๕. พหุธาตุกสูตร เล่ม ๑๔

ดูก่อนสารีบุตร ถ้าแม้โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณะและพราหมณ์ พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ พึงรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่เรากล่าวโดยย่อนี้ได้โดยพิสดารอย่างนี้ นั่นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณะและพราหมณ์ พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ตลอดกาลนาน”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้ม้พระภาคเจ้าแล้วแล

จบ เสวิตัพพาเสวิตัพพสูตรที่ ๔

๕. พหุธาตุกสูตร

ว่าด้วยที่ชุมนุมธาตุมากอย่าง

{๒๓๔} [๑๒๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

{๒๓๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

คนพาลเป็นต้นเหตุของภัยอันตรายทุกอย่าง

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภัยไม่ว่าชนิดใด ๆ ที่เกิดขึ้น ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นแต่คนพาล หาเกิดขึ้นแต่บัณฑิตไม่ อุปัทวะไม่ว่าชนิดใด ๆ ที่เกิดขึ้น

ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นแต่คนพาล หาเกิดขึ้นแต่บัณฑิตไม่ อุปสรรค ไม่ว่าชนิดใด ๆ ที่เกิดขึ้น ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นแต่คนพาล หาเกิดขึ้นแต่บัณฑิตไม่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไฟที่ลุกลามมาจากเรือนที่มุงด้วยไม้อ้อหรือเรือนที่มุงด้วยหญ้าย่อมไหม้ได้แม้กระทั่งเรือนยอดที่โบกฉาบแล้วทั้งภายใน ทั้งภายนอก ลมเข้าไม่ได้ มีลิ่มสลักมิดชิด มีบานประตูหน้าต่างปิดได้สนิท ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภัยไม่ว่าชนิดใด ๆ ที่เกิดขึ้น ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นแต่คนพาล หาเกิดขึ้นแต่บัณฑิตไม่ อุปัทวะไม่ว่าชนิดใด ๆ ที่เกิดขึ้น ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นแต่คนพาล หาเกิดขึ้นแต่บัณฑิต ไม่ อุปสรรคไม่ว่าชนิดใด ๆ ที่เกิดขึ้น ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นแต่คนพาล หาเกิดขึ้นแต่บัณฑิตไม่ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล คนพาลจึงเป็นผู้มีภัยเฉพาะหน้า บัณฑิตเป็นผู้ไม่มีภัยเฉพาะหน้า คนพาลเป็นผู้มีอุปัทวะ บัณฑิตเป็นผู้ไม่มีอุปัทวะ คนพาลเป็นผู้มีอุปสรรค บัณฑิตเป็นผู้ไม่มีอุปสรรค ภัยจากบัณฑิตย่อมไม่มี อุปัทวะจากบัณฑิตย่อมไม่มี อุปสรรคจากบัณฑิตย่อมไม่มี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแล พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจักเป็นบัณฑิต’

เหตุที่เรียกว่าบัณฑิต

{๒๓๖} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วอย่างนี้ ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตควรเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญาไตร่ตรอง’ ด้วยเหตุเท่าไรหนอแล”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ เพราะภิกษุเป็นผู้ฉลาดในธาตุ เป็นผู้ฉลาดในอายตนะ เป็นผู้ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท และเป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเท่านี้แล ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตจึงควรจะเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญาไตร่ตรอง”{๒๓๗} [๑๒๕] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ควรจะเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ’ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร”

ธาตุ ๑๘

“ดูก่อนอานนท์ ธาตุมี ๑๘ อย่างเหล่านี้ คือ

๑. จักขุธาตุ ธาตุคือตา

๒. รูปธาตุ ธาตุคือรูป

๓. จักขุวิญญาณธาตุ ธาตุคือจักษุวิญญาณ

๔. โสตธาตุ ธาตุคือหู

๕. สัททธาตุ ธาตุคือเสียง

๖. โสตวิญญาณธาตุ ธาตุคือโสตวิญญาณ

๗. ฆานธาตุ ธาตุคือจมูก

๘. คันธธาตุ ธาตุคือกลิ่น

๙. ฆานวิญญาณธาตุ ธาตุคือฆานวิญญาณ

๑๐. ชิวหาธาตุ ธาตุคือลิ้น

๑๑. รสธาตุ ธาตุคือรส

๑๒. ชิวหาวิญญาณธาตุ ธาตุคือชิวหาวิญญาณ

๑๓. กายธาตุ ธาตุคือกาย

๑๔. โผฏฐัพพธาตุ ธาตุคือโผฏฐัพพะ

๑๕. กายวิญญาณธาตุ ธาตุคือกายวิญญาณ

๑๖. มโนธาตุ ธาตุคือใจ

๑๗. ธัมมธาตุ ธาตุคือธรรมารมณ์

๑๘. มโนวิญญาณธาตุ ธาตุคือมโนวิญญาณ

ดูก่อนอานนท์ ธาตุ ๑๘ อย่างเหล่านี้แล เพราะภิกษุรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้จึงควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ’

ธาตุ ๖

{๒๓๘} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จะยังมีเหตุอื่นอีกบ้างไหม ที่ควรเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ”“มีอยู่ อานนท์ มีธาตุอีก ๖ อย่างเหล่านี้ คือ

๑. ปฐวีธาตุ ธาตุคือดิน

๒. อาโปธาตุ ธาตุคือน้ำ

๓. เตโชธาตุ ธาตุคือไฟ

๔. วาโยธาตุ ธาตุคือลม

๕. อากาสธาตุ ธาตุคืออากาศ

๖. วิญญาณธาตุ ธาตุคือวิญญาณ

ดูก่อนอานนท์ ธาตุ ๖ อย่างเหล่านี้แล เพราะภิกษุรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ จึงควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ”

ธาตุ ๖ อีกอย่างหนึ่ง

{๒๓๙} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จะยังมีเหตุอื่นอีกบ้างไหม ที่ควรเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ”“มีอยู่ อานนท์ มีธาตุอีก๖อย่าง คือ

๑. สุขธาตุ ธาตุคือสุข

๒. ทุกขธาตุ ธาตุคือทุกข์

๓. โสมนัสสธาตุ ธาตุคือโสมนัส

๔. โทมนัสสธาตุ ธาตุคือโทมนัส

๕. อุเบกขาธาตุ ธาตุคืออุเบกขา

๖. อวิชชาธาตุ ธาตุคืออวิชชา

ดูก่อนอานนท์ ธาตุ ๖ เหล่านี้แล เพราะภิกษุรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ จึงควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ”

ธาตุ ๖ อีกอย่างหนึ่ง

{๒๔๐} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จะยังมีเหตุอื่นอีกบ้างไหม ที่ควรเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ”“มีอยู่ อานนท์ มีธาตุอีก ๖ อย่าง คือ

๑. กามธาตุ ธาตุคือกาม

๒. เนกขัมมธาตุ ธาตุคือเนกขัมมะ

๓. พยาปาทธาตุ ธาตุคือพยาบาท

๔. อัพยาปาทธาตุ ธาตุคือความไม่พยาบาท

๕. วิหิงสาธาตุ ธาตุคือความเบียดเบียน

๖. อวิหิงสาธาตุ ธาตุคือความไม่เบียดเบียน

ดูก่อนอานนท์ ธาตุ ๖ อย่างเหล่านี้แล เพราะภิกษุรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้จึงควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ”

ธาตุ ๓

{๒๔๑} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จะยังมีเหตุอื่นอีกบ้างไหม ที่ควรเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ”“มีอยู่ อานนท์ มีธาตุอีก ๓ อย่างเหล่านี้ คือ

๑. กามธาตุ ธาตุคือกาม

๒. รูปธาตุ ธาตุคือรูป

๓. อรูปธาตุ ธาตุคืออรูป

ดูก่อนอานนท์ ธาตุมี ๓ อย่างเหล่านี้แล เพราะภิกษุรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้จึงควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ”

ธาตุ ๒

{๒๔๒} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จะยังมีเหตุอื่นอีกบ้างไหม ที่ควรเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ”“มีอยู่ อานนท์ มีธาตุอีก ๒ อย่าง คือ

๑. สงขตธาตุ ๒. อสังขตธาตุ

ดูก่อนอานนท์ ธาตุมี ๒ อย่างเหล่านี้แล เพราะภิกษุรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ จึงควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในธาตุ”

อายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖

{๒๔๓} [๑๒๖] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตควรจะเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในอายตนะ’ ด้วยเหตุเท่าไร”“ดูก่อนอานนท์ อายตนะทั้งภายในทั้งภายนอกนี้มีอย่างละ ๖ แล คือ จักษุกับรูป โสตะกับเสียง ฆานะกับกลิ่น ชิวหากับรส กายกับโผฏฐัพพะ มโนกับธรรมารมณ์ ดูก่อนอานนท์ อายตนะทั้งภายในทั้งภายนอกอย่างละ ๖ เหล่านี้แล เพราะภิกษุรู้อยู่เห็นอยู่อย่างนี้ จึงควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในอายตนะ”

ปฏิจจสมุปบาท

{๒๔๔} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตควรจะเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท’ ด้วยเหตุเท่าไร”“ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเหตุนี้มี ผลนี้จึงมี เพราะเหตุนี้เกิดขึ้น ผลนี้จึงเกิดขึ้น เมื่อเหตุนี้ไม่มี ผลนี้จึงไม่มี เพราะเหตุนี้ดับ ผลนี้จึงดับ คือ

เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร

เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ

เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป

เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ

เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา

เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา

เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน

เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ

เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาส

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยประการฉะนี้

แต่เพราะอวิชชานั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ สังขารจึงดับ

เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ

เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ

เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ

เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ

เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ

เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ

เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ

เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ

เพราะภพดับ ชาติจึงดับ

เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสจึงดับ

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับด้วยประการฉะนี้

ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเท่านี้แล ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตจึงควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท’

ฐานะและอฐานะอย่างละ ๒

{๒๔๕} [๑๒๗] “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตควรจะเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ’ ด้วยเหตุเท่าไร”“ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑.ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงเข้าใจสังขารบางอย่างโดยความเป็นของเที่ยง นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่ปุถุชนจะพึงเข้าใจสังขารบางอย่างโดยความเป็นของเที่ยง’

๒. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงเข้าใจสังขารบางอย่างโดยความเป็นสุข นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่ปุถุชนจะพึงเข้าใจสังขารบางอย่างโดยความเป็นสุข’๓. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงเข้าใจธรรมบางอย่างโดยความเป็นอัตตา นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่ปุถุชนจะพึงเข้าใจธรรมบางอย่างโดยความเป็นอัตตา’[๑๒๘] ๔. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงปลงชีวิตมารดา นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่ปุถุชนจะพึงปลงชีวิตมารดาได้’๕. ย่อมรู้ชัดว่า ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงปลงชีวิตบิดา นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่ปุถุชนจะพึงปลงชีวิตบิดาได้’

๖. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงปลงชีวิตพระอรหันต์ นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่ปุถุชนจะพึงปลงชีวิตพระอรหันต์ได้’๗. ย่อมรู้ชัดว่า ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงมีจิตคิดประทุษร้ายทำโลหิตแห่งตถาคตให้ห้อขึ้น นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่ปุถุชนจะพึงมีจิตคิดประทุษร้ายทำโลหิตแห่งตถาคตให้ห้อขึ้น’

๘. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงทำลายสงฆ์ นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่ปุถุชนจะพึงทำลายสงฆ์ได้’

๙. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิจะพึงอุทิศศาสดาอื่นนั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่ปุถชนจะพึงอุทิศศาสดาอื่น’

[๑๒๙] ๑๐. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลยที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์จะพึงเสด็จอุบัติในโลกธาตุเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์เดียวพึงเสด็จอุบัติในโลกธาตุเดียว’๑๑. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่พระเจ้าจ้กรพรรดิ ๒ พระองค์จะพึงเสด็จอุบัติในโลกธาตุเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกัน นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่พระเจ้าจักรพรรดิ พระองค์เดียวพึงเสด็จอุบัติในโลกธาตุเดียว’[๑๓๐] ๑๒. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่สตรีจะพึงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่บุรุษจะพึงเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า’

๑๓. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่สตรีจะพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่บุรุษจะพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’

๑๔. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่สตรีจะพึงสำเร็จเป็นท้าวสักกะ นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่บุรุษพึงสำเร็จเป็นท้าวสักกะ’

๑๕. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่สตรีจะพึงสำเร็จเป็นมาร นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่บุรุษจะพึงสำเร็จเป็นมาร’

๑๖. ย่อมรู้ชัดว่า ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่สตรีจะพึงสำเร็จเป็นพรหม นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่บุรุษจะพึงสำเร็จเป็นพรหม’

[๑๓๑] ๑๗. ย่อมรู้ชัดว่า ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่วิบากแห่งกายทุจริตจะพึงเกิดเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่วิบากแห่งกายทุจริตจะพึงเกิดเป็นที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ’๑๘. ย่อมรู้ชัดว่า ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่วิบากแห่งวจีทุจริตจะพึงเกิดเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่วิบากแห่งวจีทุจริตจะพึงเกิดเป็นที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ’๑๙. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่วิบากแห่งมโนทุจริตจะพึงเกิดเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ นั่น

ไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่วิบากแห่งมโนทุจริตจะพึงเกิดเป็นที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ’

๒๐. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่วิบากแห่งกายสุจริตจะพึงเกิดเป็นที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่วิบากแห่งกายสุจริตจะพึงเกิดเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ’๒๑. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่วิบากแห่งวจีสุจริตจะพึงเกิดเป็นที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่วิบากแห่งวจีสุจริตจะพึงเกิดเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ’๒๒. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่วิบากแห่งมโนสุจริตจะพึงเกิดเป็นที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่วิบากแห่งมโนสุจริตจะพึงเกิดเป็นที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ’๒๓. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้พร้อมมูล ด้วยกายทุจริตหลังจากตายไปจะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

ได้เพราะกายทุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่บุคคลผู้พร้อมมูลด้วยกายทุจริตหลังจากตายไปจะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เพราะกายทุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย’

๒๔. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้พร้อมมูลด้วยวจีทุจริตหลังจากตายไปจะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ได้ เพราะวจีทุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่บุคคลผู้พร้อมมูล ด้วยวจีทุจริตหลังจากตายไปจะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เพราะวจีทุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย’๒๕. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้พร้อมมูลด้วยมโนทุจริตหลังจากตายไปจะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ได้ เพราะมโนทุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่บุคคลผู้พร้อมมูลด้วยมโนทุจริตหลังจากตายไปจะพึงเข้าถึงอบายทุคติ

วินิบาต นรก เพราะมโนทุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย’๒๖. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้พร้อมมูลด้วยกายสุจริตหลังจากตายไปจะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเพราะกายสุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย นั่นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่บุคคลผู้พร้อมมูลด้วยกายสุจริตหลังจากตายไปจะพึงเข้าถึงสุคติ โลกสวรรค์ เพราะกายสุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย๒๗. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้พร้อมมูลด้วยวจีสุจริตหลังจากตายไปจะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเพราะวจีสุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย นั้นไม่มีฐานะที่

เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่บุคคลผู้พร้อมมูลด้วยวจีสุจริตหลังจากตายไปจะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เพราะวจีสุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย’

๒๘. ย่อมรู้ชัดว่า ‘ไม่มีฐานะไม่มีโอกาสเลย ที่บุคคลผู้พร้อมมูลด้วยมโนสุจริตหลังจากตายไปจะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเพราะมโนสุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย นั้นไม่มีฐานะที่เป็นไปได้’ และรู้ชัดว่า ‘ย่อมมีฐานะที่เป็นไปได้ ที่บุคคลผู้พร้อมมูลด้วยมโนสุจริตหลังจากตายไปจะพึงเข้าถึงสุคติ โลกสวรรค์เพราะมโนสุจริตนั้นเป็นเหตุเป็นปัจจัย’ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเท่านี้แล ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตจึงควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ”

{๒๔๖} [๑๓๒] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วอย่างนี้ ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ธรรมบรรยายนี้ชื่อไร พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “เพราะเหตุนั้นแล อานนท์ เธอจงจำธรรมบรรยายนี้ไว้ว่า ‘พหุธาตุกะ คือ ที่ชุมนุมธาตุมากอย่าง’ ก็ได้ ว่า

‘จตุปริวัฏฏะ คือ แสดงอาการเวียน ๔ รอบ’ ก็ได้ ว่า ‘ธรรมาทาสะ คือ แว่นส่องธรรม’ ก็ได้ ว่า ‘อมตทุนทุภี คือ กลองบันลืออมฤต’ ก็ได้ ว่า ‘อนุตตรสังคามวิชัย คือ ชัยชนะสงครามที่ยอดเยี่ยม’ ก็ได้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ พหุธาตุกสูตรที่ ๕

๖. อิสิคิลิสูตร

ว่าด้วยสาเหตุที่เรียกชื่อภูเขาอิสิคิลิ

{๒๔๗} [๑๓๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาอิสิคิลิ ใกล้พระนครราชคฤห์ สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว{๒๔๘}พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นภูเขาเวภาระนั่นไหม”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “เห็น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภูเขาเวภาระนั้นแลมีชื่ออย่างหนึ่ง มีบัญญัติเป็นอีกอย่างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นภูเขาปัณฑวะนั้นไหม”

“เห็น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ภูเขาเวปัณฑวะนั่นก็มีชื่ออย่างหนึ่ง มีบัญญัติเป็นอีกอย่างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นภูเขาเวปุลละนั่นไหม”

“เห็น พระพุทธเจ้าข้า”