๒. อลคัททูปมสูตร เล่ม ๑๒

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้วภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ กกจูปมสูตรที่ ๑

๒. อลคัททูปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยอสรพิษ

{๒๗๔} [๒๓๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล พระอริฏฐะ ผู้ มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้ง ได้เกิดมีทิฏฐิอันเลวทรามเห็นปานนี้ขึ้นว่า “เรารู้ ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว อย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้ มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง”

ภิกษุจำนวนมากได้ทราบข่าวว่าพระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็น พรานแร้ง ได้เกิดมีทิฏฐิอันเลวทรามเห็นปานนี้ขึ้นว่า “เรารู้ทั่วถึงธรรม ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วอย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มี พระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพ ได้จริง” จึงพากันเข้าไปหาพระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้งถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ถามว่า ...ท่านอริฏฐะ ข่าวว่าท่านเกิดมีทิฏฐิอันเลวทราม เห็นปานนี้ขึ้นว่า‘เรารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว อย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง’ ดังนี้จริงหรือ”

“จริงอย่างว่านั้นแลอาวุโสทั้งหลายผมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มี พระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว อย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง”

ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นปรารถนาจะเปลื้องพระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็น พรานแร้งจากทิฏฐิอันเลวทรามเห็นปานนั้น จึงซักไซ้ ไล่เลียง ว่ากล่าวว่า “ท่านอริฏฐะ ท่านอย่าได้พูดอย่างนั้น ท่านอย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีแน่ พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสอย่างนั้น เลย พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสธรรมที่ทำอันตรายไว้โดยอเนกปริยายก็แล ธรรม เหล่านั้นอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่ามีคุณน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามทั้งหลายนี้มี โทษมากยิ่งนัก กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนร่างกระดูก มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามทั้งหลายนี้มีโทษมากยิ่งนัก กามทั้ง หลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนชิ้นเนื้อ ... กามทั้งหลายพระผู้มี พระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนคบหญ้า ... กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่าเปรียบเหมือนหลุมถ่านเพลิง... กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เปรียบเหมือนความฝัน...กามทั้งหลายพระผ้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบ

เหมือนของยืม... กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนผลไม้... กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนเขียงสับเนื้อ...กามทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่าเปรียบเหมือนแหลนหลาว... กามทั้งหลายพระผู้ มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนศีรษะงู มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามทั้งหลายนี้มีโทษมากยิ่งนัก”

พระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้งแม้ถูกภิกษุเหล่านั้นซักไซ้ ไล่เลียง ว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ ก็ยังยึดถือทิฏฐิอันเลวทรามเห็นปานนั้นอยู่ อย่างเหนียวแน่นเหมือนเดิม ซํ้ายังกล่าวยืนยันว่า ...ผมกล่าวอย่างนั้น จริง อาวุโสทั้งหลาย ผมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดง แล้วอย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมทำ อันตราย ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง”

{๒๗๕} [๒๓๕] เมื่อภิกษุเหล่านั้นไม่อาจเปลื้องพระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็น พรานแร้ง จากทิฏฐิอันเลวทรามนั้นได้ จึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้ง ได้เกิดมีทิฏฐิอันเลว ทรามเห็นปานนี้ขึ้นว่า ‘เรารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว อย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตรายก็ไม่ อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง’ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญพวกข้าพระองค้ได้ทราบข่าวว่าพระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้ง ได้เกิดมีทิฏฐิอันเลวทรามเห็นปานนี้ขึ้นว่า ‘เรารู้ทั่ว ถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วอย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มี พระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง’ จึงพากันเข้าไปหาพระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้งถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ ถามว่า ‘ท่านอริฏฐะ ข่าวว่าท่านเกิดมีทิฏฐิอันเลวทรามเห็นปานนี้ขึ้นว่า ‘เรา รู้ทั่วถึงธรรมที่พระผ้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้ว อย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระ

ผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง’ ดังนี้ จริงหรือ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพวกข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว เธอตอบว่า ‘จริงอย่างว่านั้นแล อาวุโสทั้งหลาย ผมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงแสดงแล้ว อย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมทำ อันตราย ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง’

ครั้งนั้นพวกข้าพระองค์ปรารถนาจะเปลื้องพระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษ เป็นพรานแร้งจากทิฏฐิอันเลวทรามเห็นปานนั้นจึงซักไซ้ไล่เลียง ว่ากล่าวว่า ‘ท่านอริฏฐะ ท่านอย่าได้พูดอย่างนั้น ท่านอย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้า การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ดีแน่ พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสอย่างนั้น เลย พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสธรรมที่ทำอันตรายไว้โดยอเนกปริยาย ก็แลธรรม เหล่านั้นอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส ว่ามีคุณน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามทั้งหลายนี้มีโทษมากยิ่งนัก กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า เปรียบเหมือนร่างกระดูก มีทุกข์

มาก มีความคับแค้นมาก ในกามทั้งหลายนี้มีโทษมากยิ่งนัก ... กามทั้งหลาย พระผู้มี พระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนศีรษะงู มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ใน กามทั้งหลายนี้มีโทษมากยิ่งนัก’ พระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้งแม้ถูก พวกข้าพระองค์ซักไซ้ ไล่เลียง ว่ากล่าวอยู่อย่างนี้ก็ยังยึดถือทิฏฐิอันเลว ทรามเห็นปานนั้นอยู่อย่างเหนียวแน่นเหมือนเดิม ซํ้ายังกล่าวยืนยันว่า “ผม ก็ล่าวอย่างนั้นจริง อาวุโสทั้งหลาย ผมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรง แสดงแล้วอย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรม ทำอันตราย ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อ พวกข้าพระองค์ไม่สามารถที่จะเปลื้องพระอริฏฐะจากทิฎฐิอันเลวทรามนั้นได้ พวกข้าพระองค์จึงขอกราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า”

ทรงตำหนิพระอริฏฐะ

{๒๗๖} [๒๓๖] ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาว่า “มานี่แน่ะ ภิกษุ เธอจงเรียกอริฏฐภิกษุผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้งมาตาม คำของเราว่า ‘ท่านอริฏฐะ พระศาสดาตรัสเรียกท่าน”

ภิกษุนั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้เข้าไปหาพระอริฏฐะ ผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้งถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้บอกพระอริฏฐะว่า “ท่าน อริฏฐะ พระศาสดาตรัสเรียกท่าน”

พระอริฏฐภิกษุรับต่อภิกษุนั้นว่า “อย่างนั้นหรือ ท่านผู้มีอายุ” แล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามพระอริฏฐะผู้ มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้งว่า “ดูก่อนอริฏฐะ ทราบมาว่าเธอเกิดมีทิฏฐิอัน เลวทรามเห็นปานนี้ขึ้นว่า‘ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดง แล้ว อย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง, ดังนี้ จริงหรือ”พระอริฏฐะทูลรับว่า “เป็นจริงดังรับสั่งพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้า รู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วอย่างที่ธรรมทั้งหลายที่พระผู้มี พระภาคเจ้าตรัสว่าเป็นธรรมทำอันตราย ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนโมฆบุรุษเพราะเหตุไรเธอจึง เข้าใจธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างนั้นเล่า ธรรมที่ทำอันตรายเรากล่าวไว้โดย อเนกปริยายมิใช่หรือ ก็แลธรรมเหล่านั้นอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง กาม ทั้งหลายเรากล่าวว่ามีคุณน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกาม ทั้งหลายนี้มีโทษมากยิ่งนัก กามทั้งหลายเรากล่าวว่าเปรียบเหมือนร่างกระดูก ... กามทั้งหลายเรากล่าวว่าเปรียบเหมือนชิ้นเนื้อ... กามทั้งหลายเรากล่าวว่า เปรียบเหมือนคบหญ้า...กามทั้งหลายเรากล่าวว่าเปรียบเหมือนหลุมถ่านเพลิง ... กามทั้งหลายเรากล่าวว่าเปรียบเหมือนความฝัน...กามทั้งหลายเรา

กล่าวว่าเปรียบเหมือนของยืม...กามทั้งหลายเรากล่าวว่าเปรียบเหมือนผลไม้... กามทั้งหลายเรากล่าวว่าเปรียบเหมือนเขียงสับเนื้อ...กามทั้งหลายเรา กล่าวว่าเปรียบเหมือนแหลนหลาว...กามทั้งหลายเรากล่าวว่าเปรียบ เหมือนศีรษะงู มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามทั้งหลายนี้มีโทษ มากยิ่งนัก ดูก่อนโมฆบุรุษ เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยทิฏฐิ ที่ตนยึดถือไว้ผิด ชื่อว่าทำลายตนเอง และชื่อว่าประสบสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็น อันมาก เพราะข้อนั้นแหละจักเป็นไปเพื่อความไม่เกื้อกูล เพื่อผลเป็นทุกข์ แก่เธอตลอดกาลนาน”ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เออก็อริฏฐภิกษุ จะ กระทำญาณให้สูงขึ้นในพระธรรมวินัยนี้ได้หรือ”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความสูงขึ้นแห่งญาณ อะไรเล่าจะมีได้ ความสูงขึ้นแห่งญาณนั้นจักมีไม่ได้เลย”

เมื่อภิกษุทั้งหลายกราบทูลอย่างนี้แล้วพระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็น พรานแร้งได้นั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า จับเจ่า หมดปฏิภาณไป

{๒๗๗} ครั้งนั้นแลพระผู้มีพระภาคเจ้าทราบว่าพระอริฏฐะผู้มีบรรพบุรุษเป็น พรานแร้งได้นั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า จับเจ่า หมดปฏิภาณไป จึง ได้ตรัสกะพระอริฏฐะว่า‘ดูก่อนโมฆบุรุษเธอจักปรากฏด้วยทิฏฐิอันเลว ทรามของตนนั้นเองแล เราจักสอบถามภิกษุทั้งหลายในที่นี้”

[๒๓๗] ครั้งนั้นแลพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลายแม้เธอทั้งหลายก็รู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างที่ อริฏฐภิกษุผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้งนี้กล่าวตู่เรา ขุดตนเอง และประสบสิ่ง ที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมากด้วยทิฏฐิอันเลวทรามที่ตนยึดถือไว้ไม่ดีหรีอ”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้อนั้นหามิได้เลย พระพุทธเจ้าข้า ด้วยว่า

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสธรรมที่ทำอันตรายไว้โดยอเนกปริยายก็แลธรรม เหล่านั้นอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส ว่ามีคุณน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามทั้งหลายนี้มีโทษมากยิ่งนัก กามทั้งหลายพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนร่างกระดูกมีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามทั้งหลายนี้มีโทษมากยิ่งนัก ... กามทั้งหลาย พระ ผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเปรียบเหมือนศีรษะงู มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามทั้งหลายนี้มีโทษมากยิ่งนัก’

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ที่พวกเธอรู้ทั่วถึง ธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างนั้นด้วยว่าเรากล่าวธรรมที่ทำอันตรายไว้โดย อเนกปริยาย ก็แลธรรมเหล่านั้นอาจทำอันตรายแก่ผู้เสพได้จริง กามทั้งหลาย เรากล่าวว่ามีคุณน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามทั้งหลายนี้มี โทษมากยิ่งนัก กามทั้งหลายเรากล่าวว่าเปรียบเหมือนร่างกระดูก มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามทั้งหลายนี้มีโทษมากยิ่งนัก ... กามทั้งหลายเรากล่าว ว่าเปรียบเหมือนศีรษะงู มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก ในกามทั้งหลายนี้มี โทษมากยิ่งนัก ก็แลเมื่อเป็นเช่นนั้น อริฏฐภิกษุผู้มีบรรพบุรุษเป็นพรานแร้ง ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยทิฏฐิที่ตนยึดถือไว้ผิด ชื่อว่าทำลายตนเองและชื่อว่า ประสบสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมากเพราะข้อนั้นแหละจักเป็นไปเพื่อความ ไม่เกื้อกูลเพื่อผลเป็นทุกข์แก่เธอตลอดกาลนานดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริฏฐภิกษุนั้นจักเสพกามที่นอกเหนือไปจากกาม นอกเหนือไปจากกามสัญญา นอกเหนือไปจากกามวิตก ข้อนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้

โมฆบุรุษเล่าเรียนธรรม

{๒๗๘} [๒๓๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โมฆบุรุษบางพวกในธรรมวินัยนี้เล่าเรียน ธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก

อัพภูตธรรมเวทัลละ โมฆบุรุษเหล่านั้นเล่าเรียนธรรมนั้นแล้วไม่ไตร่ตรอง เนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้นด้วยปัญญาธรรมเหล่านั้นจึงไม่ปรากฏชัดแก่ โมฆบุรุษเหล่านั้นผู้ไม่ไตร่ตรองเนื้อความด้วยปัญญาโมฆบุรุษเหล่านั้นมุ่ง หมายที่จะเที่ยวข่มผู้อื่นและมุ่งหมายที่จะปลดเปลื้องการนินทาว่าร้ายเป็น อานิสงส์เล่าเรียนธรรม จึงไม่ได้เสวยผลประโยชน์ซึ่งกุลบุตรทั้งหลายเล่าเรียน ธรรมได้รับกันธรรมเหล่านั้นอันโมฆบุรุษเหล่านั้นเรียนไม่ดีแล้วย่อมเป็นไป เพื่อความไม่เป็นประโยชน์เพื่อทุกข์สิ้นกาลนานข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าธรรมทั้งหลายอันโมฆบุรุษเหล่านั้นเรียนไม่ดีดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีความต้องการด้วยงูพิษ เสาะ หางูพิษ เที่ยวแสวงหางูพิษ เขาพบงูพิษตัวใหญ่ จึงจับงูพิษนั้นที่ขนดหรือที่หาง งูพิษนั้นพึงแว้งกัดเขาที่ข้อมือ ที่แขน หรือที่อวัยวะใหญ่น้อยส่วนใดส่วนหนี่ง ของบุรุษนั้น เขาพึงถึงความตายหรือทุกข์ปางตายเหตุเพราะถูกงูกัดได้ ข้อนั้น เพราะเหตุอะไร เพราะว่างูพิษอันบุรุษนั้นจับไม่ดี แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

โมฆบุรุษบางพวกในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้นนั่นแล ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาดก อัพภูตธรรม เวทัลละ โมฆบุรุษเหล่านั้นเล่าเรียนธรรมนั้นแล้วก็ไม่ไตร่ตรองเนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้นด้วยปัญญา ธรรมเหล่านั้นจึงไม่ปรากฏชัดแก่โมฆบุรุษเหล่านั้นผู้ไม่ไตร่ตรองเนื้อความด้วยปัญญา โมฆบุรุษเหล่านั้นมุ่งหมายที่จะเที่ยวข่มผู้อื่น และมุ่งหมายที่จะปลดเปลื้องการนินทาว่าร้ายเป็นอานิสงส์เล่าเรียนธรรม จึง ไม่ได้เสวยผลประโยชน์ซึ่งกุลบุตรทั้งหลายเล่าเรียนธรรมได้รับกันธรรม เหล่านั้นอันโมฆบุรุษเหล่านั้นเรียนไม่ดีแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์สิ้นกาลนานข้อนั้น เพราะเหตุอะไร เพราะว่าธรรมทั้งหลายอันโมฆบุรุษเหล่านั้นเรียนไม่ดี

กุลบุตรเล่าเรียนธรรม

{๒๗๙} [๒๓๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรบางพวกในธรรมวินัยนี้ย่อม เล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ ... อัพภูตธรรม เวทัลละ กุลบุตรเหล่านั้น เล่าเรียนธรรมนั้นแล้วไตร่ตรองเนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้นด้วยปัญญา ธรรม เหล่านั้นย่อมปรากฏชัดแก่กุลบุตรเหล่านั้นผู้ไตร่ตรองเนื้อความด้วยปัญญา กุล บุตรเหล่านั้นไม่มุ่งหมายที่จะเที่ยวข่มผู้อื่นและไม่มุ่งหมายที่จะปลดเปลื้องการ นินทาว่าร้ายเป็นอานิสงส์เล่าเรียนธรรม ธรรมเหล่านั้นอันกุลบุตรเหล่านั้น เรียน

ดีแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน ข้อนั้นเพราะ เหตุ อะไร เพราะว่าธรรมทั้งหลายอันกุลบุตรเหล่านั้นเรียนดีแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีความต้องการด้วยงูพิษ เสาะ หางูพิษ เที่ยวแสวงหางูพิษ เขาพบงูพิษตัวใหญ่ พึงกดงูพิษนั้นไว้มั่นด้วยไม้ มีสัณฐานเหมือนเท้าแพะ ครั้นกดไว้มั่นด้วยไม้มีสัณฐานเหมือนเท้าแพะแล้วก็ จับที่คอไว้มั่น แม้งูพิษนั้นจะรัดมือ แขน หรืออวัยวะใหญ่น้อยส่วนใดส่วน หนึ่งของบุรุษนั้นด้วยขนดได้ก็จริง ถึงกระนั้น เขาก็จะไม่ถึงความตายหรือทุกข์ ปางตายซึ่งมีการรัดนั้นเป็นเหตุ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่างูพิษอันบุรุษ นั้นจับไว้มั่นแล้ว แม้ฉันใด กุลบุตรบางพวกในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ... อัพภูตธรรมเวทัลละ กุลบุตร

เหล่านั้นเล่าเรียนธรรมนั้นแล้วไตร่ตรองเนื้อความแห่งธรรมเหล่านั้นด้วยปัญญา ธรรมเหล่านั้นย่อมปรากฏชัดแก่กุลบุตรเหล่านั้นผู้ไตร่ตรองเนื้อความด้วยปัญญา กุลบุตรเหล่านั้นไม่มุ่งหมายที่จะเที่ยวข่มผู้อื่นและไม่มุ่งหมายที่จะปลดเปลื้อง การนินทาว่าร้ายเป็นอานิสงส์เล่าเรียนธรรม ธรรมเหล่านั้นอันกุลบุตรเหล่านั้น เรียนดีแล้วย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน ข้อนั้นเพราะ เหตุอะไร เพราะว่าธรรมทั้งหลายอันกุลบุตรเหล่านั้นเรียนดีแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เนื้อความแห่งคำใดที่เรากล่าว แล้ว เธอทั้งหลายรู้ทั่วถึง คำนั้นเธอทั้งหลายพึงทรงจำกันไว้เถิด เนื้อความ แห่งคำใดที่เรากล่าวแล้วเธอทั้งหลายไม่รู้ทั่วถึงในคำนั้นเธอทั้งหลายพึง สอบถามเราหรือจะสอบถามพวกภิกษุผู้ฉลาดก็ได้”

ธรรมเปรียบด้วยแพ

{๒๘๐} [๒๔๐] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสต่อไปว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจัก แสดงธรรมมีอุปมาด้วยแพแก่เธอทั้งหลาย เพื่อการสสัดออก ไม่ใช่เพื่อการจะ ยึดถือ เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจไว้ให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุ เหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเปรียบเหมือนบุรุษผู้เดินทางไกลพบห้วงนํ้าใหญ่ ฝั่งข้างนี้น่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า ฝั่งข้างโน้นเกษม ไม่มีภัย ก็แลเรือหรือ สะพานสำหรับข้ามไปสู่ฝั่งโน้นไม่มี บุรุษนั้นพึงดำริอย่างนี้ว่า ...ห้วงนํ้านี้ใหญ่ จริง ฝั่งข้างนี้น่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า ฝั่งข้างโน้นเกษม ไม่มีภัย ทั้งเรือ หรือสะพานสำหรับข้ามไปสู่ฝั่งโน้นก็ไม่มี ถ้ากระไร เราพึงรวบรวมหญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้มาผูกเป็นแพแล้วอาศัยแพนั้นพุ้ยนํ้าด้วยมือและเท้าข้ามฝั่งไป โดยสวัสดี, ทีนั้นแล บุรุษนั้นรวบรวมหญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้ผูกเป็นแพเข้า แล้วอาศัยแพนั้นพุ้ยนํ้าด้วยมือและเท้าข้ามฝั่งไปโดยสวัสดี บุรุษนั้นข้ามฝั่งได้ แล้วก็ดำริอย่างนี้ว่า ‘แพนี้มีอุปการะแก่เรามากแล เราอาศัยแพนี้พุ้ยนํ้าด้วย มือและเท้าข้ามมาถึงฝั่งได้โดยสวัสดีถ้ากระไรเราควรจะยกแพนี้ขึ้นบน ศีรษะหรือแบกไว้บนบ่าแล้วหลีกไปตามความปรารถนา, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บุรุษนั้นทำอย่างนี้จะชื่อว่าทำสิ่งที่ ควรกระทำในแพนั้นได้ไหมเล่า,,ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้อนั้นไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า,,

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็บุรุษนั้นทำอย่างไรจึงจะชื่อว่าทำสิ่งที่ควรกระทำ ในแพนั้น ในเรื่องนี้ บุรุษนั้นข้ามไปถึงฝั่งได้แล้วควรคิดอย่างนี้ว่า ‘แพนี้มี อุปการะแก่เรามากแล เราอาศัยแพนี้พุ้ยนํ้าด้วยมือและเท้าจึงข้ามมาถึงฝั่งได้โดยสวัสดี ถ้ากระไรเราควรจะยกแพนี้ขึ้นวางบนบกหรือให้ลอยอยู่ในนํ้า แล้วหลีกไปตามความปรารถนา, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษนั้นทำอย่างนี้แล จึงจะชื่อว่าทำสิ่งที่ควรกระทำในแพนั้นแม้ฉันใดเราก็แสดงธรรมมีอุปมา ด้วยแพเพื่อการสลัดออก ไม่ใช่เพื่อการยึดถือ ฉันนั้นแล เธอทั้งหลายรู้ทั่วถึง ธรรมมีอุปมาด้วยแพที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายอยู่ พึงละธรรมทั้งหลาย เสีย จะป่วยกล่าวไปไยถึงอธรรมเล่า

เหตุแห่งทิฏฐิ ๖

{๒๘๑} [๒๔๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหตุแห่งทิฏฐิมี ๖ ประการเหล่านี้ เหตุ แห่งทิฏฐิ ๖ ประการคืออะไรบ้าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชน ผู้มิได้สดับ แล้วในโลกนี้ ผู้ไม่ได้พบ พระ อริยเจ้าทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้รับการแนะนำใน ธรรมของพระอริยเจ้า ไม่ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ๑. ย่อมพิจารณาเห็นรูปว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็น อัตตาของเรา ’

๒. ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่น เป็นอัตตาของเรา’

๓. ย่อมพิจารณาเห็นสัญญาว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่น เป็นอัตตาของเรา’

๔. ย่อมพิจารณาเห็นสังขารว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่น เป็นอัตตาของเรา’

๕. ย่อมพิจารณาเห็นรูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่ได้ทราบ ธรรมารมณ์ที่รู้แจ้งแล้ว ที่บรรลุแล้ว ที่แสวงหาแล้ว ที่ใคร่ครวญแล้วด้วยใจว่า ‘นั่นของเรา เรา เป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’

๖. ย่อมพิจารณาเห็นเหตุแห่งทิฏฐิที่ว่า ‘นั่นโลก นั่นอัตตา เรา นั้นตายไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่แปรผัน

เป็นธรรมดา จักดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียว’ ว่า

‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนอริยสาวกผู้สดับแล้วผู้ได้พบพระอริยเจ้า ทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของพระอริยเจ้า ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยเจ้า ได้พบสัตบุรุษทั้งหลาย ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ

๑. ย่อมพิจารณาเห็นรูปว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

๒. ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

๓. ย่อมพิจารณาเห็นสัญญาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

๔. ย่อมพิจารณาเห็นสังขารทั้งหลายว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

๕. ย่อมพิจารณาเห็นรูปที่ได้เห็นเสียงที่ได้ยิน กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่ได้ทราบ ธรรมารมณ์ที่รู้แจ้งแล้ว ที่บรรลุแล้ว ที่แสวงหาแล้ว ที่ใคร่ครวญแล้วด้วยใจว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

๖. ย่อมพิจารณาเห็นเหตุแห่งทิฏฐิที่ว่า ‘นั่นโลก นั่นอัตตา เรา นั้นตายไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่แปรผัน เป็นธรรมดา จักดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียว’ ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกนั้นพิจารณาเห็นอยู่อย่างนี้ย่อมจะไม่สะดุ้งในเพราะสิ่งที่ ไม่มีอยู่”

ความสะดุ้ง ๒

{๒๘๒} [๒๔๒] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้วภิกษุรูปหนึ่งได้ กราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อความ พินาศแห่งบริขารในภายนอกไม่มี ความสะดุ้งจะพึงมีได้หรือหนอแล”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “พึงมีได้ ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้มี ความรู้สึกอย่างนี้ว่า ‘สิ่งนั้นได้มีแก่เราแล้วหนอสิ่งนั้นย่อมไม่มีแก่เราหนอ สิ่งนั้นพึงมีแก่เราหนอ เราไม่ได้สิ่งนั้นหนอ’ บุคคลนั้นจึงเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกคร่ำครวญ ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนภิกษุ ถึงเมื่อความพินาศ แห่งบริขารในภายนอกไม่มี ความสะดุ้งก็ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญก็เมื่อความพินาศแห่งบริขารในภายนอกไม่มี ความไม่สะดุ้งพึงมีได้หรือ”

“พึงมีได้ ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สิ่งนั้น ได้มีแก่เราแล้วหนอ สิ่งนั้นย่อมไม่มีแก่เราหนอ สิ่งนั้นพึงมีแก่เราหนอ เรา ไม่ได้สิ่งนั้นหนอ’ บุคคลนั้นจึงไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่รำพัน ไม่ตีอก ครํ่าครวญ ไม่ถึงความหลงเพ้อไปดูก่อนภิกษุถึงเมื่อความพินาศแห่ง บริขารในภายนอกไม่มี ความไม่สะดุ้งก็ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อความพินาศแห่งบริขารในภายในไม่มี ความ สะดุ้งพึงมีหรือหนอ”

“พึงมีได้ ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นโลก นั่นอัตตา เรานั้นตายไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่แปรผันเป็น ธรรมดา จักดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียว’ บุคคลนั้นได้ยินตถาคต หรือสาวกของตถาคตแสดงธรรมเพื่อถอนซึ่งทิฏฐิ เหตุแห่งทิฏฐิ ความตั้งมั่น แห่งทิฏฐิ ความกลัดกลุ้มด้วยทิฏฐิ และความนอนเนื่องแห่งความยึดมั่นทั้งหมด เพื่อระงับสังขารทั้งหมด เพื่อสละคืนอุปธิทั้งหมด เพื่อความสิ้นแห่งตัณหา

เพื่อความสำรอก เพื่อความดับ เพื่อนิพพานเข้า ก็มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราจักขาดสูญแน่แท้ จักพินาศแน่แท้จักไม่มีแน่แท้’ บุคคลนั้นจึงเศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกคร่ำครวญ ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนภิกษุ ถึงเมื่อความพินาศ แห่งบริขารในภายในไม่มี ความสะดุ้งก็ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญเมื่อความพินาศแห่งบริขารในภายในไม่มี ความไม่สะดุ้งจะพึงมีได้หรือ”

“พึงมีได้ ภิกษุ บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นั่นโลก นั่นอัตตา เรานั้นตายไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่แปรผันเป็น ธรรมดา จักดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียว’ บุคคลนั้นได้ยินตถาคต หรือสาวกของตถาคตแสดงธรรมเพื่อถอนซึ่งทิฏฐิ เหตุแห่งทิฏฐิ ความตั้งมั่น แห่งทิฏฐิ ความกลัดกลุ้มด้วยทิฏฐิ และความนอนเนื่องแห่งความยึดมั่นทั้งหมด เพื่อระงับสังขารทั้งหมด เพื่อสละคืนอุปธิทั้งหมด เพื่อความสิ้นแห่งตัณหา เพื่อความสำรอก เพื่อความดับ เพื่อนิพพานเข้า ก็ไม่มีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เราจักขาดสูญแน่แท้ จักพินาศแน่แท้ จักไม่มีแน่แท้’ บุคคลนั้นจึงไม่เศร้าโศก ลำบาก รำพัน ตีอกคร่ำครวญ ถึงความหลงเพ้อไป ดูก่อนภิกษุ เมื่อความ พินาศแห่งบริขารในภายในไม่มี ความไม่สะดุ้งย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้แล{๒๘๓} [๒๔๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเธอทั้งหลายพึงกำหนดถือเอาบริขารใน ภายนอกซึ่งเป็นของเที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา ดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียว เธอทั้งหลายเห็นบริขารในภายนอกซึ่ง เป็นของเที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา ดำรงอยู่ เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียวไหมเล่า”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ไม่เห็นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราเองก็ยังไม่พิจารณาเห็นบริขารในภายนอก ซึ่งเป็นของเที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่มีความแปรผันเป็นธรรมดา ดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียวเลย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเธอทั้งหลายพึงยึดมั่นอัตตวาทุปาทาน ซึ่งเมื่อ ยึดมั่นอยู่ โสกะ (ความเศร้าโศก) ปริเทวะ (ความคร่ำครวญ) ทุกขะ (ความ ทุกข์กาย) โทมนัส (ความทุกข์ใจ) และอุปายาส (ความคับแค้นใจ) จะไม่เกิด ขึ้นเถิด เธอ ทั้งหลายเห็นอัตตวาทุปาทานซึ่งเมื่อยึดมั่นอยู่ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจะไม่เกิดขึ้นไหมเล่า”“ไม่เห็นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราเองก็ยังไม่เห็นอัตตวาทุปาทานซึ่งเมื่อยึด มั่นอยู่ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจะไม่เกิดขึ้นเลย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเธอทั้งหลายพึงอาศัยทิฏฐินิสสัย ซึ่งเมื่ออาศัย อยู่ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจะไม่เกิดขึ้นเถิด เธอทั้งหลาย เห็นทิฏฐินิสสัยซึ่งเมื่ออาศัยอยู่ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส จะไม่เกิดขึ้นไหมเล่า”

“ไม่เห็นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดีละ ภิกษุทั้งหลาย แม้เราเองก็ยังไม่เห็นทิฏฐินิสสัยซึ่งเมื่ออาศัยอยู่ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจะพึงเกิดขึ้นเลย”

พาลธรรม

{๒๘๔} [๒๔๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่ออัตตา มีอยู่ ความยึดถือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาว่า ‘ของเรา’ ก็พึงมีใช่ไหม”

“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตามีอยู่ ความยึดถือว่า ‘อัตตาของเรา’ ก็พึงมีใช่ไหม”

“ใช่ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็เมื่ออัตตาและสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาที่บุคคล ยึดถือไม่ได้โดยความเป็นของจริงโดยความเป็นของแท้เหตุแห่งทิฏฐิที่ว่า ‘นั่นโลก นั่นอัตตา เรานั้นตายไปแล้วจักเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่มี ความแปรผันเป็นธรรมดาจักดำรงอยู่เที่ยงแท้เสมอไปเช่นนั้นทีเดียว, ข้อนี้ เป็นพาลธรรม ที่บริบูรณ์สิ้นเชิงมิใช่หรือ”“ข้อนี้ไฉนจะไม่เป็นเล่า พระพุทธเจ้าข้า เป็นพาลธรรมที่บริบูรณ์สิ้น เชิงทีเดียว พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูป เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือ หนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง”ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือ หนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลว หรือประณีตก็ดี ทั้งที่อยูในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่ารูป เธอ ทั้งหลายพึงเห็นรูปนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า‘นั่น ไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใด เหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตก็ดี อนาคตก็ดี ปัจจุบันก็ดี ที่มีภายในหรือภายนอกก็ดี หยาบหรือละเอียดก็ดี เลวหรือประณีตก็ดี ทั้งที่ อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ก็ดี ทั้งหมดนั้นก็สักแต่ว่าวิญญาณ เธอทั้งหลายพึงเห็น วิญญาณนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

สมัญญาของผู้หมดกิเลส

{๒๘๕} [๒๔๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลายอริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในวิญญาณ เมื่อเบื่อ หน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัดย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก, ดังนี้”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า ‘ผู้ยกลิ่มขึ้นได้แล้ว’ บ้าง ‘ผู้รื้อเครื่องล้อมได้แล้ว’ บ้าง ‘ผู้ถอนเสาระเนียดขึ้นได้แล้ว’ บ้าง ‘ผู้ไม่มีบานประตู’ บ้าง ‘อริยบุคคล ผู้ลดธงลงแล้ว ผู้ปลงภาระลงแล้ว ผู้พรากวัฏฏะได้แล้ว’ บ้าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ยกลิ่มขึ้นได้แล้วอย่างไรเล่า คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ละอวิชชาได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วน แล้ว ถึงความไม่มีในภายหลัง ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ยกลิ่มขึ้นได้แล้วด้วยอาการอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รื้อเครื่องล้อมได้แล้วอย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละสังขารคือชาติ อันเป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ได้แล้ว ตัด รากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ถึงความไม่มีในภายหลัง ไม่ เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดาดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รื้อเครื่องล้อมได้ แล้วด้วยอาการอย่างนี้แลดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุเป็นผู้ถอนเสาระเนียดขึ้นได้แล้วอย่างไรเล่า คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละตัณหาได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาล ยอดด้วนแล้ว ถึงความไม่มีในภายหลัง ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นถอนเสาระเนียดขึ้นได้แล้วด้วยอาการอย่างนี้แล

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่มีบานประตูอย่างไรเล่า คือ ภิกษุ ในธรรมวินัยนี้ละโอรัมภาคิยลังโยชน ์ ๕ ได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็น ดุจตาลยอดด้วนแล้ว ถึงความไม่มีในภายหลัง ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ไม่มีบานประตูด้วยอาการอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุเป็นอริยบุคคลผู้ลดธงลงแล้ว ผู้ปลง ภาระแล้ว ผู้พรากวัฏฏะได้แล้วอย่างไรเล่าคือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ละ

อัสมิมานะ ได้แล้ว ตัดรากขาดแล้วทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ถึง ความไม่มีในภายหลัง ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุ เป็นอริยบุคคล ผู้ลดธงลงแล้ว ผู้ปลงภาระแล้ว ผู้พรากวัฏฏะได้แล้วด้วย อาการอย่างนี้แล”

การวางใจเป็นกลางในลาภสักการะ

{๒๘๖} [๒๔๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ‘ เทพดาทั้งหลายรวมทั้งพระอินทร์ รวมทั้งพรหม รวมทั้งมารเสาะหาภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้แลอยู่ ย่อมไม่พบ ว่า ‘วิญญาณของผู้เป็นขีณาสพอาศัยอยู่ที่นี้’ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวบุคคลเช่นนั้นว่า ‘ใครก็พบไม่ได้’ ในทิฏฐธรรม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งกล่าวตู่เราผู้กล่าวอย่างนี้ สอนอย่างนี้ด้วยคำที่ไม่มีจริง เป็นคำเปล่า เป็นเท็จ ไม่เป็นจริงว่า ‘พระ สมณโคดมเป็นผู้กำจัด บัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีอะไร เหลือแห่งสัตว์โลกที่มีอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจะกล่าวอย่างใดและไม่ กล่าวอย่างใดก็ตาม ท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นก็ยังกล่าวตู่เราด้วยคำที่ไม่มี จริง เป็นคำเปล่า เป็นเท็จ ไม่เป็นจริงว่า ‘พระสมณโคดมเป็นผู้กำจัด บัญญัติ ความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีอะไรเหลือแห่งสัตว์โลกที่มีอยู่’ ดูก่อน ภิกษุทั้งหลายเราย่อมบัญญัติทุกข์และความดับทุกข์เท่านั้นทั้งในกาลก่อนทั้ง ในกาลบัดนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าว่าบุคคลอื่นจะด่า จะบริภาษ จะโกรธเกรี้ยว จะเบียดเบียน จะกระทบกระทั่งตถาคต ในการประกาศสัจจะ ๔ ประการนั้น ตถาคตก็ไม่มีความอาฆาต ไม่มีความเสียใจ ไม่มีจิตยินร้ายในบุคคลเหล่านั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าว่าบุคคลอื่นจะสักการะ เคารพ นับถือ บูชาตถาคต ในการประกาศสัจจะ ๔ ประการนั้น ตถาคตก็ไม่มีความยินดี ไม่มีความดีใจ ไม่มีใจเย่อหยิ่งในบุคคลเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าว่าบุคคลอื่นสักการะ เคารพ นับถือ บูชาตถาคต ในการประกาศสัจจะ ๔ ประการนั้น ตถาคตมี ความดำริอย่างนี้ในปัจจัยทั้งหลายมีสักการะเป็นต้นนั้นว่า ‘สักการะเห็นปานนี้ เขาทำแก่เราในขันธปัญจก ที่เรากำหนดรู้แล้วในปางก่อน’

{๒๘๗} เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย แม้ถ้าว่าคนอื่นจะพึงด่าบริภาษ โกรธเกรี้ยว เบียดเบียน กระทบกระทั่งเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายก็ไม่พึง ทำความอาฆาต ไม่พึงทำความเสียใจ ไม่พึงทำจิตยินร้ายในบุคคลเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย แม้ถ้าว่าบุคคลอื่นจะพึงสักการะ เคารพ นับถือบูชาเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายก็ไม่พึงทำความยินดี ไม่พึงทำความดีใจ ไม่พึงทำความมีใจเย่อหยิ่งในบุคคลเหล่านั้นเพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย แม้ถ้าว่าคนอื่นจะพึงสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเธอทั้งหลาย เธอ ทั้งหลายก็พึงดำริอย่างนี้ในปัจจัยทั้งหลายมีสักการะเป็นต้นนั้นว่า ‘สักการะ เห็นปานนี้เขาทำแก่เราในขันธปัญจกที่เรากำหนดรู้แล้วในปางก่อน’[๒๔๗] เพราะเหตุนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสียสิ่งที่เธอทั้งหลายละได้แล้วนั้นจักเป็นไปเพื่อ ประโยชน์เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย รูปที่เธอทั้งหลายละได้แล้วนั้นจักเป็น ไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละ เวทนานั้นเสีย เวทนาที่เธอทั้งหลายละได้แล้วนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละ สัญญานั้นเสีย สัญญาที่เธอทั้งหลายละได้แล้วนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลาย จงละสังขารเหล่านั้นเสียสังขารทั้งหลายที่เธอทั้งหลายละได้แล้วนั้น จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลายเธอทั้งหลายจง ละวิญญาณนั้นเสียวิญญาณที่เธอทั้งหลายละได้แล้วนั้นจักเป็นไปเพื่อ ประโยชน์เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน หญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้ที่วิหารเชตวันนี้ ผู้คนพึงขนไปบ้าง เผาบ้าง ทำตามที่ ต้องการบ้าง เธอทั้งหลายรู้สึกอย่างนี้หรือว่า ‘ผู้คนขนเราไป เผาเรา หรือทำเราตามต้องการ’”

“ไม่รู้สึกเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุว่า นั่นไม่ใช่อัตตา หรือสิ่งที่เนื่อง ด้วยอัตตาของข้าพระองค์ทั้งหลาย”

“อย่างนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลาย จงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอทั้งหลายเธอ ทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย รูปที่เธอทั้งหลายละได้แล้วนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สัญญาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... สังขารทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... วิญญาณ ไม่ใช่ของเธอทั้งหลายเธอทั้งหลายจงละวิญญาณนั้นเสียวิญญาณที่เธอ ทั้งหลายละได้แล้วนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน”

ผลแห่งการละกิเลส

{๒๘๘} [๒๔๘] ...ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมที่เรากล่าวไว้ดีแล้วอย่างนี้ ซึ่งเป็น ของง่าย เปิดเผย แจ่มแจ้ง ตัดเงื่อนปมแล้ว ภิกษุเหล่าใดเป็น พระอรหันต์ มีอาสวะสิ้นแล้ว มีพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว มี ภาระปลงลงแล้ว ลุถึงประโยชน์ของตนแล้ว มีสังโยชน์ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่มีวัฏฏะที่จะบัญญัติต่อไปดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมที่เรากล่าวไว้ดีแล้วอย่างนี้ ซึ่งเป็นของง่าย เปิดเผย แจ่มแจ้ง ตัดเงื่อนปมแล้ว ภิกษุเหล่าใดละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ ประการได้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่ต้องกลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมที่เรากล่าวไว้ดีแล้วอย่างนี้ ซึ่งเป็นของ ง่าย เปิดเผย แจ่มแจ้ง ตัดเงื่อนปมแล้ว ภิกษุเหล่าใดละสังโยชน์ ๓ ประการ ได้แล้วเพราะราคะ โทสะ และโมหะเบาบาง ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเป็นพระ สกทาคามี มาสู่โลกนี้คราวเดียวเท่านั้น จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมที่เรากล่าวไว้ดีแล้วอย่างนี้ ซึ่งเป็นของ ง่าย เปิดเผย แจ่มแจ้ง ตัดเงื่อนปมแล้ว ภิกษุเหล่าใดละสังโยชน์ ๓ ประการ ได้แล้วภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดเป็นพระโสดาบัน ผู้มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ที่จะตรัสรู้ในภายหน้า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมที่เรากล่าวไว้ดีแล้วอย่างนี้ ซึ่งเป็นของ ง่าย เปิดเผย แจ่มแจ้ง ตัดเงื่อนปมแล้ว ภิกษุเหล่าใดเป็นธัมมานุสารี เป็น สัทธานุสารี ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดมีอันจะตรัสรู้ในภายหน้า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมที่เรากล่าวไว้ดีแล้วอย่างนี้ ซึ่งเป็นของง่าย เปิดเผย แจ่มแจ้ง ตัดเงื่อนปมแล้ว บุคคลเหล่าใดมีเพียงความเชื่อเพียง ความรักในเรา บุคคลเหล่านั้นทั้งหมดเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุทั้งหลายเหล่านั้น ยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ อลคัททูปมสูตรที่ ๒

๓. วัมมิกสูตร

ว่าด้วยจอมปลวกปริศนา

{๒๘๙} [๒๔๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระกุมาร กัสสปะพักอยู่ที่ป่าอันธวันครั้งนั้น เทวดาตนหนึ่งมีวรรณะงามยิ่ง เมื่อราตรีล่วงปฐมยามแล้ว ยังป่าอันธวันทั้งสิ้นให้สว่างไสวเข้าไปหาท่านพระกุมารกัสสปะถึงที่อยู่ ครั้นแล้ว ได้ยืน ณ ที่สมควรข้างหนึ่งได้กล่าวกะท่านพระกุมารกัสสปะดังนี้ว่า“ท่านภิกษุ จอมปลวกนี้พ่นควันตอนกลางคืน ลุกโพลงตอนกลางวัน พราหมณ์ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พ่อสุเมธะ เจ้าจงเอาศัสตราไปขุดลงไป’

สุเมธะเอาศัสตราขุดลงไป ได้เห็นลิ่มสลัก จึงเรียนว่า ‘ลิ่มสลัก ขอรับ’