าด้วยเหตุที่เรียกว่าพระธรรมกถึก

{๓๐๒} [๑๑๕] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีคำที่กล่าวกันว่า ‘พระธรรมกถึก พระธรรมกถึก’ ดังนี้ ภิกษุชื่อว่าเป็นพระธรรมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมด้วยเหตุเพียงเท่าไร ชื่อว่าเป็นผู้ได้บรรลุพระนิพพานในปัจจุบันด้วยเหตุเพียงเท่าไร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ หากว่าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณไซร้ ควรจะเรียกว่า ‘ภิกษุผู้เป็นพระธรรมกถึก’ หากว่าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณไซร้ ควรจะเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ หากว่าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความเบื่อหน่าย เพราะความคลายกำหนัด เพราะดับ เพราะไม่ถือมั่นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณไซร้ ควรจะเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ได้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน”