พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย · เทวทหวรรค
๑๐. จูฬปุณณมสูตร เล่ม ๑๔
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๓๐–๑๕๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๐ ในเทวทหวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ เทวทหวรรค จูฬปุณณมสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๔ หน้า ๑๑๖–๑๒๒
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล และเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้ากำลังตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ ภิกษุประมาณ ๖๐ รูปได้มีจิตหลุดพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ถือมั่นแล
จบ มหาปุณณมสูตรที่ ๙
๑๐. จูฬปุณณมสูตร
ว่าด้วยคืนพระจันทร์เต็มดวง สูตรเล็ก
ลักษณะอสัตบุรษ
{๑๓๐} [๙๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ในปุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล เป็นวันอุโบสกขึ้น ๑๕ ค่ำ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์ห้อมล้อมประทับนั่งอยู่กลางแจ้งในราตรีมีพระจันทร์เต็มดวง
{๑๓๑} ขณะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเหลียวดูภิกษุสงฆ์ซึ่งนั่งเงียบอยู่โดยลำดับ จึงตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษจะพึงรู้จักอสัตบุรุษด้วยกันว่า “ผู้นี้เป็นอสัตบุรุษ’ ได้ไหมหนอ”
ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “รู้ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”
“ถูกละ ภิกษุทั้งหลาย มิใช่ฐานะมิใช่โอกาสเลยที่อสัตบุรุษจะพึงรู้จักอสัตบุรุษด้วยกันว่า ‘ผู้นี้เป็นอสัตบุรุษ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษจะพึงรู้จักสัตบุรุษว่า ‘ผู้นี้เป็นสัตบุรุษ’ ได้ไหมเล่า”
“รู้ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”
“ถูกละ ภิกษุทั้งหลาย ถูกละ แม้ข้อที่อสัตบุรุษจะพึงรู้จักสัตบุรุษว่า ‘ผู้นี้เป็นสัตบุรุษ’ นั้นก็มิใช่ฐานะ มิใช่โอกาส
{๑๓๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมของอสัตบุรุษ ภักดีต่ออสัตบุรุษ มีความคิดอย่างอสัตบุรุษ มีความรู้อย่างอสัตบุรุษ มีถ้อยคำอย่างอสัตบุรุษ มีการกระทำอย่างอสัตบุรุษ มีความเห็นอย่างอสัตบุรุษ ย่อมให้ทานอย่างอสัตบุรุษ”{๑๓๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อสัตบุรุษเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมของอสัตบุรุษอย่างไร คือ อสัตบุรุษในโลกนี้เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่มีหิริ ไม่มีโอตตัปปะ มีสุตะน้อย เกียจคร้าน มีสติหลงลืม เป็นผู้ด้อยปัญญา อสัตบุรุษเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมของอสัตบุรุษอย่างนี้แล{๑๓๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้ภักดีต่ออสัตบุรุษอย่างไร คือ อสัตบุรุษ
ในโลกนี้มีสมณพราหมณ์ผู้ที่ไม่มีศรัทธา ไม่มีหิริ ไม่มีโอตตัปปะ มีสุตะน้อย เกียจคร้าน มีสติหลงลืม ด้อยปัญญาเป็นมิตรเป็นสหาย อสัตบุรุษเป็นผู้ภักดีต่ออสัตบุรุษอย่างนี้แล{๑๓๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้มีความคิดอย่างอสัตบุรุษอย่างไร คือ อสัตบุรุษในโลกนี้ย่อมคิดเบียดเบียนตนเองบ้าง คิดเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง คิดเบียดเบียนตนเองและผู้อื่นทั้งสองฝ่ายบ้าง อสัตบุรุษเป็นผู้มีความคิดอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้แล{๑๓๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้มีความรู้อย่างอสัตบุรุษอย่างไร คือ อสัตบุรุษในโลกนี้ย่อมรู้เพื่อเบียดเบียนตนเองบ้าง รู้เพื่อเบียดเบียน
ผู้อื่นบ้าง รู้เพื่อเบียดเบียนตนเองและผู้อื่นทั้งสองฝ่ายบ้าง อสัตบุรุษเป็นผู้รู้อย่างอสัตบุรุษอย่างนี้แล
{๑๓๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้มีถ้อยคำอย่างอสัตบุรุษอย่างไร คือ อสัตบุรุษในโลกนี้มักเป็นผู้พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ อสัตบุรุษเป็นผู้มีถ้อยคำอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้แล
{๑๓๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้มีการกระทำอย่างอสัตบุรุษอย่างไร คือ อสัตบุรุษในโลกนี้ชอบฆ่าสัตว์ ชอบถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ ชอบประพฤติผิดในกาม อสัตบุรุษเป็นผู้มีการกระทำอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้แล
{๑๓๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษเป็นผู้มีความคิดเห็นอย่างอสัตบุรุษอย่างไร คือ อสัตบุรุษในโลกนี้เป็นผู้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มีคุณ บิดาไม่มีคุณ โอปปาติกสัตว์ไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยไม่มีในโลก’ อสัตบุรุษเป็นผู้มีความคิดเห็นอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้แล{๑๔๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษย่อมให้ทานอย่างอสัตบุรุษอย่างไร คือ
อสัตบุรุษในโลกนี้ย่อมให้ทานโดยไม่เคารพ ไม่ให้ทานด้วยมือของตน ไม่ให้ทานด้วยความอ่อนน้อม ให้ทานอย่างเสียไม่ได้ เป็นผู้มีความคิดเห็นว่าเขาจะได้ไม่กลับมาขออีกให้ทาน อสัตบุรุษย่อมให้ทานอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้แล
- ๑โอปปาติกสัตว์ หมายถึงผู้ผุดเกิดขึ้นมาและโตเต็มตัวในทันใด ตายก็ไม่ต้องมีเชื้อหรือซากปรากฏ เช่น เทวดาและสัตว์นรก เป็นต้น (นัย ที.สี.อ. ๑๔๙)
- ๒ให้ทานโดยไม่เคารพ หมายถึงไม่เคารพทั้งไทยธรรมคือสิ่งของที่เตรียมจะให้และไม่เคารพทั้งบุคคลที่จะให้ เช่น ถวายอาหารที่เน่าเสีย ไม่นอบน้อมต่อปฏิคาหก เป็นต้น (นัย ม.อุ.อ. ๕๕)
{๑๔๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษนั่นแหละเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมของอสัตบุรุษอย่างนี้ ภักดีต่ออสัตบุรุษอย่างนี้ มีความคิดอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้ มีความรู้อย่างอสัตบุรุษอย่างนี้ มีถ้อยคำอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้ มีการกระทำอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้ มีความเห็นอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้ ย่อมให้ทานอย่างอสัตบุรุษอย่างนี้แล้ว หลังจากตายไปย่อมเกิดในคติของอสัตบุรุษ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็คติของอสัตบุรุษคืออะไร คือ นรกหรือไม่ก็กำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน
ลักษณะของสัตบุรุษ
{๑๔๒} [๙๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตบุรุษจะพึงรู้จักสัตบุรุษด้วยกันว่า ‘ผู้นี้เป็นสัตบุรุษ’ ได้ไหมหนอ”
ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “รู้ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“ถูกละ ภิกษุทั้งหลาย ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ที่สัตบุรุษจะพึงรู้จักสัตบุรุษด้วยกันว่า ‘ผู้นี้เป็นสัตบุรุษ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัตบุรุษจะพึงรู้จักอสัตบุรุษ ว่า ‘ผู้นี้เป็น อสัตบุรุษ’ ได้ไหมเล่า”
“รู้ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“ถูกละ ภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อที่สัตบุรุษจะพึงรู้จักอสัตบุรุษว่า ‘ผู้นี้เป็นอสัตบุรุษ’ นั่นก็ย่อมจะเป็นไปได้
{๑๔๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตบุรุษย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมของสัตบุรุษ ภักดีต่อสัตบุรุษ มีความคิดอย่างสัตบุรุษ มีความรู้อย่างสัตบุรุษ มีถ้อยคำอย่างสัตบุรุษ มีการกระทำอย่างสัตบุรุษ มีความเห็นอย่างสัตบุรุษ ย่อมให้ทานอย่างสัตบุรุษ
{๑๔๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลายสัตบุรุษเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมของสัตบุรุษอย่างไร คือ สัตบุรุษในโลกนี้เป็นผู้มีศรัทธา มีหิริ มีโอตัปปะ มีสุตะมาก มีความเพียรปรารภแล้ว มีสติตั้งมั่น มีปัญญา สัตบุรุษเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมของสัตบุรุษอย่างนี้แล
{๑๔๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตบุรุษเป็นผู้ภักดีต่อสัตบุรุษอย่างไร คือ สัตบุรุษในโลกนี้มีสมณพราหมณ์ผู้มีศรัทธา มีหิริ มีโอตตัปปะ มีสุตะมาก มีความเพียรปรารภแล้ว มีสติตั้งมั่น มีปัญญาเป็นมิตรเป็นสหาย สัตบุรุษเป็นผู้ภักดีต่อสัตบุรุษอย่างนี้แล
{๑๔๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตบุรุษเป็นผู้มีความคิดอย่างสัตบุรุษอย่างไร คือ สัตบุรุษในโลกนี้ย่อมไม่คิดเบียดเบียนตนเอง ไม่คิดเบียดเบียนผู้อื่น ไม่คิดเบียดเบียนตนเองและผู้อื่นทั้งสองฝ่าย สัตบุรุษเป็นผู้มีความคิดอย่างสัตบุรุษอย่างนี้แล
{๑๔๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตบุรุษเป็นผู้มีความรู้อย่างสัตบุรุษอย่างไร คือ สัตบุรุษในโลกนี้ย่อมรู้เพื่อไม่เบียดเบียนตนเอง รู้เพื่อไม่เบียดเบียนผู้อื่น รู้เพื่อไม่เบียดเบียนตนเองและผู้อื่นทั้งสองฝ่าย สัตบุรุษเป็นผู้มีความรู้อย่างสัตบุรุษ อย่างนี้แล
{๑๔๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตบุรุษเป็นผู้มีถ้อยคำอย่างสัตบุรุษอย่างไร คือ สัตบุรุษในโลกนี้ป็นผู้เว้นขาดจากการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดส่อเสียด เว้นขาดจากการพูดคำหยาบ เว้นขาดจากการพูดเพ้อเจ้อ สัตบุรุษเป็นผู้มีถ้อยคำอย่างสัตบุรุษอย่างนี้แล
{๑๔๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตบุรุษเป็นผู้มีการกระทำอย่างสัตบุรุษอย่างไร คือ สัตบุรุษในโลกนี้เป็นผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร สัตบุรุษเป็นผู้มีการกระทำอย่างสัตบุรุษอย่างนี้แล
{๑๕๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตบุรุษเป็นผู้มีความเห็นอย่างสัตบุรุษอย่างไร คือ สัตบุรุษในโลกนี้เป็นผู้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผลจริง การบูชามีผลจริง การเซ่นสรวงมีผลจริง ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วมีจริง โลกนี้มีจริง โลกหน้ามีจริง มารดามีคุณจริง บิดามีคุณจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยมีในโลกจริง’ ดังนี้ สัตบุรุษป็นผู้มีความเห็นอย่างสัตบุรุษอย่างนี้แล
{๑๕๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตบุรุษย่อมให้ทานอย่างสัตบุรุษอย่างไร คือ สัตบุรุษในโลกนี้ย่อมให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยความนอบน้อม ให้ทานอย่างบริสุทธิ์ เป็นผู้มีความคิดเห็นว่าขอให้มาอีกจึงให้ทาน สัตบุรุษย่อมให้ทานอย่างสัตบุรุษอย่างนี้แล{๑๕๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตบุรุษนั่นแหละเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมของสัตบุรุษอย่างนี้ ภักดีต่อสัตบุรุษอย่างนี้ มีความคิดอย่างสัตบุรุษอย่างนี้ มีความรู้อย่างสัตบุรุษอย่างนี้ มีถ้อยคำอย่างสัตบุรุษอย่างนี้ มีการกระทำอย่างสัตบุรุษอย่างนี้ มีความเห็นอย่างสัตบุรุษอย่างนี้ ให้ทานอย่างสัตบุรุษอย่างนี้แล้ว หลังจากตายไป ย่อมเกิดในคติของสัตบุรุษ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็คติของสัตบุรุษคืออะไร คือ ความเป็นใหญ่ในเทพดาหรือความเป็นใหญ่ในมนุษย์”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล
จบ จูฬปุณณมสูตรที่ ๑๐
จบ เทวทหวรรคที่ ๑
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. เทวทหสูตร ๒. ปัญจัตตยสูตร
๓. กินติสูตร ๔. สามคามสูตร
๕. สุนักขัตตสูตร ๖. อาเนญชสัปปายสูตร
๗. คณกโมคคัลลานสูตร ๘. โคปกโมคคัลลานสูตร
๙. มหาปุณณมสูตร ๑๐. จูฬปุณณมสูตร
๒. อนุปทวรรค
หมวดว่าด้วยอนุปทสูตรเป็นต้น
๑. อนุปทสูตร
ว่าด้วยการเห็นแจ้งธรรมตามลำดับบท
พระพุทธองค์ทรงสรรเสริญพระสารีบุตรเถระ
{๑๕๓} [๙๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า{๑๕๔} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเป็นบัณฑิต มีปัญญามาก มีปัญญากว้างขวาง มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาว่องไว มีปัญญาเฉียบแหลม มีปัญญาทำลายกิเลส ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเห็นแจ้งธรรมตามลำดับ
- ๑เป็นบัณฑิต เพราะเหตุ ๔ ประการ คือ (๑) รู้เรื่องธาตุดี (๒) รู้เรื่องอายตนะดี (๓) รู้เรื่องปฏิจจสมุปบาทดี (๔) รู้เรื่องฐานะและอฐานะดี มีปัญญามาก (มหาปัญญา) เพราะสามารถกำหนดได้อย่างละเอียดซึ่งหมวดธรรมต่าง ๆ มีสีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์เป็นต้น ตลอดจนพระนิพพานอันเป็นปรมัตถธรรมที่ยิ่งใหญ่ มีปัญญากว้างขวาง (ปุถุปัญญา) เพราะมีความรู้ที่เป็นไปในขันธ์ ธาตุ อายตนะต่าง ๆ เป็นต้น ตลอดจนถึงพระนิพพานอันเป็นปรมัตถธรรมอย่างกว้างขวาง มีปัญญาแจ่มแจ้ง (หาสปัญญา) เพราะมีความมุ่งมั่น ยินดีปราโมทย์อย่างแรงกล้าบำเพ็ญธรรมให้บริบูรณ์ถึงที่สุด นับตั้งแต่ธรรมขั้นต้นคืออินทรียสังวรไปจนถึงเจริญอริยมรรค และรู้แจ้งชัดซึ่งพระนิพพาน มีปัญญาว่องไว (ชวนปัญญา) เพราะมีความสามารถรู้สภาวธรรมต่าง ๆ มีรูปขันธ์เป็นต้นตลอดจนถึงพระนิพพานอันเป็นที่ดับรูปขันธ์ได้เร็วพลัน มีปัญญาเฉียบแหลม (ติกขปัญญา) เพราะสามารถตัดกิเลสทั้งหลายได้เร็วพลัน มีปัญญาทำลายกิเลส (นิพเพธิกปัญญา) เพราะมีความสามารถทำลายกองกิเลสสำคัญ ๆ คือ กองโลภะ โทสะ โมหะ ที่ยังไม่เคยเจาะทำลายมาก่อนได้อย่างทะลุปรุโปร่ง (นัย ม.อุ.อ. ๕๖-๕๘, พึงดูความพิสดารในพระบาลีขุททกนิกาย ปฏินิทเทส เล่ม ๓๑ ข้อ ๖๖๕)
จบ ๑๐. จูฬปุณณมสูตร