๑. อนุปทสูตร เล่ม ๑๔

๒. อนุปทวรรค

หมวดว่าด้วยอนุปทสูตรเป็นต้น

๑. อนุปทสูตร

ว่าด้วยการเห็นแจ้งธรรมตามลำดับบท

พระพุทธองค์ทรงสรรเสริญพระสารีบุตรเถระ

{๑๕๓} [๙๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า{๑๕๔} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเป็นบัณฑิต มีปัญญามาก มีปัญญากว้างขวาง มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาว่องไว มีปัญญาเฉียบแหลม มีปัญญาทำลายกิเลส ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรเห็นแจ้งธรรมตามลำดับ

บทโดยแค่กึ่งเดือน ในการเห็นแจ้งธรรมตามลำดับบทของสารีบุตรนั้น มีดังต่อไปนี้

ธรรมในปฐมฌาน

{๑๕๕} [๙๔] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนี้ สารีบุตรสงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ ก็ธรรมในปฐมฌานเหล่านี้ คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตาจิต ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ เป็นอันสารีบุตรกำหนดได้แล้วตามลำดับบท อันสารีบุตรรู้แจ้งแล้ว เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป เธอรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ด้วยประการนี้ เป็นอันว่าธรรมที่เรายังไม่มีย่อมมี ที่มีแล้วย่อมพรากไป’ เธอไม่ยินดี ไม่ยินร้ายในธรรมเหล่านั้น ไม่อาศัย ไม่ผูกพัน พ้นวิเศษแล้ว พรากได้แล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้ว เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์ที่สูงขึ้นไปยังมีอยู่’ และมีความเห็นต่อไปว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์มีได้เพราะปฏิบัติธรรมนั้น ๆ ให้มากขึ้น’

ธรรมในทุติยฌาน

{๑๕๖} ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ ก็ธรรมในทุติยฌาน คือ ความผ่องใสในภายใน ปีติ สุข เอกัคคตาจิต ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ เป็นอันสารีบุตรกำหนดได้แล้วตามลำดับบท อันสารีบุตรรู้แจ้งแล้ว เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป เธอรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ด้วยประะการนี้ เป็นอันว่าธรรมที่เรายังไม่มีย่อมมี ที่มีแล้วย่อมพรากไป’ เธอไม่ยินดี ไม่ยินร้ายในธรรมเหล่านั้น ไม่อาศัย ไม่ผูกพัน พ้นวิเศษแล้ว พรากได้แล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้ว เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์ที่สูงขึ้นไปยังมีอยู่’ และมีความเห็นต่อไปว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์มีได้เพราะปฏิบัติธรรมนั้น ๆ ให้มากขึ้น’

ธรรมในตติยฌาน

{๑๕๗} ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ ก็ธรรมในตติยฌาน คือ อุเบกขา สุข สติ สัมปชัญญะ เอกัคคตาจิต ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ เป็นอันสารีบุตรกำหนดได้แล้วตามลำดับบท อันสารีบุตรรู้แจ้งแล้ว เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป เธอรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ด้วยประการนี้ เป็นอันว่าธรรมที่เรายังไม่มี ย่อมมี ที่มีแล้วย่อมพรากไป’ เธอไม่ยินดี ไม่ยินร้ายในธรรมเหล่านั้น ไม่อาศัย ไม่ผูกพ้น พ้นวิเศษแล้ว พรากได้แล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้ว เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมเครื่องสฺสัดทุกข์ที่สูงขึ้นไปยังมีอยู่’ และมีความเห็นต่อไปว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์มีได้เพราะปฏิบัติธรรมนั้น ๆ ให้มากขึ้น’

ธรรมในจตุตถฌาน

{๑๕๘} ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มี สุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ ก็ธรรมในจตุตถฌาน คือ อุเบกขา อทุกขมสุขเวทนา ความที่ใจไม่คำนึงถึงเพราะบริสุทธิ์แล้ว สติบริสุทธิ์ เอกัคคตาจิต ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ เป็นอันสารีบุตรกำหนดได้แล้วตามลำดับบท อันสารีบุตรรู้แจ้งแล้ว เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป เธอรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ด้วยประการนี้ เป็นอันว่าธรรมที่เรายังไม่มีย่อมมี ที่มีแล้วย่อมพรากไป’ เธอไม่ยินดี ไม่ยินร้ายในธรรมเหล่านั้น ไม่อาศัย ไม่ผูกพัน พ้นวิเศษแล้ว พรากได้แล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้ว เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์ที่สูงขึ้นไปยังมีอยู่’ และมีความเห็นต่อไปว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์มีได้เพราะปฏิบัติธรรมนั้น ๆ ให้มากขึ้น’

ธรรมในอากาสานัญจายตนฌาน

{๑๕๙} ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา สารีบุตรเข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ก็ธรรมในอากาสานัญจายตนฌาน คือ อากาสานัญจายตนสัญญา เอกัคคตาจิต ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ เป็นอันสารีบุตรกำหนดได้แล้วตามลำดับบท อันสารีบุตรรู้แจ้งแล้ว เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป เธอรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ด้วยประการนี้ เป็นอันว่าธรรมที่เรายังไม่มีย่อมมี ที่มีแล้วย่อมพรากไป’ เธอไม่ยินดี ไม่ยินร้ายในธรรมเหล่านั้น ไม่อาศัย ไม่ผูกพัน พ้นวิเศษแล้ว พรากได้แล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้ว เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์ที่สูงขึ้นไปยังมีอยู่’ และมีความเห็นต่อไปว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์มีได้เพราะปฏิบัติธรรมนั้น ๆ ให้มากขึ้น’

ธรรมในวิญญาณัญจายตนฌาน

{๑๖๐} ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง สารีบุตรเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฌาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ ก็ธรรมในวิญญาณัญจายตนฌาน คือ วิญญาณัญจายตนสัญญา เอกัคคตาจิต ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ เป็นอันสารีบุตรกำหนดได้แล้วตามลำดับบท อันสารีบุตรรู้แจ้งแล้ว เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป เธอรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ด้วยประการนี้ เป็นอันว่าธรรมที่เรายังไม่มีย่อมมี ที่มีแล้วย่อมพรากไป’ เธอไม่ยินดี ไม่ยินร้ายในธรรมเหล่านั้น ไม่อาศัย ไม่ผูกพัน พ้นวิเศษแล้ว พรากได้แล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากเขตแดน คือกิเลสได้แล้ว เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์ที่สูงขึ้นไปยังมีอยู่’ และมีความเห็นต่อไปว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์มีได้เพราะปฏิบัติธรรมนั้น ๆ ให้มากขึ้น’

ธรรมในอากิญจัญญายตนฌาน

{๑๖๑} ยังอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง สารีบุตรเข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ ก็ธรรมในอากิญจัญญายตนฌาน คือ อากิญจัญญายตนสัญญา เอกัคคตาจิต ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิญญาณ ฉันทะ อธิโมกข์ วิริยะ สติ อุเบกขา มนสิการ เป็นอันสารีบุตรกำหนดได้แล้วตาม ลำดับบทอันสารีบุตรรู้แจ้งแล้ว เกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป เธอรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ด้วยประการนี้ เป็นอันว่าธรรมที่เรายังไม่มีย่อมมี ที่มีแล้วย่อมพรากไป’ เธอไม่ยินดี ไม่ยินร้าย ในธรรมเหล่านั้น ไม่อาศัย ไม่ผูกพัน พ้นวิเศษแล้ว พรากได้แล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้ว เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์ที่สูงขึ้นไปยังมีอยู่’ และมีความเห็นต่อไปว่า ‘ธรรม เครื่องสลัดทุกข์มีได้เพราะปฏิบัติธรรมนั้น ๆ ให้มากขึ้น’

ธรรมในเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน

{๑๖๒} [๙๕] ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลายเพราะล่วงอากิญจัญญายตนะ โดยประการทั้งปวง สารีบุตรเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ เธอเป็นผู้มีสติออกจากสมาบัตินั้น ครั้นแล้วพิจารณาเห็นธรรมที่ล่วงแล้ว ดับแล้ว แปรปรวนไปแล้วว่า ‘ด้วยประการนี้ เป็นอันว่าธรรมที่เรายังไม่มีย่อมมี ที่มีแล้วย่อมพรากไป’ เธอไม่ยินดี ไม่ยินร้ายในธรรมเหล่านั้น ไม่อาศัย ไม่ผูกพัน พ้นวิเศษแล้ว พรากได้แล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้ว เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์ที่สูงขึ้นไปยังมีอยู่’ และมีความเห็นต่อไปว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์มีได้เพราะปฏิบัติธรรมนั้น ๆ ให้มากขึ้น’{๑๖๓} [๙๖]

ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เพราะล่วงเสียซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง สารีบุตรบรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ เพราะเห็นด้วยปัญญา อาสวะของเธอจึงเป็นอันสิ้นไป เธอย่อมมีสติออกจากสมาบัติ ครั้นแล้วพิจารณาเห็นธรรมที่ล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้วว่า ‘ด้วยประการนี้ เป็นอันว่าธรรมที่เรายังไม่มีย่อมมี ที่มีแล้วย่อมพรากไป’ เธอไม่ยินดี ไม่ยินร้ายในธรรมเหล่านั้น ไม่อาศัย ไม่ผูกพัน พ้นวิเศษแล้ว พรากได้แล้ว มีใจที่ทำให้ปราศจากเขตแดนคือกิเลสได้แล้ว เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์ที่สูงขึ้นไปยังมีอยู่’ และมีความเห็นต่อไปว่า ‘ธรรมเครื่องสลัดทุกข์มีได้เพราะปฏิบัติธรรมนั้น ๆ ให้มากขึ้น’

พระสารีบุตรเป็นผู้ชำนาญ

{๑๖๔} [๙๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้องพึงกล่าวชมภิกษุรูปใดว่า ‘เป็นผู้ถึงความชำนาญ ถึงความสำเร็จในอริยศีล ในอริยสมาธิ ในอริยปัญญา ในอริยวิมุตติ บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้องพึงกล่าวชมภิกษุรูปนั้นซึ่งก็คือสารีบุตรนั้นเองว่า ‘เป็นผู้ถึงความชำนาญ ถึงความสำเร็จในอริยศีล ในอริยสมาธิ ในอริยปัญญา ในอริยวิมุตติ’

พระสารีบุตรเป็นพุทธชิโนรส

{๑๖๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้องพึงกล่าวชมภิกษุรูปใดว่า ‘เป็นบุตร เป็นโอรสของพระผู้มีพระภาคเจ้า เกิดแต่พระโอษฐ์ของพระ ผู้มีพระภาคเจ้า เกิดแต่ธรรม อันธรรมเนรมิต เป็นธรรมทายาท ไม่ใช่เป็นอามิสทายาท’ บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้องพึงกล่าวชมภิกษุรูปนั้นซึ่งก็คือสารีบุตรนั่นเองว่า ‘เป็นบุตร เป็นโอรสของพระผู้มีพระภาคเจ้า เกิดแต่พระโอษฐ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า เกิดแต่ธรรม อันธรรมเนรมิต เป็นธรรมทายาท ไม่ใช่เป็นอามิสทายาท’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมจักรอันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่ตถาคตประกาศแล้ว สารีบุตรย่อมประกาศตามได้อย่างถูกต้องที่เดียว”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ อนุปทสูตรที่ ๑

๒. ฉวิโสธนสูตร

ว่าด้วยหลักพิสูจน์ความหมดจดแห่งจิต ๖ ประการ

{๑๖๖} [๙๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัส พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้พระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า