พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย · สฬายตนวรรค
๕. จูฬราหุโลวาทสูตร เล่ม ๑๔
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗๙๕–๘๐๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๑๐ ในสฬายตนวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ สฬายตนวรรค จูฬราหุโลวาทสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๔ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๔ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๓ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๔)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๔ หน้า ๕๑๐–๕๑๖
เต็มหนอ’ แต่แท้ที่จริง ดวงจันทร์ก็เต็มอยู่ทีเดียว ฉันใด ภิกษุณีเหล่านั้นย่อมเป็นผู้ชื่นชมธรรมเทศนาของนันทกะด้วย ทั้งมีความดำริบริบูรณ์แล้วด้วย ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุณีทั้ง ๕๐๐ รูปนั้น ภิกษุรูปที่บรรลุท้ายสุดก็เป็นโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้แน่ที่จะตรัสรู้ในเบื้องหน้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล
จบ นันทโกวาทสูตรที่ ๔
๕. จูฬราหุโลวาทสูตร
ว่าด้วยทรงประทานพระโอวาทแก่พระราหุล สูตรเล็ก
{๗๙๕} [๔๑๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงหลีกเร้นประทับอยู่ในที่รโหฐาน ได้เกิดพระปริวิตกขึ้นอย่างนี้ว่า “ราหุลมีธรรมที่บ่มวิมุตติแก่กล้าแล้วแล ถ้ากระไร เราพึงแนะนำราหุลในธรรมเป็นที่สิ้นอาสวะสูงขึ้นไป”
- ๑ธรรมที่บ่มวิมุตติ ในที่นี้หมายถึงธรรม ๑๕ ประการที่เป็นเหตุให้อินทรียธรรม ๕ มีสัทธินทรีย์เป็นต้น บริสุทธิ์ กล่าวคือ สัทธินทรีย์ย่อมบริสูทธิ์ เมื่อ (๑) หลีกเว้นผู้ไม่มีศรัทธา (๒) คบหาผู้มีศรัทธา (๓) พิจารณาสัมปสาทนียสูตร วิริยินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อ (๔) หลีกเว้นผู้เกียจคร้าน (๕) คบหาผู้ระดมความเพียร (๖) พิจารณาสัมมัปปธาน ๔ สตินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อ (๗) หลีกเว้นผู้หลงลืมสติ (๘) คบหาผู้มีสติมั่นคง (๙) พิจารณาสติปัฏฐาน ๔ สมาธินทรีย์ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อ (๑๐) หลีกเว้นผู้มีจิตฟุ้งซ่าน (๑๑) คบหาผู้มีจิตเป็นสมาธิ (๑๒) พิจารณาฌานและวิโมกข์ ปัญญินทรีย์
ต่อจากนั้น เป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรสาวกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ครั้นเสด็จกลับจากบิณฑบาตภายหลังเวลาเสวยพระกระยาหารแล้วได้ตรัสกะท่านพระราหุลว่า “ดูก่อนราหุล เธอจงถือผ้านิสีทนะ เราจักเข้าไปยังป่าอันธวันเพื่อพักผ่อนกลางวันกัน” ท่านพระราหุลทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้ถือผ้านิสีทนะติดตามพระผู้มีพระภาคเจ้าไป ณ เบื้องพระปฤษฎางค์ก็สมัยนั้นแล เทวดานับพันได้ติดตามพระผู้มีพระภาคเจ้าไปด้วยทราบว่า “วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรงแนะนำท่านพระราหุล ในธรรมเป็นที่สิ้นอาสวะสูงขึ้นไป”
ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปยังป่าอันธวันแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ท่านพระราหุลปูลาดถวาย ณ ควงไม้แห่งหนึ่ง แม้ท่านพระราหุลก็ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า
{๗๙๗} [๔๑๗] “ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยง หรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”
- ย่อมบริสุทธิ์ เมื่อ (๑๓) หลีกเว้นผู้ทรามปัญญา (๑๔) คบหาผู้มีปัญญา (๑๕) พิจารณาญาณจริยา อันลึกซึ้ง (พึงดูรายละเอียดใน พระบาลีขุททกนิกาย ปฏินิทเทส เล่ม ๓๑ ข้อ ๑๘๔)
- อีกนัยหนี่ง หมายถึงธรรม ๑๕ ประการ คือ อินทรียธรรม ๕ ประการ มีสัทธินทรีย์เป็นต้น นิพเพธภาคิยสัญญา (สัญญาอันเป็นส่วนแห่งธรรมเครื่องตรัสรู้) ๕ มีอนิจจสัญญาเป็นต้น และ ธรรม ๕ ประการมีกัลยาณมิตตตาเป็นต้น (ม.อุ.อ. ๒๔๙)
“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”
{๗๙๘} “ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”
{๗๙๙} “ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”
{๘๐๐} “ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุสัมผัสเที่ยงหรือ ไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”
“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”
{๘๐๑} “ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย แม้นั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง”“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”‘ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”
{๘๐๒} [๔๑๘] “ดูก่อนราทุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสตะเที่ยง หรือไม่เที่ยง
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...
“ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ฆานะเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...
“ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ชิวหาเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...
“ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน กายเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ...
{๘๐๓} “ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”
{๘๐๔} “ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ธรรมารมณ์เที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”
{๘๐๕} “ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มโนวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”
{๘๐๖} “ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มโนสัมผัสเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นอัตตาของเรา”
“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”
{๘๐๗} “ดูก่อนราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณที่เกิดเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย แม้นั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง
“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”
“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นอัตตาของเรา”
“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”
{๘๐๘} [๔๑๙] “ดูก่อนราหุล อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายตลอดจนทั้งในเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยนั้นย่อมเบื่อหน่ายทั้งในโสตะ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในเสียง ...
ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในฆานะ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในกลิ่น ...
ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในชิวหา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรส ...
ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในกาย ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในโผฏฐัพพะ ...
ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในมโน ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในธรรมารมณ์ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในมโนวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในมโนสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายตลอดจนทั้งในเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยนั้น
เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ท่านพระราหุลยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล
{๘๐๙} ก็แลเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของท่านพระราหุลได้หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น และเทวดานับพัน นั้นได้เกิดดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลีหมดมลทินว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” ดังนี้
จบ จูฬราหุโลวาทสูตรที่ ๕
๖. ฉฉักกสูตร
ว่าด้วยธรรมหมวด ๖ รวม ๖ หมวด
{๘๑๐} [๔๒๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดู ก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบ
- ๑ดวงตาเห็นธรรม (ธรรมจักษุ) ในที่นี้หมายถึงมรรค ๔ และผล ๔ เพราะเทวดานับพันเหล่านั้นมีทั้งที่สำเร็จเป็นโสดาบัน เป็นสกทาคามี เป็นอนาคามี และเป็นขีณาสพ (ม.อุ.อ. ๒๕๐)
จบ ๕. จูฬราหุโลวาทสูตร