๖. อาเนญชสัปปายสูตร เล่ม ๑๔

๖. อาเนญชสัปปายสูตร

ว่าด้วยปฏิปทามีอาเนญชสมาบัติเป็นที่สบาย

{๘๐} [๖๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมชื่อกัมมาสธรรม ของชาวกุรุ ในแคว้นกุรุ สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

{๘๑} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามเป็นของไม่เที่ยง เป็นของว่างเปล่า เลือนหายไปเป็นธรรมดา กามนี้ทำความล่อลวง เป็นที่บ่นถึงของคนพาล กามทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า และกามสัญญาทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า ทั้งสองอย่างนี้เป็นบ่วงแห่งมาร เป็นวิสัยแห่งมาร เป็นเหยื่อล่อแห่งมาร เป็นที่หากินของมาร ในกามนี้ย่อมมีบาปอกุศลทางใจเหล่านี้ คือ อภิชฌา (ความคิดเพ่งเล็งอยากได้) บ้าง พยาบาท (ความคิดปองร้าย) บ้าง สารัมภะ (ความคิดแข่งดี) บ้าง เป็นไปอยู่ กามนั้นเองย่อมก่ออันตรายให้แก่อริยสาวกผู้ตามศึกษาอยู่ในธรรมวินัยนี้

{๘๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องกามนั้น อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า และกามสัญญาทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า ทั้งสองอย่างนี้เป็นบ่วงแห่งมาร เป็นวิสัยแห่งมาร เป็นเหยื่อล่อแห่งมาร เป็นที่หากินของมาร ในกามนี้ย่อมมีบาปอกุศลทางใจเหล่านี้ คือ อภิชฌาบ้าง พยาบาทบ้าง สารัมภะบ้าง เป็นไปอยู่ กามนั่นเอง ย่อมก่ออันตรายให้แก่อริยสาวกผู้ตามศึกษาอยู่ในธรรมวินัยนี้ ไฉนหนอเราพึงอยู่ด้วยมหัคคตจิตอันไพบูลย์ อธิษฐานใจครอบโลก เพราะเมื่อเราอยู่ด้วยมหัคคตจิตอันไพบูลย์ อธิษฐานใจครอบโลกอยู่เช่นนี้ บาปอกุศลทางใจ คือ อภิชฌาก็ดี พยาบาทก็ดี สารัมภะก็ดี ก็จักไม่มี เพราะละบาปอกุศลเหล่านั้นได้ มหัคคตจิตของเรานั้นแหละก็จักเป็นจิตหาประมาณมิได้ อันเราอบรมดีแล้ว’ เมื่ออริยสาวกนั้นปฏิบัติแล้วอย่างนี้ เป็นผู้มากด้วยปฏิปทานั้นอยู่ จิตย่อมผ่องใสในเพราะเหตุคืออรหัตตผลเป็นต้น เมื่อมีความผ่องใส ย่อมน้อมใจไปในปัญญาได้ หรือไม่ก็เข้าอาเนญชสมาบัติได้ในปัจจุบัน หลังจากตายไปย่อมเป็นไปได้ที่วิญญาณอันเป็นเหตุให้เป็นไปในภพนั้นๆ

พึงเข้าถึงสภาพหาความหวั่นไหวมิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า ปฏิปทามีอาเนญชสมาบัติเป็นที่สบายข้อที่

{๘๓} [๖๗] ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า และกามสัญญาทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่ มีในภพหน้า รูปบางชนิดและรูปทั้งหมด คือ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป (รูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔)’ เมื่ออริยสาวกนั้นปฏิบัติแล้วอย่างนี้ เป็นผู้มากด้วย ปฏิปทานั้นอยู่ จิตย่อมผ่องใสในเพราะเหตุคืออรหัตตผลเป็นต้น เมื่อมีความ ผ่องใส ย่อมน้อมใจไปในปัญญาได้หรือไม่ก็เข้าอาเนญชสมาบัติ ได้ในปัจจุบัน หลังจากตายไปย่อมเป็นไปได้ที่วิญญาณอันเป็นเหตุให้เป็นไปในภพนั้นๆ พึงเข้าถึงสภาพหาความหวั่นไหวมิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่าปฏิปทามีอาเนญชสมาบัติ๕เป็นที่สบายข้อที่

๒{๘๔} ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งที่มีในภพนี้ทั้งที่มีในภพหน้า และกามสัญญาทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า รูปทั้งที่มีในภพนี้ทั้งที่มีในภพหน้า และรูปสัญญาทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า ทั้งสองอย่างนี้เป็นของไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นไม่ควรยินดี ไม่ควรพูดชม ไม่ควรติดใจ’ เมื่ออริยสาวกนั้นปฏิบัติแล้วอย่างนี้ เป็นผู้มากด้วยปฏิปทานั้นอยู่ จิตย่อมผ่องใสในเพราะเหตุคืออรหัตตผลเป็นต้น เมื่อมีความผ่องใส ย่อมน้อมใจไปในปัญญาได้ หรือไม่ก็เข้าอาเนญชสมาบัติได้ในปัจจุบัน หลังจากตายไปย่อมเป็นไปได้ที่วิญญาณอันเป็นเหตุให้เป็นไปในภพนั้นๆ พึงเข้าถึงสภาพหาความหวั่นไหวมิได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่าปฏิปทามีอาเนญชสมาบัติเป็นที่สบายข้อที่ ๓

{๘๕} [๖๘] ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งที่มีในภพนี้ทั้งที่มีในภพหน้า และกามสัญญาทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า รูปทั้งที่มีในภพนี้ทั้งที่มีในภพหน้า และรูปสัญญาทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า และอาเนญชสัญญา สัญญาทั้งหมดนี้ย่อมดับไม่มีเหลือใน ที่ใด ที่นั้นคืออากิญจัญญายตนะ ซึ่งเป็นที่สงบระงับ ประณีต’ เมื่ออริยสาวก ปฏิบัติแล้วอย่างนี้ เป็นผู้มากด้วยปฏิปทานั้นอยู่ จิตย่อมผ่องใสในเพราะเหตุ คืออรหัตผลเป็นต้น เมื่อมีความผ่องใส ย่อมน้อมใจไปในปัญญาได้หรือไม่ก็ย่อมเข้าอากิญจัญญายตนะได้ในปัจจุบัน หลังจากตายไปย่อมเป็นไปได้ ที่วิญญาณอันเป็นเหตุให้เป็นไปในภพนั้นๆ พึงเข้าถึงภพอากิญจัญญายตนะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่าปฏิปทามีอากิญจัญญายตนสมาบัติเป็นที่สบายข้อที่ ๑

{๘๖} [๖๙] ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกอยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘สิ่งนี้ว่างเปล่าจากอัตตา หรือจากความเป็นของเนื่องด้วยอัตตา’ เมื่ออริยาสาวกนั้นปฏิบัติแล้วอย่างนี้ เป็นผู้มากด้วยปฏิปทานั้นอยู่ จิตย่อมผ่องใสในเพราะเหตุคือ อรหัตผลเป็นต้น เมื่อมีความผ่องใส ย่อมน้อมใจไปในปัญญาได้หรือไม่ก็ย่อมเข้าอากิญจัญญายตนะได้ในปัจจุบัน หลังจากตายไปย่อมเป็นไปได้ที่วิญญาณอันเป็นเหตุให้เป็นไปในภพนั้นๆ พึงเข้าถึงภพอากิญจัญญายตนะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่าปฏิปทามีอากิญจัญญายตนสมาบัติเป็นที่สบาย ข้อที่ ๒{๘๗} [๗๐] ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราไม่มีในที่ไหนๆ เราไม่มีในอะไรของใคร และใครก็ไม่มีในที่ไหนๆ ใครก็ไม่มีในอะไรของเรา’ เมื่ออริยสาวกนั้นปฏิบัติแล้วอย่างนี้ เป็นผู้มากด้วยปฏิปทานั้นอยู่ จิตย่อมผ่องใสในเพราะเหตุมีอรหัตผลเป็นต้น เมื่อมี

ความผ่องใส ย่อมน้อมใจไปในปัญญาได้หรือไม่ก็เข้าอากิญจัญญายตนะได้ในปัจจุบัน หลังจากตายไปย่อมเป็นไปได้ที่วิญญาณอันเป็นเหตุให้เป็นไปในภพนั้นๆ พึงเข้าถึงภพอากิญจัญญายตนะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่าปฏิปทามีอากิญจัญญายตนะ สมาบัติเป็นที่สบายข้อที่ ๓

{๘๘} ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งที่มีในภพนี้ทั้งที่มีในภพหน้า และกามสัญญาทั้งที่มีในภพนี้ทั้งที่มีในภพหน้า รูปทั้งที่มีในภพนี้ทั้งที่มีในภพหน้า และรูปสัญญาทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า และอาเนญชสัญญา อากิญจัญญายตนสัญญา สัญญาทั้งหมดนี้ย่อมดับไม่มีเหลือในที่ใด ที่นั้นคือเนวสัญญานาสัญญายตนะ ซึ่งเป็นที่สงบระงับประณีต’ เมื่ออริยสาวกปฏิบัติแล้วอย่างนี้ เป็นผู้มากด้วยปฏิปทานั้นอยู่ จิตย่อมผ่องใสในเพราะเหตุคืออรหัตตผลเป็นต้น เมื่อมีความผ่องใส ย่อมน้อมใจไปในปัญญาได้หรือไม่ก็ย่อมเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะได้ในปัจจุบัน

หลังจากตายไปย่อมเป็นไปได้ที่วิญญาณอันเป็นเหตุให้เป็นไปในภพนั้นๆ พึงเข้าถึงภพเนวสัญญานาสัญญายตนะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายนี้เราเรียกว่าปฏิปทามีเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติเป็นที่สบาย”{๘๙} [๗๑] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติได้แล้วอย่างนี้ ย่อมได้อุเบกขาอย่างนี้ ‘สิ่งที่ไม่มีก็ไม่พึงมีแก่เราและจักไม่มีแก่เรา สิ่งใดมีอยู่และมีแล้ว เราจะละสิ่งนั้นเสีย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุนั้นพึงปรินิพพานได้ไหมหนอ หรือว่าพึงปรินิพพานไม่ได้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ในข้อนี้ ภิกษุบางรูปพึงปรินิพพานได้ บางรูปพึงปรินิพพานไม่ได้”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้ภิกษุบางรูปปรินิพพานได้ บางรูปปรินิพพานไม่ได้”

{๙๐} “ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติแล้วอย่างนี้ ย่อมได้อุเบกขาอย่างนี้ ‘สิ่งที่ไม่มี ก็ไม่พึงมีแก่เราและจักไม่มีแก่เรา สิ่งใดมีอยู่และมีแล้ว เราจะละสิ่งนั้นเสีย’ เธอเพลิดเพลิน พรํ่าถึง ดื่มด่ำอุเบกขานั้นอยู่ เมื่อเธอเพลิดเพลิน พร่ำถึง ดื่มด่ำอุเบกขานั้นอยู่ วิญญาณก็ย่อมอาศัยอุเบกขานั้น ยึดมั่นอุเบกขานั้น ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้ยังมีอุปาทานความยึดมั่นอยู่ ย่อมปรินิพพานไม่ได้”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ภิกษุนั้นเมื่อยึดมั่น ย่อมยึดมั่นที่ไหน”

“ดูก่อนอานนท์ ย่อมยึดมั่นเนวสัญญานาสัญญายตนะ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นัยว่าภิกษุนั้นเมื่อยึดมั่น ย่อมยึดมั่นอุปาทานส่วนที่สำคัญที่สุดหรือ”

“ดูก่อนอานนท์ ภิกษุนั้นเมื่อยึดมั่น ย่อมยึดมั่นอุปทานส่วนที่สำคัญที่สุด ก็อุปาทานส่วนที่สำคัญที่สุดนี้คือเนวสัญญานาสัญญายตนะ

{๙๑} [๗๒] ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปฏิบัติแล้วอย่างนี้ย่อมได้อุเบกขาอย่างนี้ ‘สิ่งที่ไม่มี ก็ไม่พึงมีแก่เราและจักไม่มีแก่เรา สิ่งใดมีอยู่ และมีแล้ว เราจะละสิ่งนั้นเสีย’ เธอไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำถึง ไม่ดื่มด่ำ อุเบกขานั้นอยู่ เมื่อเธอไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำถึง ไม่ดื่มด่ำอุเบกขานั้นอยู่ วิญญาณก็อาศัยอุเบกขานั้นไม่ได้ และไม่ยึดมั่นอุเบกขานั้น ดูก่อนอานนท์ ภิกษุผู้ไม่มีอุปาทานความยึดมั่น ย่อมปรินิพพานได้”[๗๓] “น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า อาศัยเหตุนี้ เป็นอันว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกปฏิปทาเครื่องข้ามพ้นโอฆะแก่พวกข้าพระองค์แล้วข้าแต่พระองค์ผู้เจริญอริยวิโมกข์เป็นไฉน”

{๙๒} “ดูก่อนอานนท์ อริยสาวก ในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘กามทั้งที่มีในภพนี้ทั้งที่มีในภพหน้า และกามสัญญาทั้งที่มีในภพนี้ทั้งที่มีในภพหน้า รูปทั้งที่มีในภพนี้ทั้งที่มีในภพหน้า และรูปสัญญาทั้งที่มีในภพนี้ ทั้งที่มีในภพหน้า อาเนญชสัญญา อากิญจัญญายตนสัญญา เนวสัญญานาสัญญายตนสัญญา และสักกายะเท่าที่มีอยู่นี้จัดเป็นสักกายะ ส่วนความหลุดพ้นแห่งจิตเพราะไม่ยึดมั่นนี้จัดเป็นอมตะดูก่อนอานนท์ เป็นอันว่าเราได้แสดงปฏิปทามีอาเนญชสมาบัติเป็นที่สบายแล้ว แสดงปฏิปทามีอากิญจัญญายตนสมาบัติเป็นที่สบายแล้ว แสดงปฏิปทามีเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติเป็นที่สบายแล้ว แสดงปฏิปทาเครื่องอาศัยข้ามโอฆะแล้ว แสดงอริยวิโมกข์แล้ว ดูก่อนอานนท์ กิจอันใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ผู้ทรงเอ็นดู อาศัยความอนุเคราะท์จะพึงทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจอันนั้นเราก็ทำแล้วแก่เธอทั้งหลาย ดูก่อนอานนท์ นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจเถิด อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้มีความเดือดร้อนในภายหลังเลย นี้เป็นคำสั่งสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย”

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ อาเนญชสัปปายสูตรที่ ๖

๗. คณกโมคคัลลานสูตร

ว่าด้วยคณกโมคคัลลานพราหมณ์

การศึกษาและการปฏิบัติตามลำดับ

{๙๓} [๗๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในปุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พราหมณ์ชื่อคณกโมคคัลลานะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เปรียบเหมือนปราสาทของมิคารมารดาหลังนี้ ย่อมปรากฏว่ามีการศึกษามาโดยลำดับ มีการกระทำมาโดยลำดับ มีการปฏิบัติมาโดยลำดับ คือจนถึงเรื่องโครงสร้างบันไดชั้นหลังสุด แม้พวกพราหมณ์ เหล่านี้ก็ปรากฏว่ามีการศึกษามาโดยลำดับ มีการกระทำมาโดยลำดับ มีการปฏิบัติมาโดยลำดับ คือในเรื่องการเล่าเรียน แม้พวกนักรบเหล่านี้ก็ปรากฏว่ามีการศึกษามาโดยลำดับ มีการกระทำมาโดยลำดับ มีการปฏิบัติมาโดยลำดับ คือในเรื่องการใช้อาวุธ แม้แต่พวกข้าพเจ้าผู้เป็นนักคำนวณ มีอาชีพในทางคำนวณ ก็ปรากฏว่ามีการศึกษามาโดยลำดับ มีการกระทำมาโดยลำดับ มีการปฏิบัติมาโดยลำดับ คือในเรื่องนับจำนวน เพราะพวกข้าพเจ้าได้ลูกศิษย์แล้ว เริ่มต้นก็จะให้นับอย่างนี้ว่า ‘หนึ่ง หมวดหนึ่ง สอง หมวดสอง สาม หมวดสาม สี่ หมวดสี่ ห้า หมวดห้า หก หมวดหก เจ็ด หมวดเจ็ด แปด หมวดแปด เก้า หมวดเก้า สิบ หมวดสิบ’ จะให้นับไปถึงจำนวนร้อย ท่านพระโคดม พระองค์