๗. วัตถูปมสูตร เล่ม ๑๒

ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้,ดังนี้ภิกษุนั้นก็พึงทำให้ บริบูรณ์ในศีล หมั่นประกอบธรรมเครื่องระงับจิตของตน ไม่ทำฌานให้เหินห่าง ประกอบด้วยวิปัสสนา เพิ่มพูนการอยู่สุญญาคารเถิด (๑๗)

คำที่เรากล่าวแล้วว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นผู้มีศีลสมบูรณ์ มีปาติโมกข์สมบูรณ์อยู่เถิด จงเป็นผู้สำรวมในปาติโมกขสังวรศีล ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจรอยู่เถิด จงเป็นผู้มีปกติเห็นภัยในโทษผิดแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลายเถิด, ดังนี้ เราอาศัยอำนาจประโยชน์นี้จึงได้กล่าวแล้วฉะนี้แล”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้วภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ อากังเขยยสูตรที่ ๖

๗. วัตถูปมสูตร

ว่าด้วยข้ออุปมาด้วยผ้า

{๙๑} [๗๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถิ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระกาคเจ้า ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย,,ภิกษุเหล่านั้นทูลรับ พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้า”{๙๒} พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสพระพุทธพจน์ดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผ้าที่สกปรกมีมลทินจับ ช่างย้อมนำผ้านั้นใส่ลงในน้ำย้อมชนิดใดๆ ไม่ว่าจะ เป็นสีเขียว สีเหลือง สีแดง หรือสีชมพู ผ้านั้นก็พึงมีสีที่ย้อมได้ไม่ดี มีสี

ที่ไม่สดใส ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะผ้าไม่สดใส ฉันใด เมื่อจิตเศร้า หมองแล้ว ทุคติก็เป็นอันหวังได้ ฉันนั้น

ผ้าที่สะอาดผุดผ่องช่างย้อมนำเอาผ้านั้นใส่ลงในนั้าย้อมชนิดใด ๆ ไม่ว่าจะเป็นสีเขียว สีเหลือง สีแดง หรือสีชมพู ผ้านั้นก็พึงมีสีที่เขาย้อมได้ดี มีสีสดใส ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะผ้าสดใส ฉันใด เมื่อจิตไม่เศร้า หมองแล้ว สุคติก็เป็นอันหวังได้ ฉันนั้น

อุปกิเลส ๑๖

{๙๓} [๗๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเหล่าไหนเป็นอุปกิเลส ของจิต คือ อภิชฌาวิสมโลภะ (ละโมบไม่สมํ่าเสมอคือความเพ่งเล็ง) พยาบาท (ปองร้ายเขา) โกธะ (โกรธ) อุปนาหะ (ผูกโกรธไว้) มักขะ (ลบหลู่คุณท่าน) ปฬาสะ (ยกตน เทียมท่าน) อิสสา(ริษยา) มัจฉริยะ(ตระหนี่) มายา (มายา) สาเฐยยะ (โอ้อวด) ถัมภะ (หัวดื้อ) สารัมภะ (แข่งดี) มานะ (ถือตัว) อติมานะ (ดูหมิ่นท่าน) มทะ (มัวเมา) ปมาทะ (เลินเล่อ) ธรรมเหล่านี้เป็นอุปกิเลสของจิต{๙๔} [๗๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นรู้ชัดว่า ‘อภิชฌาวิสมโลภะ พยาบาท โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปฬาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเฐยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ

มทะ ปมาทะเป็นอุปกิเลสของจิต’ ด้วย ประการฉะนี้แล้ว ย่อมละอภิชฌาวิสมโลภะ พยาบาท โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปฬาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเฐยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะอันเป็นอุปกิเลสของจิตเสียได้{๙๕} [๗๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแลภิกษุรู้ชัดว่า ‘อภิชฌาวิสมโลภะ พยาบาท โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปฬาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเฐยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะ เป็นอุปกิเลสของจิต’ ด้วย ประการฉะนี้แล้ว เมื่อนั้นย่อมเป็นอันละอภิชฌาวิสมโลภะ พยาบาท โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปฬาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเฐยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ อติมานะ มทะ ปมาทะอันเป็นอุปกิเลสของจิตได้แล้ว[๗๔] ในกาลนั้น เธอเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว ในพระพุทธเจ้าว่า ‘อิติปี โส ภควา ... แม้เพราะเหตุนี้ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อมด้วย วิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควร อุปกิเลส หมายถึงกิเลสที่จรมาแล้วเข้าไปทำจิตให้เศร้าหมอง (นัย ม.มู.อ. ๑/๑๘๑)

ฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ’ ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘สวากขาโต ภควตา ธัมโม ... พระธรรมอันพระผู้มี

พระภาคเจ้าตรัสดีแล้ว อันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ ประกอบด้วย ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘สุปฏิปันโน ภควโต สาวกสังโฆ

... พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าปฏิบัติดีแล้ว ปฏิบัติตรง ปฏิบัติ เป็นธรรม ปฏิบัติสมควร คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ เป็นบุรุษบุคคล ๘ พระ สงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้ควรแก่ของบูชา ควรแก่ของต้อนรับ ควร แก่ของทำบุญ ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญของชาวโลกไม่มีนาบุญอื่น ยิ่งกว่า,

[๗๕] ก็เพราะเหตุที่ส่วนแห่งกิเลสนั้นๆ อันภิกษุนั้นสละได้แล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละเสียแล้ว สลัดทิ้งแล้ว เธอย่อมได้ความรู้แจ้งอรรถ ย่อมได้ความรู้แจ้งธรรม ย่อมได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรมว่า ‘เราเป็นผู้ ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า เราเป็นผู้ประกอบ ด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม เราเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ และเพราะส่วนแห่งกิเลสนั้นๆ อันเรา สละได้แล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละเสียแล้ว สลัดทิ้งแล้ว, ดังนี้ เมื่อ ปราโมทย์ แล้ว ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายของเธอย่อมสงบ เธอมีกาย สงบแล้ว ย่อมได้เสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น{๙๖} [๗๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นแลมีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ ถ้าแม้จะฉันบิณฑบาตข้าวสาลีที่ปราศจากเมล็ดดำ มีแกง มีกับมิใช่น้อย การฉันบิณฑบาตของภิกษุนั้นไม่มีเพื่อเป็นอันตรายเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนผ้าที่สกปรก มีมลทินจับ ย่อม

สะอาดสดใสได้เพราะอาศัยนํ้าที่สะอาดอีกอย่างหนึ่งทองคำแท้ย่อม บริสุทธิ์สดใสเพราะอาศัยปากเบ้าหลอม ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นแล มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ ถ้าแม้จะฉันบิณฑบาตข้าวสาลีที่ปราศจาก เมล็ดดำ มีแกงมีกับมีใช่น้อยการฉันบิณฑบาตของภิกษุนั้นไม่มีเพื่อเป็น อันตรายเลย

{๙๗} [๗๗] ภิกษุนั้นมีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้อง ขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบ ด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มี ความ เบียดเบียนอยู่ มีใจประกอบด้วยด้วยกรุณาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่... มีใจ ประกอบด้วยด้วยมุทิตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่... มีใจประกอบด้วยอุเบกขา แผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดย นัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์

เป็นมหัคคตะ ไม่มี ประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่[๗๘] เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่ สิ่งที่เลวทรามนี้มีอยู่ สิ่งที่ประณีต นี้มีอยู่ สิ่งที่เป็นเครื่องสลัดออกที่ยอดเยี่ยมแห่งสัญญานี้มีอยู่ ’เมื่อเธอรู้ เห็นอย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นแม้จากกามาสวะ แม้จากภวาสวะ แม้จาก อวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้วก็มีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว, ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่าเป็น ผู้อาบแล้วด้วยเครื่องอาบอันเป็นภายใน ”

การอาบนํ้าในศาสนา

{๙๘} [๗๙] ก็ในตอนนั้นแล สุนทริกภารทวาชพราหมณ์นั่งอยู่ไม่ไกลพระ ผู้มีพระภาคเจ้าจึงทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า“ก็ท่านพระโคดมจะ เสด็จไปยังแม่นํ้าพาหุกาเพื่อสรงสนานหรือ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า “ดูก่อนพราหมณ์ จะมีประโยชน์อะไร ด้วยแม่น้ำพาหุกาเล่า แม่น้ำพาหุกาจักทำประโยชน์อะไรได้”

“ท่านพระโคดมแม่นํ้าพาหุกาผู้คนเป็นอันมากรู้กันทั่วว่าให้ความบริสุทธิ์ได้ ท่านพระโคดม แม่นํ้าพาหุกาผู้คนเป็นอันมากรู้กันทั่วว่าเป็นบุญ อนึ่ง ผู้คน เป็นอันมากไปลอยบาปกรรมที่ตนทำไว้ในแม่นํ้าพาหุกากัน”ครั้งนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะสุนทริกภารทวาชพราหมณ์ ด้วยพระคาถาทั้งหลายว่า

“คนพาลผู้มีกรรมชั่วถึงจะแล่นไปยังแม่นํ้าพาหุกา ท่านํ้าอธิกักกะ ท่าน้ำคยา แม่น้ำสุนทริกา แม่น้ำสรัสสดี ท่าน้ำปยาคะ และแม่น้ำพาหุมดีเป็นประจำ ก็บริสุทธิ์ไม่ได้แม่น้ำสุนทริกา ท่าน้ำปยาคะ หรือแม่น้ำพาหุกาจัก ทำอะไรได้ จะชำระนรชนผู้มีเวร ผู้ทำกรรมอันหยาบช้า ผู้มีกรรมอันเป็นบาปนั้นให้บริสุทธิ์ไม่ได้เลย

สำหรับบุคคลผู้บริสุทธิ์ มีการงานอันสะอาด ผัคคุณฤกษ์ ย่อมถึงพร้อมได้ทุกเมื่อ อุโบสถก็ย่อมถึงพร้อมได้ทุกเมื่อ วัตรปฏิบัติก็ย่อมถึงพร้อมได้ทุกเมื่อ

ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจงสนานกายในคำสอนของเรานี้เถิด จงทำความเกษมในสัตว์ทั้งปวงเถิด ถ้าท่านไม่

พูดเท็จ ไม่เบียดเบียนสัตว์ ไม่ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของ มิได้ให้ เป็นผู้มีความเชื่อ ไม่ตระหนี่ไซร้ ท่านไปยัง ท่านํ้าคยาแล้วจักทำอะไรได้ แม้การดื่มนํ้าในท่านํ้าคยาก็ จักทำอะไรให้แก่ท่านได้”

สุนทริกพราหมณ์บรรลุพระอรหัต

{๙๙} [๘๐] ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้วสุนทริกภารทวาช พราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนักพระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้าพระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือ ส่องประทีป ในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีสายตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้า

พระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดมพร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าพระองค์พึงได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของท่านพระโคดม”สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็ท่านพระภารทวาชะครั้นอุปสมบทแล้วไม่นาน ปลีกตัวออกจาก หมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ไม่ช้า นานเท่าไร ก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่กุลบุตร ทั้งหลายออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอัน ยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจ ที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ก็ท่านพระภาร ทวาชะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายฉะนี้แล

จบ วัตถูปมสูตรที่ ๗

๘. สัลเลขสูตร

ว่าด้วยธรรมเครื่องขัดเกลากิเลส

{๑๐๐} [๘๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นเป็นเวลาเย็น ท่าน พระมหาจุนทะออกจากที่พักผ่อนแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณที่สมควรข้างหนึ่ง ท่าน พระมหาจุนทะนั่งเรียบร้อยแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทิฏฐิเหล่านี้ มีมากอย่างเกิดขึ้นอยู่ในโลก ประกอบด้วยการกล่าวปรารภอัตตา บ้างประกอบด้วยการกล่าวปรารภโลก บ้าง เมื่อภิกษุมนสิการเฉพาะเบื้องต้นเท่านั้นหรือ จึงมีการละทิฏฐิเหล่านั้น มีการสละคืนทิฏฐิเหล่านั้นได้ด้วยอุบายอย่างนี้

พระพุทธเจ้าข้า”{๑๐๑} [๘๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนจุนทะ ทิฏฐิเหล่านี้มีมาก อย่างเกิดขึ้นอยู่ในโลก ประกอบด้วยการกล่าวปรารภอัตตาบ้าง ประกอบ ด้วยการกล่าวปรารภโลกบ้าง ก็ทิฏฐิเหล่านั้นเกิดขึ้นในอารมณ์ใด นอนเนื่อง อยู่ในอารมณ์ใด และฟุ้งขึ้นอยู่ในอารมณ์ใด เมื่อภิกษุพิจารณาเห็นอารมณ์ นั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นมิใช่ของเรา เรามิใช่ นั่น นั่นมิใช่ตัวตนของเรา, ดังนี้ จึงจะมีการละทิฏฐิเหล่านั้น มีการสละ คืนทิฏฐิแหล่านั้นได้ด้วยอุบายอย่างนี้