๘. โคปกโมคคัลลานสูตร เล่ม ๑๔

ครูที่เรียกว่าอัชชธรรม

ท่านพระโคดม พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ท่านพระโคดม พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก ท่านพระโคดมทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก ผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

จบ คณกโมคคัลลานสูฅรที่ ๗

๘. โคปกโมคคัลลานสูตร

ว่าด้วยพราหมณ์โคปกโมคคัลลานะ

{๑๐๕} [๗๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้วไม่นาน ท่านพระอานนท์อยู่ที่พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ สมัยนั้นแล พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรราชามคธรัฐ ทรงระแวงพระเจ้าปัชโชต จึงรับสั่งให้ซ่อมแซมพระนครราชคฤห์

ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระอานนท์ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครราชคฤห์ ขณะนั้นท่านมีความดำริดังนี้ว่า “ยังเช้านักที่จะเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครราชคฤห์ก่อน อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปหาพราหมณ์โคปกโมคคัลลานะยังที่ทำงานเถิด”

ครั้นแล้ว ท่านพระอานนท์จึงเข้าไปหาพราหมณ์โคปกโมคคัลลานะยังที่นั้น พราหมณ์โคปกโมคคัลลานะแลเห็นท่านพระอานนท์เดินมาแต่ไกล จึงได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “นิมนต์เถิด ท่านพระอานนท์ ท่านมาดีแล้ว นานทีเดียวที่ท่านพระอานนท์จะได้แวะเวียนมาที่นี่ นิมนต์นั่งเถิด นี่อาสนะเขาปูลาดไว้แล้ว”

{๑๐๖} ท่านพระอานนท์นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว ส่วนพราหมณ์โคปกโมคคัลลานะนั่งบนอาสนะที่ตํ่ากว่า

พราหมณ์โคปกโมคคัลลานะนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “ท่านพระอานนท์ จะมีภิกษุสักรูปหนึ่งไหมหนอที่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยธรรมครบทุกข้อทุกประการ ที่ท่านพระโคดมผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงถึงพร้อมแล้ว”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ไม่มีเลยแม้สักรูปเดียวที่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยธรรมครบทุกข้อทุกประการ ที่ท่านพระโคดมผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงถึงพร้อมแล้ว เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงให้อุบัติมรรคที่ยังไม่เคยอุบัติ ทรงให้เกิดมรรคที่ยังไม่เคยเกิด ตรัสบอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงทราบชัดมรรค ทรงรู้แจ้งมรรค และทรงฉลาดในมรรค ส่วนเหล่าสาวกในบัดนี้เป็นผู้ดำเนินตามมรรค จึงถึงพร้อมได้ในภายหลัง”ก็แลคำสนทนาระหว่างท่านพระอานนท์กับพราหมณ์โคปกโมคคัลลานะ ก็ค้างอยู่เพียงแค่นี้

{๑๐๗} เพราะขณะนั้นวัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐเที่ยวตรวจราชการในพระนครราชคฤห์อยู่ ได้เข้าไปยังที่ทำงานของพราหมณ์โคปกโมคคัลลานะและท่านพระอานนท์ด้วย แล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้เรียนถามท่านพระอานนท์ว่า “ท่านพระอานนท์ บัดนี้พระคุณท่านนั่งสนทนากันเรื่องอะไรหนอ และพระคุณท่านพูดเรื่องอะไรค้างไว้เล่า”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ในเรื่องที่พูดกันอยู่นี้ พราหมณ์โคปกโมคคัลลานะได้ถามอาตมภาพอย่างนี้ว่า ‘ท่านพระอานนท์ จะมีภิกษุสักรูปหนึ่งไหมหนอที่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยธรรมครบทุกข้อทุกประการ ที่ท่านพระโคดมผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงถึงพร้อมแล้ว’ เมื่อพราหมณ์โคปกโมคคัลลานะถามแล้วอย่างนี้ อาตมภาพได้ตอบดังนี้ว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ ไม่มีเลยแม้สักรูปเดียวที่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยธรรมครบทุกข้อทุกประการ ที่ท่านพระโคดมผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงถึงพร้อมแล้ว เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงให้อุบัติมรรคที่ยังไม่เคยอุบัติ ทรงให้เกิดมรรคที่ยังไม่เคยเกิด ตรัสบอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงทราบชัดมรรค ทรงรู้แจ้งมรรค และทรงฉลาดในมรรค ส่วนเหล่าสาวกใน บัดนี้เป็นผู้ดำเนินตามมรรค จึงถึงพร้อมได้ในภายหลัง’ นี้แลคำสนทนาระหว่างอาตมภาพกับพราหมณ์โคปกโมคคัลลานะพูดค้างอยู่ ก็พอดีท่านมาถึง”

ที่พึ่งพำนักของพระสงฆ์

{๑๐๘} [๘๐] “ท่านพระอานนท์ มีภิกษุสักรูปหนึ่งไหมที่ท่านพระโคดมพระองค์นั้นทรงแต่งตั้งไว้ว่า ‘เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของเธอ ทั้งหลาย’ ซึ่งพระคุณเจ้าทั้งหลายพึงเข้าไปหาได้ในบัดนี้”

“ดูก่อนพราหมณ์ ไม่มีเลยแม้ภิกษุสักรูปหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงแต่งตั้งไว้ว่า ‘เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของเธอทั้งหลาย’ ซึ่งอาตมภาพทั้งหลายจะพึงเข้าไปหาในบัดนี้”

{๑๐๙} “ท่านพระอานนท์ มีภิกษุสักรูปหนึ่งบ้างไหมเล่าที่สงฆ์สมมติ คือ ผู้ที่พระเถระมากรูปด้วยกันแต่งตั้งไว้ว่า ‘เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จล่วงลับไปแล้ว ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของเราทั้งหลาย’ ซึ่งพระคุณเจ้าทั้งหลายจะพึง เข้าไปหาได้ในบัดนี้”

“ดูก่อนพราหมณ์ ไม่มีเลยแม้สักรูปเดียวที่สงฆ์สมมติ คือ ผู้ที่พระเถระมากรูปด้วยกันแต่งตั้งไว้ว่า ‘เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จล่วงลับไปแล้ว ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของเราทั้งหลาย’ ซึ่งอาตมภาพทั้งหลายจะพึงเข้าไปหาได้ในบัดนี้”

“ท่านพระอานนท์ ก็เมื่อไม่มีที่พึ่งอย่างนี้ อะไรเล่าจะเป็นเหตุแห่งความสามัคคีกันโดยธรรม”

“ดูก่อนพราหมณ์ อาตมภาพทั้งหลายมิใช่เป็นคนไม่มีที่พึ่ง พวกอาตมภาพมีที่พึ่ง คือ มีธรรมเป็นที่พึ่ง”

{๑๑๐} “ท่านพระอานนท์ พระคุณเจ้าถูกกระผมถามว่า ‘มีภิกษุสักรูปหนึ่ง ไหมที่ท่านพระโคดมพระองค์นั้นทรงแต่งตั้งไว้ว่า ‘เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของเธอทั้งหลาย’ ซึ่งพระคุณเจ้าทั้งหลายพึงเข้าไปหาได้ในบัดนี้’ ก็ตอบว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ ไม่มีเลยแม้ภิกษุสักรูปหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นจะทรงแต่งตั้งไว้ว่า ‘เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของเธอทั้งหลาย’ ซึ่งอาตมภาพทั้งหลายจะพึงเข้าไปหาในบัดนี้’ ถูกกระผมถามต่อไปว่า ‘ท่านพระอานนท์ มีภิกษุสักรูปหนึ่งบ้างไหมเล่าที่สงฆ์สมมติ คือ ผู้ที่พระเถระมากรูปด้วยกันแต่งตั้งไว้ว่า

‘เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จล่วงลับไปแล้ว ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของเราทั้งหลาย’ ซึ่งพระคุณเจ้าทั้งหลายจะพึงเข้าไปหาได้ในบัดนี้’ ก็ตอบว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ ไม่มีเลยแม้สักรูปเดียว ที่สงฆ์สมมติ คือ ผู้ที่พระเถระมากรูปด้วยกันแต่งตั้งไว้ว่า ‘เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จล่วงลับไปแล้ว ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของเราทั้งหลาย’ ซึ่งอาตมภาพทั้งหลายจะพึงเข้าไปหาได้ในบัดนี้’ ถูกกระผมถามต่อไปว่า ‘ท่านพระอานนท์ ก็เมื่อไม่มีที่พึ่งอย่างนี้ อะไรเล่าจะเป็นเหตุแห่งความสามัคคีกันโดยธรรม’ ก็ตอบว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ อาตมภาพทั้งหลายมิใช่เป็นคนไม่มีที่พึ่ง พวกอาตมภาพมีที่พึ่ง คือ มีธรรมเป็นที่พึ่ง’ ดังนี้ ท่านพระอานนท์ ก็คำที่พระคุณเจ้ากล่าวแล้วนี้ กระผมจะพึงเห็นเนื้อความได้อย่างไร”

{๑๑๑} [๘๑] “ดูก่อนพราหมณ์ มีสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงบัญญัติไว้แก่ภิกษุทั้งหลาย มีพระปาติโมกข์ที่ทรงแสดงไว้แก่ภิกษุทั้งหลายทุกๆ วันอุโบสถ พวกอาตมภาพเท่าที่เข้าไปอาศัยคามเขตแห่งหนึ่งอยู่กัน ทุกรูปจะประชุมร่วมกัน ครั้น แล้วจะนิมนต์ภิกษุรูปที่สวดปาติโมกข์ได้ให้สวด ถ้าขณะที่สวดปาติโมกข์อยู่ ภิกษุมีอาบัติและมีการล่วงละเมิด พวกอาตมภาพก็จะให้เธอทำตามธรรม ตามที่ทรงพร่ำสอนไว้จึงเป็นกันว่ามิใช่ภิกษุผู้เจริญทั้งหลายให้พวกอาตมภาพทำ เป็นธรรมต่างหากที่ให้พวกอาตมภาพทำ”

“ท่านพระอานนท์ มีภิกษุสักรูปหนึ่งไหมที่พระคุณเจ้าทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ครั้นสักการะเคารพแล้วย่อมเข้าไปอาศัยอยู่ในบัดนี้”

“ดูก่อนพราหมณ์ มีอยู่รูปหนึ่งแลที่พวกอาตมภาพสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ครั้นสักการะเคารพแล้วย่อมเข้าไปอาศัยอยู่ในบัดนี้”

{๑๑๒} “ท่านพระอานนท์ พระคุณเจ้าถูกกระผมถามว่า ‘มีภิกษุสักรูปหนึ่งไหม ที่ท่านพระโคดมพระองค์นั้นทรงแต่งตั้งไว้ว่า ‘เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของเธอทั้งหลาย’ ซึ่งพระคุณเจ้าทั้งหลายพึงเข้าไปหาได้ใน บัดนี้’ ก็ตอบว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ ไม่มีเลยแม้ภิกษุสักรูปหนึ่งที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงแต่งตั้งไว้ว่า ‘เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของเธอทั้งหลาย’ ซึ่งอาตมภาพทั้งหลายจะพึงเข้าไปหาในบัดนี้’ ถูกกระผมถามต่อไปว่า ‘ท่านพระอานนท์ มีภิกษุสักรูปหนึ่งบ้างไหมเล่าที่สงฆ์สมมติ คือ ผู้ที่พระเถระมากรูปด้วยกันแต่งตั้งไว้ว่า ‘เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จล่วงลับไปแล้ว ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของเราทั้งหลาย’ ซึ่งพระคุณเจ้าทั้งหลายจะพึงเข้าไปหาได้ในบัดนี้’ ก็ตอบว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ไม่มีเลยแม้สักรูปเดียวที่สงฆ์สมมติ คือ ผู้ที่พระเถระมากรูปด้วยกันแต่งตั้งไว้ว่า ‘เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จล่วงลับไปแล้ว ภิกษุรูปนี้จักเป็นที่พึ่งของเราทั้งหลาย’ ซึ่งอาตมภาพทั้งหลาย

จะพึงเข้าไปหาได้ในบัดนี้’ ถูกกระผมถามต่อไปว่า ‘ท่านพระอานนท์ มีภิกษุสักรูปหนึ่งไหมที่พระคุณเจ้าทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ครั้นสักการะเคารพแล้วย่อมเข้าไปอาศัยอยูในบัดนี้ ก็ตอบว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ มีอยู่รูปหนึ่งแลที่พวกอาตมภาพสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ครั้นสักการะ เคารพแล้วย่อมเข้าไปอาศัยอยู่ในบัดนี้’ ดังนี้ ท่านพระอานนท์ คำที่พระคุณเจ้ากล่าวแล้วนี้ กระผมจะพึงเห็นเนื้อความได้อย่างไร”

ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส ๑๐ ประการ

{๑๑๓} [๘๒] “ดูก่อนพราหมณ์ มีธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส ๑๐ ประการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสบอกไว้ ท่านรูปใดในบรรดาพวกอาตมภาพมีธรรมเหล่านั้น พวกอาตมภาพก็จะพากันสักการะ เคารพ นับถือ บูชาท่านรูปนั้น ครั้นสักการะเคารพแล้วก็พากันเข้าไปอาศัยอยู่ในบัดนี้ ธรรม ๑๐ ประการคือ อะไรบ้าง คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้๑) เป็นผู้มีศีล คือ สำรวมในปาติโมกขสังวรศีล ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจรอยู่ มีปกติเห็นภัยในโทษผิดเพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย

๒) เป็นพหูสูต คือ เป็นผู้ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ ธรรมเหล่าใด งามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด กล่าวถึงพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน ธรรมทั้งหลายเห็นปานนั้นอันภิกษุนั้นได้สดับมาก ทรงจำไว้ได้ คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดด้วยปัญญา

๓) เป็นผู้สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัย เภสัชบริขาร

๔) เป็นผู้ได้ฌาน ๔ ที่ก้าวล่วงกามาพจรจิต เป็นธรรมเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน ตามความปรารถนาโดยไม่ยากไม่ลำบาก

๕) ย่อมบรรลุอิทธิวิธีหลายประการ คือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฏตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้๖) ย่อมได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ทั้งที่อยู่ไกลและใกล้ได้ด้วยทิพยโสตธาตุอันบริสุทธิ์ล่วงโสตวิสัยของมนุษย์

๗) ย่อมกำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะ ก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะ ก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่น ยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าจิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่า จิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น

๘) ย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้าง ห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฎฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฎฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้นๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้ว จึงได้มาเกิดในภพนี้’ ย่อมระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้ง อาการ (คือวรรณะเป็นต้น) พร้อมทั้งอุเทศ (คือชื่อและโคตร) ด้วยประการฉะนี้

๙) ย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอัน บริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายไป จึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต

ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายไป จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ย่อมเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ย่อมรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้

๑๐) ย่อมทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้

ดูก่อนพราหมณ์ เหล่านี้แลคือธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส ๑๐ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทรงเห็นเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นตรัสบอกไว้ ท่านรูปใดในบรรดาพวกอาตมภาพมีธรรมเหล่านี้ พวกอาตมภาพก็จะพากันสักการะ เคารพ นับถือ บูชาท่านรูปนั้น ครั้นสักการะ เคารพแล้วก็จะเข้าไปอาศัยอยู่ในบัดนี้”

{๑๑๔} [๘๓] เมื่อท่านพระอานนท์กล่าวอย่างนี้แล้ว วัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐได้เรียกอุปนันทเสนาบดีมาถามว่า “ดูก่อนเสนาบดีท่านจะสำศัญความข้อนั้นเป็นไฉน ที่พระคุณเจ้าเหล่านี้สักการะธรรมที่ควรสักการะ เคารพธรรมที่ควรเคารพ นับถือธรรมที่ควรนับถือ บูชาธรรมที่ควรบูชาอยู่อย่างนี้ ตกลงพระคุณเจ้าเหล่านี้ย่อมสักการะธรรมที่ควรสักการะ เคารพธรรม ที่ควรเคารพ นับถือธรรมที่ควรนับถือ บูชาธรรมที่ควรบูชา ก็หากพระคุณเจ้าเหล่านั้นจะไม่สักการะ ไม่เคารพ ไม่นับถือ ไม่บูชาสิ่งนี้ พระคุณเจ้าเหล่านั้น จะสักการะ เคารพ นับถือบูชาสิ่งไร แล้วจะเข้าไปอาศัยสิ่งไรอยู่ได้เล่า”

{๑๑๕} ต่อจากนั้น วัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐได้เรียนถามท่านพระอานนท์ต่อไปว่า “ก็เวลานี้ท่านพระอานนท์พำนักอยู่ที่ไหน”

ท่านพระอานนท์ตอบว่า “ดูก่อนพราหมณ์ เวลานี้อาตมภาพพำนักอยู่ที่พระวิหารเวฬุวัน”

“ท่านพระอานนท์ ก็พระวิหารเวฬุวันเป็นที่รื่นรมย์ มีเสียงน้อย มีเสียงกึกก้องน้อย ปราศจากลมแห่งชนผู้เดินทางเข้าออก สมควรเป็นที่พักผ่อนของผู้คน เหมาะที่จะหลีกเร้นอยู่หรือ”

“ดูก่อนพราหมณ์ แน่ละ พระวิหารเวฬุวันจะเป็นที่รื่นรมย์ มีเสียงน้อย มีเสียงกึกก้องน้อย ปราศจากลมแห่งชนผู้เดินทางเข้าออก สมควรเป็นที่พักผ่อนของผู้คน เหมาะที่จะหลีกเร้นอยู่ ก็ด้วยมีผู้รักษาคุ้มครองเช่นท่าน”

{๑๑๖} “ท่านพระอานนท์ ความจริง พระวิหารเวฬุวันจะเป็นที่รื่นรมย์ มีเสียงน้อย มีเสียงกึกก้องน้อย ปราศจากลมแห่งชนผู้เดินทางเข้าออก สมควรเป็นที่พักผ่อนของผู้คน เหมาะที่จะหลีกเร้นอยู่ ก็ด้วยมีพระคุณเจ้าทั้งหลาย ผู้มีฌานและเข้าฌานเป็นปกติต่างหาก พระคุณเจ้าทั้งหลายทั้งมีฌานทั้งเข้าฌานเป็นปกติทีเดียว ท่านพระอานนท์ สมัยหนึ่ง ท่านพระโคดมพระองค์ นั้นประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้นแล กระผมเข้าไปเฝ้าพระโคดมพระองค์นั้นถึงที่ประทับ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ณ ที่นั้นแล พระองค์ได้ตรัสฌานกถาโดยอเนกปริยาย พระองค์ทั้งเป็นผู้มีฌานและทรงเข้าฌานเป็นปกติและก็ทรงสรรเสริญฌานทั้งปวง{๑๑๗} [๘๔] “ดูก่อนพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นจะว่าทรงสรรเสริญฌานทั้งปวงก็ไม่ใช่ ไม่ทรงสรรเสริญฌานทั้งปวงก็ไม่ใช่

ดูก่อนพราหมณ์ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นไม่ทรงสรรเสริญฌานเช่นไรเล่า

คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้มีใจรัญจวนด้วยกามราคะ ถูกกามราคะครอบงำอยู่ และไม่รู้จักสลัดกามราคะอันเกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง

เธอย่อมเพ่ง คำนึง ซึมเซา เหงาหงอย ทำกามราคะอย่างเดียวไว้ข้างในอยู่ มีใจปั่นป่วนด้วยพยาบาท ถูกพยาบาทครอบงำอยู่ และไม่รู้จักสลัดพยาบาทอันเกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง เธอย่อมเพ่ง คำนึง ซึมเซา เหงาหงอย ทำพยาบาทอย่างเดียวไว้ข้างในอยู่ มีใจกลัดกลุ้มด้วยถีนมิทธะ ถูกถีนมิทธะ ครอบงำอยู่ และไม่รู้จักสลัดถีนมิทธะอันเกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง เธอย่อมเพ่ง คำนึง ซึมเซา เหงาหงอย ทำถีนมิทธะอย่างเดียวไว้ข้างในอยู่ มีใจกลัดกลุ้มด้วยอุทธัจจกุกกุจจะ ถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำอยู่ และไม่รู้จักสลัดอุทธัจจกุกกุจจะอันเกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง เธอย่อมเพ่งคำนึง ซึมเซา เหงาหงอย ทำอุทธัจจกุกกุจจะอย่างเดียวไว้ข้างในอยู่ มีใจกลัดกลุ้มด้วยวิจิกิจฉา ถูกวิจิกิจฉาครอบงำอยู่ และไม่รู้จักสลัดวิจิกิจฉาอันเกิดขึ้นแล้ว ตามความเป็นจริง เธอย่อมเพ่ง คำนึง ซึมเซา เหงาหงอย ทำวิจิกิจฉาอย่างเดียวไว้ข้างในอยู่ ดูก่อนพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นไม่ทรงสรรเสริญฌานเช่นนี้แลดูก่อนพราหมณ์ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงสรรเสริญ ฌานเช่นไรเล่า

คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตกมีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่

เธอบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายในมีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่

เธอมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปิติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่

เธอบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ดูก่อนพราหมณ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงสรรเสริญฌานเช่นนี้แล”

{๑๑๘} “ท่านพระอานนท์ เป็นอันว่าท่านพระโคดมพระองค์นั้นทรงตำหนิฌานที่ควรตำหนิ ทรงสรรเสริญฌานที่ควรสรรเสริญ เอาละ กระผมจะขอลาไปในบัดนี้ เพราะกระผมมีกิจมากมีธุระมาก”

“ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจงสำคัญกาลอันควรในบัดนี้เถิด”

ต่อจากนั้น วัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐยินดีชื่นชมภาษิตของท่านพระอานนท์แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป

{๑๑๙} ครั้งนั้นแล เมื่อวัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แห่งมคธรัฐหลีกไปแล้วไม่นาน พราหมณ์โคปกโมคคัลลานะได้กล่าวกะท่านอานนท์ดังนี้ว่า “ปัญหาของกระผมซึ่งกระผมได้ถามท่านอานนท์ พระคุณเจ้ายังมิได้ตอบแก่กระผมเลย”

ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ดูก่อนพราหมณ์ อาตมาได้กล่าวแล้วมิใช่หรือว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ ไม่มีเลยแม้สักรูปเดียวที่เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยธรรม ครบทุกข้อทุกประการ ที่ท่านพระโคดมผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงถึงพร้อมแล้ว เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงให้ อุบัติมรรคที่ยังไม่เคยอุบัติ ทรงให้เกิดมรรคที่ยังไม่เคยเกิด ตรัสบอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงทราบประจักษ์มรรค ทรงรู้แจ้งมรรค และทรงฉลาดในมรรค ส่วนเหล่าสาวกในบัดนี้เป็นผู้ดำเนินตามมรรค จึงถึงพร้อมได้ในภายหลัง”

จบ โคปกโมคคัลลานสูตรที่ ๘

๙. มหาปุณณมสูตร

ว่าด้วยคืนพระจันทร์เต็มดวง สูตรใหญ่

อุปาทานและอุปาทานขันธ์

{๑๒๐} [๘๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในปุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล เป็นวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์ห้อมล้อมประทับนั่งอยู่กลางแจ้งในราตรีมีดวงจันทร์เต็มดวงขณะนั้น ภิกษุรูปหนึ่งลุกจากอาสนะ ห่มจีวรเฉวียงบ่า ประคองอัญชลีไปทางที่ประทับของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วกราบทูลดังนี้ว่า “ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะขอทูลถามปัญหาบางประการกะพระผู้มีพระภาคเจ้า หากพระผู้มีพระภาคเจ้าจะประทานโอกาสเพื่อพยากรณ์ปัญหาแก่ข้าพระองค์”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าอย่างนั้น เธอจงนั่งยังอาสนะของตน ประสงค์จะถามปัญหาข้อใดก็ถามเถิด”

{๑๒๑} [๘๖] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ อาสนะของตนแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์นี้มี ๕ ประการ คือ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทานขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑ หรือหนอแล”“ดูก่อนภิกษุ อุปาทานขันธ์มี ๕ ประการเท่านี้ คือ อุปาทานขันธ์คือรูป ๑ อุปาทานขันธ์คือเวทนา ๑ อุปาทานขันธ์คือสัญญา ๑ อุปาทานขันธ์คือสังขาร ๑ อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ ๑”