๑๐. จูฬอัสสปุรสูตร เล่ม ๑๒

๑๐. จูฬอัสสปุรสูตร

ว่าด้วยเหตุการณ์ที่อัสสปุรนิคม สูตรเล็ก

ข้อปฏิบัติอันสมควรของสมณะ

{๔๗๙} [๔๓๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ อัสสปุรนิคมซึ่งเป็นที่อยู่ ของพวกอังคราชกุมาร ในแคว้นอังคะ ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัส เรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัส ของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้คนย่อมรู้จักพวกเธอว่า ‘สมณะ สมณะ’ ก็ แหละ พวกเธอเมื่อถูกเขาถามว่า ‘ท่านทั้งหลายเป็นอะไร’ ก็ปฏิญญาว่า ‘พวกเราเป็นสมณะ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพวกเธอนั้นมีสมัญญาอย่างนี้ มีปฏิญญาอย่างนี้อยู่ พวกเธอก็พึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักสมาทาน ประพฤติข้อปฏิบัติอันสมควรของสมณะ เมื่อเป็นอย่างนี้สมัญญาและ ปฏิญญานี้ของพวกเราก็จักเป็นความจริงได้’ ใช่แต่เท่านั้น พวกเราบริโภคจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของทายกเหล่าใด ปัจจัยทั้งหลายนั้นของทายกเหล่านั้นในพวกเราก็จักมีผลมาก มีอานิสงส์มาก อีกอย่างหนึ่ง บรรพชานี้ของพวกเราก็จักไม่เป็นหมัน จักมีผล มีความเจริญ”{๔๘๐} [๔๓๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไร ภิกษุจึงชื่อว่าเป็นผู้ไม่ปฏิบัติ ข้อปฏิบัติอันสมควรของสมณะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปใดมีอภิชฌามาก ยังละอภิชฌาไม่ได้ มีจิตพยาบาท ยังละพยาบาทไม่ได้ เป็นผู้มักโกรธ ยังละความโกรธไม่ได้ มีความผูกโกรธ ยังละความผูกโกรธไม่ได้ มีความลบหลู่ ยังละความลบหลู่ไม่ได้ มีความตีเสมอ ยังละความตีเสมอไม่ได้ มีความริษยา ยังละความริษยาไม่ได้

มีความตระหนี่ ยังละความตระหนี่ไม่ได้ มีความโอ้อวด ยังละความโอ้อวดไม่ได้ มีมายา ยังละมายาไม่ได้ มีความปรารถนาเลวทราม ยังละความปรารถนา เลวทรามไม่ได้ มีความเห็นผิด ยังละความเห็นผิดไม่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้นเรากล่าวว่า ‘เป็นผู้ไม่ปฏิบัติข้อปฏิบัติอันสมควรของสมณะ’ เพราะ ยังละกิเลสอันเป็นมลทินของสมณะ เป็นโทษของสมณะ เป็นความสกปรก ของสมณะ เป็นเหตุให้เกิดในอบาย เป็นปัจจัยให้เสวยทุกข์ในทุคติเหล่านี้ ไม่ได้เลยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการบวชของภิกษุนั้นว่ามีอุปมาเหมือน อาวุธที่ชื่อมตชะ มีคมสองข้าง เขาชุบและลับดีแล้วใส่ไว้ในฝักพันไว้ฉะนั้น

{๔๘๑} [๔๓๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลที่ครองผ้าสังฆาฏิ เราจะกล่าวว่า เป็นสมณะด้วยสาเหตุเพียงครองผ้าสังฆาฏิก็หาไม่

บุคคลที่ถือเพศเปลือยกาย เราจะกล่าวว่าเป็นสมณะด้วยสาเหตุเพียง เปลือยกายก็หาไม่

บุคคลที่หมักหมมด้วยฝุ่นธุลี เราจะกล่าวว่าเป็นสมณะด้วยสาเหตุ เพียงเป็นคนหมักหมมด้วยฝุ่นธุลีก็หาไม่

บุคคลที่ลงอาบนั้า เราจะกล่าวว่าเป็นสมณะด้วยสาเหตุเพียงลงอาบนํ้าก็หาไม่

บุคคลที่อยู่โคนไม้เป็นวัตร เราจะกล่าวว่าเป็นสมณะด้วยสาเหตุเพียงอยู่โคนไม้เป็นวัตรไม่

บุคคลที่อยู่กลางแจ้งเป็นวัตร เราจะกล่าวว่าเป็นสมณะด้วยสาเหตุเพียง เป็นผู้อยู่กลางแจ้งเป็นวัตรก็หาไม่

บุคคลที่ยืนตรงเป็นวัตร เราจะกล่าวว่าเป็นสมณะด้วยสาเหตุเพียงยืนตรง ก็หาไม่

บุคคลที่บริโภคอาหารตามวาระ เราจะกล่าวว่าเป็นสมณะด้วยสาเหตุ เพียงบริโภคอาหารตามวาระก็หาไม่

บุคคลที่สาธยายมนต์ เราจะกล่าวว่าเป็นสมณะด้วยสาเหตุเพียง สาธยายมนต์ก็หาไม่

บุคคลที่มุ่นผม เราจะกล่าวว่าเป็นสมณะด้วยสาเหตุเพียงมุ่นผมก็หาไม่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อบุคคลผู้ครองผ้าสังฆาฏิอยู่ มีอภิชฌามาก ก็ละอภิชฌาได้มีจิตพยาบาท ก็ละพยาบาทได้ มีความมักโกรธ ก็ละ ความมักโกรธได้ มีความผูกโกรธ ก็ละความผูกโกรธได้ มีความลบหลู่ ก็ละความลบหลู่ได้ มีความตีเสมอ ก็ละความตีเสมอได้ มีความริษยา ก็ละความริษยาได้ มีความตระหนี่ ก็ละความตระหนี่ได้ มีความโอ้อวด ก็ละความโอ้อวดได้ มีมายา ก็ละมายาได้ มีความปรารถนาเลวทราม ก็ละความปรารถนาเลวทรามได้ มีความเห็นผิด ก็ละความเห็นผิดได้ด้วย สาเหตุเพียงครองผ้าสังฆาฏิแล้วไซร้มิตรอำมาตย์ ญาติสาโลหิตก็จะให้ บุคคลนั้นครองผ้าสังฆาฏิมาตั้งแต่เกิดทีเดียวทั้งจะชักชวนให้ครองผ้า

สังฆาฏิอย่างเดียวว่า ‘ท่านผู้มีใบหน้างดงาม มาเถิด ท่านจงเป็นผู้ครอง ผ้าสังฆาฏิเถิด เมื่อท่านครองผ้าสังฆาฏิอยู่ ด้วยสาเหตุเพียงครองผ้าสังฆาฏิ แม้มีอภิชฌามาก ก็จักละอภิชฌาได้ มีจิตพยาบาท ก็จักละพยาบาทได้ มีความมักโกรธ ก็จักละความมักโกรธได้ มีความผูกโกรธ ก็จักละความ ผูกโกรธได้ มีความลบหลู่ ก็จักละความลบหลู่ได้ มีความตีเสมอ ก็จักละ ความตีเสมอได้ มีความริษยาก็จักละความริษยาได้ มีความตระหนี่ ก็จักละความตระหนี่ได้ มีความโอ้อวด ก็จักละความโอ้อวดได้ มีมายา ก็จัก

ละมายาได้ มีความปรารถนาเลวทราม ก็จักละความปรารถนาเลวทรามได้ มีความเห็นผิด ก็จักละความเห็นผิดได้’ ดังนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็เพราะเราเห็นบุคคลบางคนในโลกนี้แม้ครอง ผ้าสังฆาฏิอยู่ ก็ยังมีอภิชฌามาก มีจิตพยาบาท มีความมักโกรธ มีความ ผูกโกรธ มีความลบหลู่ มีความตีเสมอ มีความริษยา มีความตระหนี่ มี ความโอ้อวด มีมายา มีความปรารถนาเลวทราม มีความเห็นผิด เพราะฉะนั้น บุคคลที่ครอง ผ้าสังฆาฏิ เราจึงมิได้กล่าวว่าเป็นสมณะด้วยสาเหตุ เพียงครองผ้าสังฆาฏิดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อบุคคลถือเพศเปลือยกายอยู่...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อบุคคลหมักหมมด้วยผงธุลีอยู่...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อบุคคลลงอาบนํ้าอยู่...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อบุคคลอยู่โคนไม้เป็นวัตรอยู่...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อบุคคลอยู่กลางแจ้งเป็นวัตรอยู่...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อบุคคลยืนตรงเป็นวัตรอยู่...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อบุคคลบริโภคอาหารตามวาระอยู่...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อบุคคลสาธยายมนต์อยู่...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อบุคคลมุ่นผมอยู่ มีอภิชฌามาก ก็ละ อภิชฌาได้ มีจิตพยาบาท ก็ละพยาบาทได้ มีความมักโกรธ ก็ละความ มักโกรธได้ มีความผูกโกรธ ก็ละความผูกโกรธได้ มีความลบหลู่ ก็ละความ ลบหลู่ได้ มีความตีเสมอ ก็ละความตีเสมอได้ มีความริษยา ก็ละความ ริษยาได้ มีความตระหนี่ ก็ละความตระหนี่ได้ มีความโอ้อวด ก็ละความ โอ้อวดได้ มีมายา ก็ละมายาได้ มีความปรารถนาเลวทราม ก็ละความ ปรารถนาเลวทรามได้ มีความเห็นผิด ก็ละความเห็นผิดได้ด้วยสาเหตุเพียงมุ่นผมแล้วไซร้ มิตรอำมาตย์ ญาติสาโลหิตก็จะให้บุคคลนั้นมุ่นผมมาตั้งแต่เกิดทีเดียว ทั้งจะชักชวนให้มุ่นผมอย่างเดียวว่า ‘ท่านผู้มีใบหน้างดงาม มาเถิด

ท่านจงเป็นผู้มุ่นผมเถิด เมื่อท่านมุ่นผมอยู่ ด้วยสาเหตุเพียงมุ่นผม แม้มี อภิชฌามาก ก็จักละอภิชฌาได้ มีจิตพยาบาท ก็จักละพยาบาทได้ มี ความมักโกรธ ก็จักละความมักโกรธได้ มีความผูกโกรธ ก็จักละความผูก โกรธได้ มีความลบหลู่ ก็จักละความลบหลู่ได้ มีความตีเสมอ ก็จักละ ความตีเสมอได้ มีความริษยาก็จักละความริษยาได้ มีความตระหนี่ ก็จัก ละความตระหนี่ได้ มีความโอ้อวด ก็จักละความโอ้อวดได้ มีมายา ก็จัก ละมายาได้ มีความปรารถนาเลวทราม ก็จักละความปรารถนาเลวทรามได้ มีความเห็นผิด ก็จักละความเห็นผิดได้’ ดังนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเราเห็นบุคคลบางคนในโลกนี้แม้จะมุ่น ผมอยู่ ก็ยังมีอภิชฌามาก มีจิตพยาบาท มีความมักโกรธ มีความผูกโกรธ มีความลบหลู่ มีความตีเสมอ มีความริษยา มีความตระหนี่ มีความโอ้อวด มีมายา มีความปรารถนาลามก มีความเห็นผิด เพราะฉะนั้น บุคคลที่มุ่นผม เราจึงมิได้กล่าวว่าเป็นสมณะด้วยสาเหตุเพียงมุ่นผม

{๔๘๒} [๔๓๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อย่างไร ภิกษุจึงจะชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติ ข้อปฏิบัติอันสมควรของสมณะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปใดมีอภิชฌามาก ก็ละอภิชฌาได้ มีจิต พยาบาท ก็ละพยาบาทได้ มีความมักโกรธ ก็ละความมักโกรธได้ มีความ ผูกโกรธ ก็ละความผูกโกรธได้ มีความลบหลู่ ก็ละความลบหลู่ได้ มี ความตีเสมอ ก็ละความตีเสมอได้ มีความริษยา ก็ละความริษยาได้ มีความ ตระหนี่ ก็ละความตระหนี่ได้ มีความโอ้อวด ก็ละความโอ้อวดได้ มีมายา ก็ละมายาได้ มีความปรารถนาเลวทราม ก็ละความปรารถนาเลวทรามได้ มีความเห็นผิด ก็ละความเห็นผิดได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนั้น เรา กล่าวว่า เป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติอันสมควรของสมณะ เพราะละกิเลสอันเป็น มลทินของสมณะ เป็นโทษของสมณะ เป็นความสกปรกของสมณะ เป็นเหตุให้เกิดในอบาย เป็นปัจจัยให้เสวยทุกข์ในทุคติเหล่านี้ได้

ภิกษุนั้นย่อมพิจารณาเห็นตนบริสุทธิ์พ้นแล้วจากบาปธรรมอันเป็น อกุศลทั้งปวงนี้เมื่อเธอพิจารณาเห็นตนบริสุทธิ์พ้นแล้วจากบาปธรรมอัน เป็นอกุศลทั้งปวงนี้อยู่ ย่อมเกิดความปราโมทย์ เมื่อมีความปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อมีใจเกิดปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข เมื่อเธอมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น

เธอมีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วย เมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความ เบียดเบียนอยู่

มีใจประกอบด้วยด้วยกรุณา... มีใจประกอบด้วยด้วยมุทิตา... มีใจ ประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็ เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอด โลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนมีสระโบกขรณีซึ่งมีนํ้าใส สะอาด เย็น สนิท มีท่าอันดีน่ารื่นรมย์อยู่ แม้หากจะมีบุรุษผู้ถูกความร้อนแผดเผา ถูกความร้อนครอบงำ เหน็ดเหนื่อย อยากนํ้า หิวกระหาย ถ้าบุรุษมาแต่ ทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ และจากที่ไหนๆ ก็ตาม เขา มาถึงสระโบกขรณีนั้นแล้วก็จะกำจัดความอยากนํ้า และความกระวน กระวาย เพราะความร้อนลงได้ แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย ถ้ากุลบุตร ออกจากตระกูลกษัตริย์มาบวชเป็นบรรพชิตเธอมาถึงธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว เจริญเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขาอย่างนี้แล้ว ย่อมได้ความสงบภายในเรากล่าวว่า ‘เป็นผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติอันสมควรของ สมณะเพราะความสงบภายใน’

ถ้ากุลบุตรออกจากตระกูลพราหมณ์...ถ้ากุลบุตรออกจากตระกูลแพศย์...

ถ้ากุลบุตรออกจากตระกูลศูทร... ถ้ากุลบุตรออกจากตระกูลไหนก็ตามมาบวช เป็นบรรพชิต เธอมาถึงธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศแล้ว เจริญเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขาอย่างนี้แล้ว ย่อมได้ความสงบภายใน เรากล่าวว่า ‘เป็น ผู้ปฏิบัติข้อปฏิบัติอันสมควรของสมณะเพราะความสงบภายใน’ถ้ากุลบุตรออกจากตระกูลกษัตริย์มาบวชเป็นบรรพชิต เธอทำให้แจ้ง ซึ่งเจโตวิมุตติปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ เรากล่าวว่า‘ชื่อว่า เป็นสมณะ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป’ถ้ากุลบุตรออกจากตระกูลพราหมณ์...ถ้ากุลบุตรออกจากตระกูลแพศย์...

ถ้ากุลบุตรออกจากตระกูลศูทร... ถ้ากุลบุตรออกจากตระกูลไหนก็ตามมาบวช เป็นบรรพชิต เธอทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ เรากล่าวว่า ‘ชื่อว่าเป็นสมณะเพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้วภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ จูฬอัสสปุรสูตร ที่ ๑๐

จบ มหายมกวรรค ที่ ๔

รวมพระสูตรในวรรคนี้ คือ

๑. จูฬโคสิงคสาลสูตร

๒. มหาโคสิงคสาลสูตร

๓. มหาโคปาลสูตร

๔. จูฬโคปาลสูตร

๕. จูฬสัจจกสูตร

๖. มหาสัจจกสูตร

๗. จูฬตัณหาสังขยสูตร

๘. มหาตัณหาสังขยสูตร

๙. มหาอัสสปุรสูตร

๑๐. จูฬอัสสปุรสูตร

-----

๕. จูฬยมกวรรค

หมวดว่าด้วยธรรมเป็นคู่ หมวดเล็ก

๑. สาเลยยกสูตร

ว่าด้วยชาวบ้านสาลคาม

{๔๘๓} [๔๓๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ลุถึงหมู่บ้านพราหมณ์ชื่อสาละของชาวโกศลแล้ว

พราหมณ์และคฤหบดีชาวสาลคามได้สดับข่าวว่า “ท่านพระสมณโคดม ศากยบุตรเสด็จออกผนวชจากศากยตระกูลเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ลุถึงสาลคามแล้ว ก็แลกิตติศัพท์อันงามของท่านพระโคดมพระองค์นั้นขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ถึงพร้อม ด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษ ที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม ’ พระองค์ทรงทราบประจักษโลกนี้ ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลกด้วยพระปัญญาอันยิ่งด้วยพระองค์เองแล้ว ทรงสอนหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ให้รู้ตามด้วย ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ทรง ประกาศพรหมจรรย์ อันบริสุทธิ์พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน ก็การเห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้นย่อมเป็นการดี”