๔. เสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร เล่ม ๑๔

อสัปปุริสธรรมและสัปปุริสธรรม คู่ที่ ๑๙

{๑๙๖} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย อสัตบุรุษที่เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ส่วนภิกษุอื่นเหล่านี้มิใช่เป็นผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนฌานสมาบัติ’ อสัตบุรุษนั้นจึงยกตนข่มผู้อื่นด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คืออสัปปุริสธรรมส่วนสัตบุรุษย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘แม้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสว่ายังไม่ปราศจากตัณหา เพราะคนทั้งหลายสำคัญกันด้วยเหตุใด ๆ เหตุนั้น ๆ ย่อมเป็นอย่างอื่นจากที่สำคัญนั้น’ สัตบุรุษนั้นถือความที่ปราศจากตัณหาเท่านั้นเป็นสำคัญ ไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วยเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัตินั้น แม้นี้ก็คือสัปปุริสธรรม

สัปปุริสธรรม

{๑๙๗} ยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย สัตบุรุษเพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง บรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ เพราะเห็นด้วยปัญญา อาสวะทั้งหลายของเธอจึงสิ้นไป ภิกษุนี้แลย่อมไม่สำคัญอะไร ๆ ย่อมไม่สำคัญที่ไหน ๆ และไม่สำคัญด้วยเหตุไร ๆ

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ สัปปุริสสูตรที่ ๓

๔. เสวิตัพพาเสวิตัพพสูตร

ว่าด้วยธรรมที่ควรเสพและไม่ควรเสพ

{๑๙๘} [๑๐๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมบรรยายที่ควรเสพและไม่ควรเสพแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมบรรยายนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

ธรรมที่ควรเสพและที่ไม่ควรเสพ ๗ อย่าง

{๑๙๙} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวกายสมาจาร(ความประพฤติทางกาย)ไว้ โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้น ต่างก็เป็นความประพฤติทางกายด้วยกัน เรากล่าววจีสมาจาร(ความประพฤติทางวาจา)ไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นความประพฤติทางวาจาด้วยกัน เรากล่าวมโนสมาจาร(ความประพฤติทางใจ) ไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นความประพฤติทางใจด้วยกัน เรากล่าวจิตตุปบาทไว้ โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้น ต่างก็เป็นจิตตุปบาทด้วยกัน เรากล่าวการได้สัญญาไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการได้สัญญาด้วยกัน เรากล่าวการได้ทิฏฐิไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการได้ทิฏฐิด้วยกัน เรากล่าวการได้

อัตภาพไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการกลับได้อัตภาพด้วยกัน”

ธรรมที่ควรเสพและไม่ควรเสพ อย่างที่ ๑

{๒๐๐} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กราบ ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมบรรยายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความได้โดยพิสดารอย่างนี้ คือ

[๑๑๐] ก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวกายสมาจารไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นความประพฤติทางกายด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กายสมาจารเช่นนี้ไม่ควรเสพ แต่เมื่อเสพกายสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กายสมาจารเช่นนี้ควรเสพ

กายสมาจารที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเจริญ แต่กุศลธรรมเสื่อม

{๒๐๑} [๑๑๑] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญบุคคลบางคนในโลกนี้

๑. เป็นผู้ชอบฆ่าสัตว์ คือ เป็นคนหยาบช้า มีฝ่ามือเปื้อนเลือด ใฝ่แต่การทุบตีและการฆ่าผู้อื่น ไม่มีความละอาย ไม่มีความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย

๒. เป็นผู้ถือเอาทรัพย์ที่เขามิได้ให้ คือ ถือเอาทรัพย์อันเป็นเครื่องปลื้มใจของผู้อื่นที่อยู่ในบ้านหรือที่อยู่ในป่าที่เจ้าของมิได้ให้ด้วยจิตเป็นขโมย

๓. เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม คือ ล่วงละเมิดในเหล่าสตรีที่มารดาปกครอง สตรีที่บิดาปกครอง สตรีที่มารดาและบิดาปกครอง สตรีที่พี่ชายปกครอง สตรีที่พี่สาวปกครอง สตรีที่ญาติปกครอง สตรีที่วงศ์ตระกูลปกครอง สตรีที่ธรรมปกครอง สตรีที่มีสามี สตรีที่มีค่าปรับ โดยที่สุดแม้สตรีที่เขาคล้องพวงมาลัยจองตัวไว้ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง

{๒๐๒} กายสมาจารที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเสื่อม แต่กุศลธรรมเจริญ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ คือ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณา หวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

๒. ละการถือเอาทรัพย์ที่เขามิได้ให้ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ คือไม่ลักทรัพย์อันเป็นเครื่องปลื้มใจของผู้อื่นที่อยู่ในบ้าน หรือที่อยู่ในป่าที่เจ้าของมิได้ให้ด้วยจิตเป็นขโมย

๓. ละการประพฤติผิดในกามทั้งหลาย เว้นขาดจากการประพฤติผิดในกาม คือ ไม่ล่วงละเมิดในเหล่าสตรีที่มารดาปกครอง สตรีที่บิดาปกครอง สตรีที่มารดาและบิดาปกครอง สตรีที่พี่ชายปกครอง สตรีที่พี่สาวปกครอง สตรีที่ญาติปกครอง สตรีที่วงศ์ตระกูลปกครอง สตรีที่ธรรมปกครอง สตรีที่มีสามี สตรีที่มีค่าปรับ โดยที่สุดแม้สตรีที่เขาคล้องพวงมาลัยจองตัวไว้

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น

{๒๐๓} ก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวกายสมาจารไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นความประพฤติทางกายด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้

ธรรมที่ควรเสพและไม่ควรเสพ อย่างที่ ๒

ก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าววจีสมาจารไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นความประพฤติทางวาจาด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพวจีสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง วจีสมาจารเช่นนี้ไม่ควรเสพ แต่เมื่อเสพวจีสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น วจีสมาจารเช่นนี้ควรเสพ

วจีสมาจารที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเจริญ แต่กุศลธรรมเสื่อม

{๒๐๔} [๑๑๒] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพวจีสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. เป็นผู้กล่าวเท็จ คือ อยู่ในที่ประชุม อยู่ในหมู่ชน อยู่ในท่ามกลางญาติ อยู่ในท่ามกลางขุนนาง อยู่ในท่ามกลางราชสกุล ถูกนำไปเป็นพยานถูกถามว่า ‘แน่ะบุรุษผู้เจริญ เชิญเถิด ท่านรู้เรื่องใด ก็จงบอกเรื่องนั้น’ เขาไม่รู้อยู่ กลับบอกว่ารู้บ้าง รู้อยู่กลับบอกว่าไม่รู้บ้าง ไม่เห็นอยู่กลับบอกว่าเห็นบ้าง เห็นอยู่ก็กลับบอกว่าไม่เห็นบ้าง เป็นผู้

กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้ตัวอยู่เพราะเหตุแห่งตนบ้าง เพราะเหตุแห่งผู้อื่นบ้าง เพราะเห็นแก่สิ่งของเล็กน้อยเป็นเหตุบ้าง

๒. เป็นผู้ส่อเสียด คือ ฟังความจากข้างนี้แล้วไปบอกข้างโน้น เพื่อให้คนพวกนี้แตกกันบ้าง ฟังความจากข้างโน้นแล้วมา บอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกันบ้าง ยุพวกที่พร้อมเพรียงกันให้แตกกันบ้าง ส่งเสริมพวกที่แตกกันแล้วบ้าง ชอบใจในความแตกกันเป็นพวก ยินดีในความแตกกันเป็นพวก ชื่นชมในความแตกกันเป็นพวก และกล่าววาจาที่ทำให้แตกกันเป็นพวก๓. เป็นผู้มีวาจาหยาบ คือ กล่าววาจาที่เป็นโทษ หยาบคาย เผ็ดร้อนแก่ผู้อื่น ขัดใจผู้อื่น ใกล้ต่อความโกรธ ไม่เป็นไปเพื่อความสงบจิต

๔. เป็นผู้กล่าวคำเพ้อเจ้อ คือ พูดไม่ถูกกาล พูดคำที่ไม่เป็นจริง พูดไม่อิงอรรถ พูดไม่อิงธรรม พูดไม่อิงวินัย พูดแต่คำไม่มีหลักฐาน ไม่มีที่อ้างอิง ไม่มีที่สิ้นสุด ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพวจีสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง

{๒๐๕} วจีสมาจารที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเสื่อม แต่กุศลธรรมเจริญ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพวจีสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑.ละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ คือ อยู่ในที่ประชุม อยู่ในหมู่ชน อยู่ในท่ามกลางญาติ อยู่ในท่ามกลางขุนนาง อยู่ในท่ามกลางราชสกุล ถูกนำไปเป็นพยานถูกถามว่า

‘แน่ะบุรุษผู้เจริญ เชิญเถิด ท่านรู้เรื่องใด ก็จงบอกเรื่องนั้น’ เขาไม่รู้อยู่ ก็บอกว่าไม่รู้ รู้อยู่ก็บอกว่ารู้ ไม่เห็นอยู่ ก็บอกว่าไม่เห็น หรือเห็นอยู่ก็บอกว่าเห็น ไม่กล่าวคำเท็จ ทั้งที่รู้ตัวอยู่ เพราะเหตุแห่งตนบ้าง เพราะเหตุแห่งผู้อื่นบ้าง เพราะเห็นแก่สิ่งของเล็กน้อยเป็นเหตุบ้าง

๒. ละคำส่อเสียด เว้นขาดจากคำส่อเสียด คือ ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อให้คนพวกนี้แตกกัน หรือ ฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนพวกโน้นแตกกัน สมานพวกที่แตกกันแล้วบ้าง ส่งเสริมพวกที่สมัครสมานสามัคคีกันบ้าง ชอบใจพวกที่สมัครสมานสามัคคีกันบ้าง ยินดีพวกที่สมัครสมานสามัคคีกันบ้าง เพลิดเพลินต่อพวกที่สมัครสมานสามัคคีกันบ้าง กล่าวแต่คำที่ทำให้คนสามัคคีกัน๓. ละคำหยาบ เว้นขาดจากคำหยาบ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะหู ชวนให้รัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ

๔. ละคำเพ้อเจ้อ เว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ พูดถูกกาล พูดแต่คำที่เป็นจริง พูดอิงอรรถ พูดอิงธรรม พูดอิงวินัย พูดแต่คำมีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วยประโยชน์ ตามกาลอันควร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพวจีสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น

ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าววจีสมาจารไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นความเสพทางวาจาด้วยกัน” นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้

ธรรมที่ควรเสพและไม่ควรเสพ อย่างที่ ๓

{๒๐๖} ก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวมโนสมาจารไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นความประพฤติทางใจด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพมโนสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง มโนสมาจารเช่นนี้ ไม่ควรซ่องเสพ แต่เมื่อเสพมโนสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น มโนสมาจารเช่นนี้ควรซ่องเสพ

มโนสมาจารที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเจริญ แต่กุศลธรรมเสื่อม

{๒๐๗} [๑๑๓] ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพมโนสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญบุคคลบางคนในโลกนี้

๑. เป็นผู้มากด้วยอภิชฌา คือ เพ่งเล็งทรัพย์อันเป็นเครื่องปลื้มใจของบุคคลอื่นว่า ‘โอหนอ ทรัพย์ของผู้อื่นจะพึง เป็นของเรา’

๒. เป็นผู้มีจิตพยาบาท คือ มีความดำริในใจอันชั่วช้าว่า ‘ขอให้สัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า จงถูกทำลาย จงขาดสูญ หรืออย่าได้มี”

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพมโนสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง

{๒๐๘} มโนสมาจารที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเสื่อม แต่กุศลธรรมเจริญ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพมโนสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. เป็นผู้ไม่มากด้วยอภิชฌา คือ ไม่เพ่งเล็งทรัพย์อันเป็นเครื่องปลื้มใจของผู้อื่นว่า ‘โอหนอ ทรัพย์ของผู้อื่นจะพึงเป็นของเรา’

๒. เป็นผู้มีจิตไม่พยาบาท คือ มีความดำริในใจไม่ชั่วช้าว่า ‘ขอให้สัตว์เหล่านี้จงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ มีแต่สุข รักษาตนเถิด’

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพมโนสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรม ย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น

ก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวมโนสมาจารไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นความประพฤติทางใจด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงตรัสไว้อย่างนี้

ธรรมที่ควรเสพและไม่ควรเสพ อย่างที่ ๔

{๒๐๙} [๑๑๔] ก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวจิตตุปบาทไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นจิตตุปบาทด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพจิตตุปบาทเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมไป จิตตุปบาทเช่นนี้ไม่ควรเสพ แต่เมื่อเสพจิตตุปบาทเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมเจริญขึ้น จิตตุปบาทเช่นนี้ควรเสพ

จิตตุปบาทที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเจริญ แต่กุศลธรรมเสื่อม

{๒๑๐} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพจิตตุปบาทเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. เป็นผู้มากด้วยอภิชฌา มีใจระคนด้วยอภิชฌาอยู่

๒. เป็นผู้มีพยาบาท มีใจระคนด้วยพยาบาทอยู่

๓. เป็นผู้มีวิหิงสา(ความเบียดเบียน) มีใจระคนด้วยวิหิงสาอยู่

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพจิตตุปบาทเช่นนี้ อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง

จิตตุปบาทที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเสื่อม แต่กุศลธรรมเจริญ

{๒๑๑} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพจิตตุปบาทเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. เป็นผู้ไม่มากด้วยอภิชฌา มีใจไม่ระคนด้วยอภิชฌาอยู่

๒. เป็นผู้ไม่มีพยาบาท มีใจไม่ระคนด้วยการพยาบาทอยู่

๓. เป็นผู้ไม่มีวิหิงสา มีใจไม่ระคนด้วยวิหิงสาอยู่

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพจิตตุปบาทเช่นนี้ อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น

ก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวจิตตุปบาทไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นจิตตุปบาทด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อ ความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้

ธรรมที่ควรเสพและไม่ควรเสพ อย่างที่ ๕

{๒๑๒} [๑๑๕] ก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้สัญญาไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการได้สัญญาด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้สัญญาเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง การได้สัญญา

เช่นนี้ไม่ควรเสพ แต่เมื่อเสพการได้สัญญาเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น การได้สัญญาเช่นนี้ควรซ่องเสพ

การได้สัญญาที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเจริญ แต่กุศลธรรมเสื่อม

{๒๑๓} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้สัญญาเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. เป็นผู้มากด้วยอภิชฌา มีสัญญาระคนด้วยอภิชฌาอยู่

๒. เป็นผู้มีพยาบาท มีสัญญาระคนด้วยการพยาบาทอยู่

๓. เป็นผู้มีวิหิงสา มีสัญญาระคนด้วยวิหิงสาอยู่

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้สัญญาเช่นนี้ อกุศลธรรม ย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง

การได้สัญญาที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเสื่อม แต่กุศลธรรมเจริญ

{๒๑๔} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้สัญญาเช่นไร อกุศลธรรม ย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบาง คนในโลกนี้๑. เป็นผู้ไม่มากด้วยอภิชฌา มีสัญญาไม่ระคนด้วยอภิชฌาอยู่

๒. เป็นผู้ไม่มีพยาบาท มีสัญญาไม่ระคนด้วยการพยาบาทอยู่

๓. เป็นผู้ไม่มีวิหิงสา มีสัญญาไม่ระคนด้วยวิหิงสาอยู่

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้สัญญาเช่นนี้ อกุศลธรรม ย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น

ก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้สัญญาไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการได้สัญญาด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้

ธรรมที่ควรเสพและไม่ควรเสพ อย่างที่ ๖

{๒๑๕} [๑๑๖] ก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้ทิฏฐิไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการได้ทิฏฐิด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลซ่องเสพการได้ทิฏฐิเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง การได้ทิฏฐิเช่นนี้ไม่ควรเสพ แต่เมื่อเสพการได้ทิฏฐิเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น การได้ทิฏฐิเช่นนี้ควรเสพ

ทิฏฐิที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเจริญ แส่กุศลธรรมเสื่อม

{๒๑๖} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการกลับได้ทิฏฐิเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่บุคคลให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่บุคคลทำดีหรือทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มีคุณ บิดาไม่มีคุณ โอปปาติกสัตว์ไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินชอบปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้ด้วยไม่มีในโลก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้ทิฏฐิอย่างนี้ อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง

ทิฏฐิที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเสื่อม แต่กุศลธรรมเจริญ

{๒๑๗} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้ทิฏฐิเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผลจริง การบูชามีผล

จริง การเซ่นสรวงมีผลจริง ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีและทำชั่วมีจริง โลกนี้มีจริง โลกหน้ามีจริง มารดามีคุณจริง บิดามีคุณจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง สมณะและพราหมณ์ทั้งหลายผู้ดำเนินชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำโลกนี้และโลกหน้าให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วสั่งสอนให้ผู้อื่นรู้ตามด้วยมีจริงในโลก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลซ่องเสพการได้ทิฏฐิอย่างนี้ อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้นก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้ทิฏฐิไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการได้ทิฏฐิด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้

ธรรมที่ควรเสพและไม่ควรเสพ อย่างที่ ๗

{๒๑๘} [๑๑๗] ก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้อัตภาพไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการได้อัตภาพด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพ เช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง การได้อัตภาพเช่นนี้ไม่ควรซ่องเสพ แต่เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น การได้อัตภาพเช่นนี้ควรเสพ

การได้อัตภาพที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเจริญ แต่กุศลธรรมเสื่อม

{๒๑๙} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลทำให้การได้อัตภาพที่ยังมีทุกข์เกิดขึ้นเพราะความที่ภพยังไม่จบสิ้น อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง

การได้อัตภาพที่เป็นเหตุให้อกุศลธรรมเสื่อม แต่กุศลธรรมเจริญ

{๒๒๐} ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลทำให้การได้อัตภาพที่ไม่มีทุกข์เกิดขึ้นเพราะความที่ภพจบสิ้นได้แล้ว อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น

ก็ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้อัตภาพไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการได้อัตภาพด้วยกัน’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมบรรยายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้แล ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความโดยพิสดารอย่างนี้”

พระพุทธเจ้าทรงรับรองเนื้อความตามที่พระสารีบุตรเข้าใจ

{๒๒๑} [๑๑๘] พระผู้พระภาคเจ้าตรัสว่า “สาธุ สาธุ สารีบุตร ดีแล้ว สารีบุตร ที่ธรรมบรรยายที่เรากล่าวโดยย่อ มิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความได้โดยพิสดารอย่างนี้

ก็ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวกายสมาจารไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นความประพฤติทางกายด้วยกัน’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวไว้แล้ว ดูก่อน สารีบุตร เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กายสมาจารเช่นนี้ไม่ควรเสพ แต่เมื่อเสพกายสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กายสมาจารเช่นนี้ควรเสพ

{๒๒๒} ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. เป็นผู้ชอบฆ่าสัตว์ คือ เป็นคนหยาบช้า มีฝ่ามือเปื้อนเลือด ใฝ่แต่การทุบตีและการฆ่าผู้อื่น ไม่มีความละอาย ไม่มีความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย

๒. เป็นผู้ถือเอาทรัพย์ที่เขามิได้ให้ คือ ถือเอาทรัพย์อันเป็นเครื่องปลื้มใจของผู้อื่นที่อยู่ในบ้านหรือที่อยู่ในป่าที่เจ้าของมิได้ให้ ด้วยจิตเป็นขโมย

๓. เป็นผู้ประพฤติผิดในกาม คือ ล่วงละเมิดในเหล่าสตรีที่มารดาปกครอง สตรีที่บิดาปกครอง สตรีที่มารดาและบิดาปกครอง สตรีที่พี่ชายปกครอง สตรีที่พี่สาวปกครอง สตรีที่ญาติปกครอง สตรีที่วงศ์ตระกูลปกครอง สตรีที่ธรรมปกครอง สตรีที่มีสามี สตรีที่มีค่าปรับ โดยที่สุดแม้สตรีที่เขาคล้องพวงมาลัยจองตัวไว้ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง

{๒๒๓} ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น คือ บุคคลบางคนในโลกนี้

๑. ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ คือ วางอาชญา วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณา หวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่

๒. ละการถือเอาทรัพย์ที่เขามิได้ให้ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ คือไม่ลักทรัพย์อันเป็นเครื่องปลื้มใจของผู้อื่นที่อยู่ในบ้าน หรือที่อยู่ในป่าที่เจ้าของมิได้ให้ด้วยจิตเป็นขโมย

๓. ละการประพฤติผิดในกามทั้งหลาย เว้นขาดจากการประพฤติผิดในกาม คือ ไม่ล่วงละเมิดในเหล่าสตรีที่มารดาปกครอง สตรีที่บิดาปกครอง สตรีที่มารดาและบิดาปกครอง สตรีที่พี่ชายปกครอง สตรีที่พี่สาวปกครอง สตรีที่ญาติปกครอง สตรีที่วงศ์ตระกูลปกครอง สตรีที่ธรรมปกครอง สตรีที่มีสามี สตรีที่มีค่าปรับ โดยที่สุดแม้สตรีที่เขาคล้องพวงมาลัยจองตัวไว้ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลเสพกายสมาจารเช่นนี้ อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น

ก็ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวกายสมาจารไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นความประพฤติทางกายด้วยกัน’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงกล่าวไว้อย่างนี้

{๒๒๔} ก็ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าววจีสมาจารไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นวจีสมาจารด้วยกัน’ นั้น …

ก็ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวมโนสมาจารไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นมโนสมาจารด้วยกัน’ นั้น ...

ก็ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวจิตตุปบาทไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นจิตตุปบาทด้วยกัน’ นั้น …

ก็ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้สัญญาไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการได้สัญญาด้วยกัน’ นั้น …

ก็ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้ทิฎฐิ ไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการได้ทิฏฐิด้วยกัน’ นั้น …

ก็ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้อัตภาพ ไว้โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการได้อัตภาพด้วยกัน’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวไว้แล้ว ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง การได้อัตภาพเช่นนี้ไม่ควรซ่องเสพ แต่เมื่อเสพการได้อัตภาพเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น การได้อัตภาพเช่นนี้ควรเสพ{๒๒๕} ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลทำให้การได้อัตภาพที่ยังมีทุกข์เกิดขึ้นเพราะความที่ภพยังไม่จบสิ้น อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง

{๒๒๖} ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลเสพการได้อัตภาพเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลทำให้การได้อัตภาพที่ไม่มีทุกข์เกิดขึ้นเพราะความที่ภพจบสิ้นได้แล้ว อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น

ก็ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการได้อัตภาพไว้ โดยแยกเป็น ๒ อย่าง คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ทั้ง ๒ อย่างนั้นต่างก็เป็นการได้อัตภาพด้วยกัน’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้

ดูก่อนสารีบุตร ธรรมบรรยายที่เรากล่าวโดยย่อ มิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้แล เธอพึงเห็นเนื้อความโดยพิสดารอย่างนี้

อายตนะภายนอก ๖ อย่างที่ควรเสพและไม่ควรเสพ

{๒๒๗} [๑๑๙] ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวรูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรดูก็มี ที่ไม่ควรดูก็มี เรากล่าวเสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรฟังก็มี ที่ไม่ควรฟังก็มี เรากล่าวกลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยฆานะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรสูดดมก็มี ที่ไม่ควรสูดดมก็มี เรากล่าวรสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรลิ้มก็มี ที่ไม่ควรลิ้มก็มี เรากล่าวโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรสัมผัสก็มี ที่ไม่ควรสัมผัสก็มี เรากล่าวธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรรับรู้ก็มี ที่ไม่ควรรับรู้ก็มี”{๒๒๘} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมบรรยายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความได้โดยพิสดารอย่างนี้

ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวรูปที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรดูก็มี ที่ไม่ควรดูก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลดูรูปที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง รูปที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุเช่นนี้ไม่ควรดู’ แต่เมื่อดูรูปที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น รูปที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุเช่นนี้ควรดู ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวรูปที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรดูก็มี ที่ไม่ควรดูก็มี’ นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวเสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรฟังก็มี ที่ไม่ควรฟังก็มี’ นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลฟัง

เสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง เสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะเช่นนี้ไม่ควรฟัง แต่เมื่อฟังเสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น เสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะเช่นนี้ควรฟัง ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวเสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรฟังก็มี ที่ไม่ควรฟังก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนี้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้

ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวกลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยฆานะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรสูดดมก็มี ที่ไม่ควรสูดดมก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลสูดดมกลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยฆานะเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยฆานะเช่นนี้ไม่ควรสูดดม แต่เมื่อสูดดมกลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยฆานะเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยฆานะเช่นนี้ควรสูดดม ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวกลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยฆานะไว้

๒ อย่าง คือ ที่ควรสูดดมก็มี ที่ไม่ควรสูดดมก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวรสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรลิ้มก็มี ที่ไม่ควรลิ้มก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลลิ้มรสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง รสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาเช่นนี้ไม่ควรลิ้ม แต่เมื่อลิ้มรสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น รสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาเช่นนี้ควรลิ้ม ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อน

สารีบุตร เรากล่าวรสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรลิ้มก็มี ที่ไม่ควรลิ้มก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้

ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรสัมผัสก็มี ที่ไม่ควรสัมผัสก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลสัมผัสโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายเช่นนี้ไม่ควรสัมผัส แต่เมื่อสัมผัสโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายเช่นนี้ควรสัมผัส ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายไว้

๒ อย่าง คือ ที่ควรสัมผัสก็มี ที่ไม่ควรสัมผัสก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรรู้ก็มี ที่ไม่ควรรู้ก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลรู้ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนเช่นนี้ไม่ควรรู้ แต่เมื่อรู้ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนเช่นนี้ควรรู้ ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรรู้ก็มี ที่ไม่ควรรู้ก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมบรรยายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อ มิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความได้โดยพิสดารอย่างนี้”

ทรงรับรองเนื้อความตามที่พระสารีบุตรเข้าใจ

{๒๒๙} [๑๒๐] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“สาธุ สาธุ สารีบุตร ดีแล้ว สารีบุตร ที่ธรรมบรรยายที่เรากล่าวโดยย่อ มิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความได้โดยพิสดารอย่างนี้

ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวรูปที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรดูก็มี ที่ไม่ควรดูก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลดูรูปที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง รูปที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุเช่นนื้ไม่ควรดู แต่เมื่อดูรูปที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น รูปที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุเช่นนี้ควรดู ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวรูปที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรดูก็มี ที่ไม่ควรดูก็มี’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวเสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรฟังก็มี ที่ไม่ควรฟังก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลฟังเสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง เสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะเช่นนี้ไม่ควรฟัง แต่เมื่อฟังเสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น เสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะเช่นนี้ควรฟัง ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวเสียงที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยโสตะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรฟังก็มี ที่ไม่ควรฟังก็มี’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้ จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวกลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยฆานะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรสูดดมก็มี ที่ไม่ควรสูดดมก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลสูดดมกลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยฆานะเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้

ด้วยฆานะเช่นนี้ไม่ควรสูดดม แต่เมื่อสูดดมกลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยฆานะเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยฆานะเช่นนี้ควรสูดดม ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวกลิ่นที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยฆานะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรสูดดมก็มี ที่ไม่ควรสูดดมก็มี’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้

ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวรสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรลิ้มก็มี ที่ไม่ควรลิ้มก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลลิ้มรสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง รสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาเช่นนี้ไม่ควรลิ้ม แต่เมื่อลิ้มรสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น รสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาเช่นนี้ควรลิ้ม ข้อที่เรากล่าว ไว้ ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวรสที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยชิวหาไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรลิ้มก็มี ที่ไม่ควรลิ้มก็มี’

นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรสัมผัสก็มี ที่ไม่ควรสัมผัสก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลสัมผัสโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายเช่นนี้ไม่ควรสัมผัส แต่เมื่อสัมผัสโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายเช่นนี้ควรสัมผัส ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยกายไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรสัมผัสก็มี ที่ไม่ควรสัมผัสก็มี’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรรู้ก็มี ที่ไม่ควรรู้ก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนสารีบุตร เมื่อบุคคลรู้ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนเช่นไร

อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนเช่นนี้ไม่ควรรู้ แต่เมื่อรู้ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนเช่นนี้ควรรู้ ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยมโนไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรรู้ก็มี ที่ไม่ควรรู้ก็มี นั้นเราอาศัยเนี้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้

ดูก่อนสารีบุตร ธรรมบรรยายที่เรากล่าวโดยย่อนี้เธอพึงเห็นเนื้อความโดยพิสดารอย่างนี้

ปัจจัย ๔ เป็นต้นที่ควรเสพและไม่ควรเสพ

{๒๓๐} [๑๒๑] ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวจีวรไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรใช้สอยก็มี ที่ไม่ควรใช้สอยก็มี เรากล่าวบิณฑบาตไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรฉันก็มี ที่ไม่ควรฉันก็มี เรากล่าวเสนาสนะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ที่ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี เรากล่าวหมู่บ้านไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี เรากล่าวนิคมไว้ ๒ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี เรากล่าวนครไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี เรากล่าวชนบทไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี เรากล่าวบุคคลไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรคบก็มี ที่ไม่ควรคบก็มี”{๒๓๑} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมบรรยายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้โดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความได้โดยพิสดารอย่างนี้

ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวจีวรไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรใช้สอยก็มี ที่ไม่ควรใช้สอยก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใช้สอยจีวรเช่นไร อกุศลธรรม

ย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง จีวรเช่นนี้ไม่ควรใช้สอย แต่เมื่อใช้สอยจีวรเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น จีวรเช่นนี้ควรใช้สอย ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวจีวรไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรใช้สอยก็มี ที่ไม่ควรใช้สอยก็มี’ นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนี้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวบิณฑบาตไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรฉันก็มี ที่ไม่ควรฉันก็มี’ นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ... ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวบิณฑบาตไว้

๒ อย่าง คือ ที่ควรฉันก็มี ที่ไม่ควรฉันก็มี’ นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวเสนาสนะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ที่ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ... ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวเสนาสนะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ที่ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จีงได้ตรัสไว้อย่างนี้ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวหมู่บ้านไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ...ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวหมู่บ้านไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวนิคมไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว … ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อน

สารีบุตร เรากล่าวนิคมไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้

ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวนครไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ... ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวนครไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้

ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวชนบทไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว... ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวชนบทไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้

ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวบุคคลไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรคบก็มี ที่ไม่ควรคบก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยอะไรตรัสแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อคบบุคคลเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง บุคคลเช่นนี้ไม่ควรคบ แต่เมื่อคบบุคคลเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น บุคคลเช่นนี้ควรคบ ข้อที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวบุคคลไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรคบก็มี ที่ไม่ควรคบก็มี’ นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงอาศัยเนื้อความนี้จึงได้ตรัสไว้อย่างนี้ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมบรรยายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสโดยย่อ มิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้แล ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงเนื้อความได้โดยพิสดารอย่างนี้”

{๒๓๒} [๑๒๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “สาธุ สาธุ สารีบุตร ดีแล้ว สารีบุตร ที่ธรรมบรรยายที่เรากล่าวไว้โดยย่อ มิได้จำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ เธอรู้ทั่วถึงเนื้อความได้โดยพิสดารอย่างนี้

ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวจีวรไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรใช้สอยก็มี ที่ไม่ควรใช้สอยก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนสารีบุตร เมื่อใช้สอยจีวรเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง จีวรเช่นนื้ไม่ควรใช้สอย แต่เมื่อใช้สอยจีวรเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น จีวรเช่นนี้ควรใช้สอย ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวจีวรไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรใช้สอยก็มี ที่ไม่ควรใช้สอยก็มี’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวบิณฑบาตไว้ ๒ อย่าง คือที่ควรฉันก็มี ที่ไม่ควรฉันก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว... ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวบิณฑบาตไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรฉันก็มี ที่ไม่ควรฉันก็มี’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้

ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวเสนาสนะไว้ ๒ อย่าง คือที่ควรอยู่อาศัยก็มี ที่ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ... ข้อ ที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวเสนาสนะไว้ ๒ อย่าง คือ ที่ควรอยู่อาศัยก็มี ที่ไม่ควรอยู่อาศัยก็มี’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้

ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวหมู่บ้านไว้ ๒ ประเภท คือที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว … ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวหมู่บ้านไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้

ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวนิคมไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว … ข้อที่

เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวนิคมไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้

ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวนครไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ... ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวนครไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้

ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวชนบทไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว... ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวชนบทไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรเข้าไปก็มี ที่ไม่ควรเข้าไปก็มี’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้

ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวบุคคลไว้ ๒ ประเภท คือ ที่ควรคบก็มี ที่ไม่ควรคบก็มี’ นั้นเราอาศัยอะไรกล่าวแล้ว ดูก่อนสารีบุตร เมื่อคบบุคคลเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมย่อมเสื่อมลง บุคคลเช่นนี้ไม่ควรคบ แต่เมื่อคบบุคคลเช่นไร อกุศลธรรมย่อมเสื่อมลง กุศลธรรมย่อมเจริญขึ้น บุคคลเช่นนี้ควรคบ ข้อที่เรากล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร เรากล่าวบุคคลไว้ ๒ ประเภท คือที่ควรคบก็มี ที่ไม่ควรคบก็มี’ นั้นเราอาศัยเนื้อความนี้จึงได้กล่าวไว้อย่างนี้ดูก่อนสารีบุตร ธรรมบรรยายที่เรากล่าวโดยย่อนี้เธอพึงเห็นเนื้อความ โดยพิสดารอย่างนี้

{๒๓๓} [๑๒๓] ดูก่อนสารีบุตร ถ้ากษัตริย์ทั้งปวงพึงรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่เรากล่าวโดยย่อนี้ได้โดยพิสดารอย่างนี้ นั่นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่กษัตริย์แม้ทั้งปวงตลอดกาลนาน ถ้าพราหมณ์ทั้งปวง... ถ้าแพศย์ทั้งปวง... ถ้าศูทรทั้งปวงพึงรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่เรากล่าวโดยย่อนี้ได้โดยพิสดารอย่างนี้ นั่นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ศูทรแม้ทั้งปวงตลอดกาลนาน

ดูก่อนสารีบุตร ถ้าแม้โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณะและพราหมณ์ พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ พึงรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งธรรมบรรยายที่เรากล่าวโดยย่อนี้ได้โดยพิสดารอย่างนี้ นั่นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณะและพราหมณ์ พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ตลอดกาลนาน”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้ม้พระภาคเจ้าแล้วแล

จบ เสวิตัพพาเสวิตัพพสูตรที่ ๔

๕. พหุธาตุกสูตร

ว่าด้วยที่ชุมนุมธาตุมากอย่าง

{๒๓๔} [๑๒๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

{๒๓๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

คนพาลเป็นต้นเหตุของภัยอันตรายทุกอย่าง

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภัยไม่ว่าชนิดใด ๆ ที่เกิดขึ้น ทั้งหมดนั้นย่อมเกิดขึ้นแต่คนพาล หาเกิดขึ้นแต่บัณฑิตไม่ อุปัทวะไม่ว่าชนิดใด ๆ ที่เกิดขึ้น