arnon.worldเข้าสู่ระบบ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย · ภิกขุวรรค

๙. โคลิสสานิสูตร เล่ม ๑๓

ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๐๓–๒๒๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๐ ในภิกขุวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ

พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ภิกขุวรรค โคลิสสานิสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๑๓ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๓ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๐ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๓)

ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๓ หน้า ๒๑๖–๒๒๓

หน้า ๒๑๖

๙. โคลิสสานิสูตร

ว่าด้วยเรื่องพระโคลิสสานิ

จริยาวัตรของผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์

{๒๐๓}[๑๗๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ก็สมัยนั้นแล ภิกษุ ชื่อโคลิสสานิเป็นผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ มีมรรยาทหย่อนยาน นั่งอยู่ในท่ามกลางสงฆ์ด้วยกรณียภิจบางอย่าง ณ ที่นั้นแล ท่านพระสารีบุตรปรารภ ถึงโคลิสสานิภิกษุจึงได้กล่าวกะภิกษุทั้งหลายว่า

{๒๐๔}“ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ ควรมีความเคารพมีความยำเกรงในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ หากไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายแล้ว ก็จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังของ ท่านผู้นี้ซี่งสมาทานอารัญญิกธุดงค์ แต่ไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย’ จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุ ผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ จึงควรมีความเคารพ มีความยำเกรงในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย (๑){๒๐๕}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ ควรเข้าใจลำดับอาสนะดังนี้ว่า ‘เราจักไม่นั่งเบียดภิกษุผู้เถระและ

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑คำว่า ธุดงค์ หมายถึงองค์คุณเครื่องสลัดหรือกำจัดกิเลส เป็นข้อปฏิบัติประเภทวัตรที่ผู้สมัครใจ จะพึงสมาทานประพฤติได้เพื่อเป็นอุบายขัดเกลากิเลสช่วยส่งเสริมความมักน้อยและลันโดษเป็นต้น มี ๑๓ ข้อ แต่ในที่นี้ท่านพระโคลิสสานิสมาทานเพียง ๑ ข้อ คือ อารัญญิกธุดงค์ ปฏิเสธการอยู่อาศัยใกล้ละแวกบ้าน ถือการอยู่ป่าเป็นวัตร (พึงดูความพิสดารในคัมภีร์วิสุทธิมรรค)
หน้า ๒๑๗

จักไม่กีดกันภิกษุผู้นวกะด้วยอาสนะ, ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ หากไม่เป็นผู้เข้าใจลำดับอาสนะ ก็จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า ‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังของท่านผู้นี้ซึ่งสมาทานอารัญญิกธุดงค์ แต่ไม่รู้แม้เพียงธรรมเนียมเกี่ยวกับมรรยาท, จะ มีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทานอารัณญิกธุดงค์เมื่อไปสู่สงฆ์ อยู่ในสงฆ์ จึงควรเข้าใจลำดับอาสนะ (๒)

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ ควรรู้ธรรมเนียมเกี่ยวกับมรรยาทบ้าง ภิกษุผู้สมาทาน อารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ หากไม่รู้ธรรมเนียมเกี่ยวกับมรรยาท ก็จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า ‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีใน ป่าตามลำพังของท่านผู้นี้ซึ่งสมาทานอารัญญิกธุดงค์ แต่ไม่รู้ธรรมเนียมเกี่ยวกับมรรยาทบ้างเลย, จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทาน อารัญญิกธุดงคเมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ จึงควรรู้ธรรมเนียมเกี่ยวกับมรรยาทไว้บ้าง (๓){๒๐๖}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์

อยู่ในสงฆ์ ไม่ควรเข้าหมู่บ้านให้เข้านัก ไม่ควรกลับออกมาให้สายนัก ภิกษุผู้ สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ หากเข้าหมู่บ้านเข้านัก กลับออกมาสายนัก ก็จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า ‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่า จาก การอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังของท่านรูปนี้ซึ่งสมาทานอารัญญิกธุดงค์ แต่เข้าหมู่บ้านเช้านัก กลับออกมาสายนัก, จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ จึงไม่ควรเข้าบ้านให้เช้านัก ไม่ควรกลับออกมาให้สายนัก (๔){๒๐๗}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ ไม่ควรเที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายในเวลาก่อนภัตตาหาร เวลาหลัง ภัตตาหาร ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ หาก

หน้า ๒๑๘

เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายในเวลาก่อนภัตตาหาร เวลาหลังภัตตาหาร ก็จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า‘การเที่ยวไปในเวลาวิกาลอย่างนี้ท่านผู้สมาทาน อารัญญิกธุดงค์อยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังรูปนี้คงจะประพฤติไว้มากเป็นแน่ จึงมาปรากฏกะเธอแม้ไปสู่สงฆ์, จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุ ผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปสู่สงฆ์ อยู่ในสงฆ์ จึงไม่ควรเที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายในเวลาก่อนภัตตาหาร ในเวลาหลังภัตตาหาร (๕){๒๐๘}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันํภิกษุผู้สมาทานอารัฌญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์อยู่ในสงฆ์ ไม่ควรคะนองกายคะนองวาจา ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์

หากคะนองกายคะนองวาจา ก็จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุได้ว่า ‘การคะนองกายการคะนองวาจาอย่างนี้ท่านผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ อยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังรูปนี้คงจะประพฤติไว้มากเป็นแน่ จึงมาปรากฏกะเธอแม้ไปหาสงฆ์, จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทาน อารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ จึงไม่ควรคะนองกายคะนองวาจา (๖){๒๐๙}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์อยู่ในสงฆ์ ไม่ควรเป็นคนปากกล้า มีวาจาจัดจ้าน ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิก ธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ หากเป็นคนปากกล้า มีวาจาจัดจ้าน ก็จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่า

ตามลำพังของท่านผู้นี้ซี่งสมาทานอารัญญิกธุดงค์ แต่ยังเป็นคนปากกล้า ยังมีวาจาจัดจ้าน, จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุสมาทานอารัญญิก ธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ ไม่ควรเป็นคนปากกล้า มีวาจาจัดจ้าน (๗){๒๑๐}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ ควรเป็นผู้ว่าง่าย เป็นกัลยาณมิตร ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ เมื่อไปหาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ หากเป็นผู้ว่ายาก เป็นปาปมิตร ก็จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพัง

หน้า ๒๑๙

ของท่านผู้นี้ซึ่งสมาทานอารัญญิกธุดงค์ แต่ยังเป็นผู้ว่ายาก ยังเป็นปาปมิตร, จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เมื่อไป หาสงฆ์ อยู่ในสงฆ์ จึงควรเป็นผู้ว่าง่าย เป็นกัลยาณมิตร (๘)

{๒๑๑}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ควรเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์หากไม่เป็นผู้ คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายก็จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า ‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังของท่านผู้นี้ซี่งสมาทาน อารัญญิกธุดงค์ แต่เป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย, จะมีผู้ว่ากล่าว ภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์จึงควรเป็นผู้ คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย (๙){๒๑๒}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ควรเป็นผู้รู้ประมาณในการขบฉัน ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์หากเป็นผู้ไม่รู้ประมาณ

ในการขบฉัน จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า ‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังของท่านผู้นี้ซึ่งสมาทานอารัญญิกธุดงค์ แต่เป็นผู้ ไม่รู้ประมาณในการขบฉัน, จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์จึงควรเป็นผู้รู้ประมาณในการขบฉัน (๑๐){๒๑๓}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ควรเป็นผู้ประกอบความเป็นผู้ตื่นอยู่เนือง ๆ ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์หากเป็นผู้ ไม่ประกอบความเป็นผู้ตื่นอยู่เนือง ๆ ก็จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า ‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังของท่านผู้นี้ซึ่งสมาทาน อารัญญิกธุดงค์ แต่เป็นผู้ไม่ประกอบความเป็นผู้ตื่นอยู่เนือง ๆ, จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์จึงควรเป็นผู้ประกอบ ความเป็นผู้ตื่นอยู่เนือง ยุ (๑๑)

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ไม่เป็นคุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย หมายถึงไม่สำรวมกาย วาจา ใจในอินทรีย์ ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ (ม.มู.อ. ๑/๑๖๔)
หน้า ๒๒๐

{๒๑๔}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ควรเป็นผู้ปรารภความเพียร ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์หากเป็นผู้เกียจคร้าน ก็จะ มีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังของท่านผู้นี้ซึ่งสมาทานอาร้ญญิกธุดงค์ แต่ยังเป็นผู้เกียจคร้าน, จะ มีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์จึงควรเป็นผู้ปรารภความเพียร (๑๒){๒๑๕}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ควรเป็นผู้มีสติตั้งมั่น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์หากเป็นผู้มีสติฟั่นเฟิอน จะมีผู้ว่า กล่าวภิกษุนั้นได้ว่า‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังของท่านผู้นี้ซึ่งสมาทานอารัญญิกธุดงค์

แต่ยังเป็นผู้มีสติฟั่นเฟือน, จะมี ผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์จึงควรเป็น ผู้มีสติตั้งมั่น (๑๓){๒๑๖}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ควรเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์หากเป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น จะมีผู้ว่า กล่าวภิกษุนั้นได้ว่า‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังของท่านผู้นี้ซึ่งสมาทานอารัฌญิกธุดงค์ แต่ยังเป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น, จะมี ผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์จึงควรเป็นผู้มีจิตตั้งมั่น (๑๔)

{๒๑๗}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ควรเป็นผู้มีปัญญา ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์หากเป็นผู้ด้อยปัญญา จะมีผู้ว่ากล่าว ภิกษุนั้นได้ว่า ‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพัง ของท่านผู้นี้ซึ่งสมาทานอารัญญิกธุดงค์ แต่ยังเป็นผู้ด้อยปัญญา, จะมีผู้ว่า กล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์จึงควรเป็นผู้มีปัญญา (๑๕)

หน้า ๒๒๑

{๒๑๘}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ควรทำความเพียรในอภิธรรม ในอภิวินัย เพราะผู้ที่จะถามปัญหาในอภิธรรม ในอภิวินัย กะภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ย่อมจะมีอยู่ ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ หากถูกถามปัญหาในอภิธรรม ในอภิวินัยแล้วตอบไม่ได้ ก็จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุ นั้นได้ว่า ‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังของท่านผู้นี้ซึ่งสมาทานอารัญญิกธุดงค์ แต่เมื่อถูกถามปัญหาในอภิธรรม ใน อภิวินัยแล้วก็ตอบไม่ได้’จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์จึงควรทำความเพียรไว้ในอภิธรรมในอภิวินัย (๑๖){๒๑๙}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ควรทำความเพียรในวิโมกข์อันละเอียดคืออรูปสมาบัติที่ล่วงรูปสมาบัติเพราะผู้ที่จะถามปัญหาในวิโมกข์อันละเอียดคืออรูปสมาบัติที่ล่วงรูปสมาบัติย่อมจะมีอยู่ ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ หากถูกถามปัญหาในวิโมกข์อันละเอียดคืออรูป สมาบัติที่ล่วงรูปสมาบัติแล้วตอบไม่ได้ จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า ‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังของท่านผู้นี้ซึ่งสมาทาน

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑อภิธรรม อภิวินัย มีความหมายที่ควรกำหนดดังนี้ พระบาลีสุตตันตปิฎกชื่อว่าธรรม พระบาลีอภิธรรมปิฎก ๗ คัมภร์ชื่อว่าอภิธรรม(ธรรมอันยิ่ง) คัมภีร์วิภังค์แห่งสิกขาบททั้งสองฝ่าย คือภิกขุวิภังค์และภิกขุนีวิภังค์ (พระบาลีวินัยปิฎเล่ม ๑-๓) ชื่อว่าวินัย คัมภีร์ขันธกะและปริวาร (พระบาลีวินัยปิฎกเล่ม ๔- ๘) ชื่อว่าอภิวินัย (วินัยอันยิ่ง) อีกความหมายหนี่ง พระบาลีสุตตันตปิฎกชื่อว่าธรรม มรรค ๔ ผล ๔ ชื่อว่าอภิธรรม พระบาลีวินัยปิฎกทั้งสิ้นชื่อว่าวินัย การกระทำความควบคุมกิเลสให้ระงับชื่อว่าอภิวินัย (ที.ปา.อ. ๒๔๗) ในพระสูตรนี้ ควรทำความเพืยรในอภิธรรม ในอภิวินัย หมายถึงควรประกอบความเพียรตามพระบาลีและอรรถกถาที่ปรากฏทั้งในอภิธรรมปิฎกและวินัยปิฎก (ม.ม.อ. ๑๓๗)
  2. ๒คำว่า สมาบัติ แปลว่าภาวะที่พระอริยบุคคลทั้งหลายพึงเข้าถึงได้ (วิ.อ. ๑/๕๓๕) หมายถึงคุณวิเศษ เป็นที่อันบุคคลเข้าถึง ธรรมวิเศษที่ควรเข้าถึง การบรรลุขั้นสูง คือ การเข้ารูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ ซื่งรวมเรียกว่า สมาบัติ ๘ ในที่นี้ อรูปสมาบัติ ก็คือการเข้าถึงภาวะของอรูปฌาน ๔ คือ อากาสานัญจายตนฌาน วิญญาณัญจายตนฌาน อากิญจัญญายตนฌาน และเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ซื่งประณีตกว่ารูปสมาบัติ ๔ คือ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน
หน้า ๒๒๒

อารัญญิกธุดงค์ แต่เมื่อถูกถามปัญหาในวิโมกข์อันละเอียดคืออรูปสมาบัติที่ล่วงรูปสมาบัติแล้ว ก็ตอบไม่ได้’ จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุ ผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์จึงควรทำความเพียรในวิโมกข์อันละเอียดคืออรูป สมาบัติที่ล่วงรูปสมาบัติ (๑๗)

{๒๒๐}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย อันภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ควรทำความเพียรในอุตริมนุสธรรม เพราะคนที่จะถามปัญหาในอุตตริมนุสสธรรมกะภิกษุ ผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ย่อมจะมีอยู่ ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์ หากถูกถามปัญหาในอุตตริมนุสสธรรมแล้วตอบไม่ได้ ก็จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ว่า ‘จะได้ประโยชน์อะไรเล่าจากการอยู่อย่างเสรีในป่าตามลำพังของท่าน ผู้นี้ซึ่งสมาทานอารัญญิกธุดงค์ แต่ไม่รู้จุดประสงค์ที่เป็นความต้องการของ กุลบุตรผู้บวช, จะมีผู้ว่ากล่าวภิกษุนั้นได้ เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์จึงควรทำความเพียรในอุตตริมนุสสธรรม” (๑๘){๒๒๑}เมื่อท่านพระสารีบุตรกล่าวแล้วอย่างนี้ ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้ถามว่า “ท่านพระสารีบุตร ภิกษุผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์เท่านั้นหรือที่ควร สมาทานประพฤติธรรมเหล่านี้ หรือว่าแม้ภิกษุผู้อยู่ตามละแวกบ้านก็ควรสมาทานประพฤติเช่นกัน”

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านโมคคัลลานะ แม้ภิกษุผู้สมาทาน อารัญญิกธุดงค์ยังควรสมาทานประพฤติธรรมเหล่านี้เลย ไม่จำต้องกล่าวถึง ภิกษุผู้อยู่ตามละแวกบ้านหรอก”

จบ โคลิสสานิสูตรที่ ๙

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑อุตตริมนุสสธรรม ธรรมที่ข้ามพ้นพวกมนุษย์ ธรรมที่ล่วงเลยพวกมนุษย์แล้วทำให้ลุถึงความ เป็นพรหมหรือภาวะนิพพาน หรืออีกความหมายหนี่ง ธรรมของพวกมนุษย์ผู้ยิ่งยวด ธรรมของพวกคนประเสริฐสุด คือ ผู้ได้ฌานและผู้เป็นพระอริยบุคคล (วิ.อ. ๑/๕๒๐) ว่าโดยองค์ธรรม ได้แก่ ฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ มรรคผล ฯลฯ {ดูปาราชิกสิกขาบทที่ ๔ พระบาลีวินัยปิฎก (แปล) เล่ม ๑} ในที่นี้หมายถึงโลกุตตรธรรม (ม.ม.อ. ๑๓๗)
หน้า ๒๒๓

๑๐. กีฏาคิริสูตร

ว่าด้วยเหตุการณ์ที่กีฏาคีรีนิคม

คุณของการเว้นฉันโภชนะในราตรี

{๒๒๒}[๑๗๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นกาสีพร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรางดฉันอาหารในเวลาราตรีอยู่ และเมื่อเรางดฉันอาหารในเวลาราตรีเสีย ก็รู้สึกว่ามีอาพาธน้อย ๑ มีความลำบากกายน้อย ๑ มีความเบากาย ๑ มีกำลัง ๑ และอยู่อย่างผาสุก ๑ แม้เธอทั้งหลายก็จงงด ฉันอาหารในเวลาราตรีกันเถิด เมื่อเธอทั้งหลายงดฉันอาหารในเวลาราตรี ก็ จักรู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความเบากาย มีกำลัง และ อยู่อย่างผาสุก” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว{๒๒๓}ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเที่ยวจาริกไปในแคว้นกาสีโดยลำดับ เสด็จถึงนิคมของชนชาวกาสีชื่อกีฏาคิรีแล้ว นัยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกาสีชื่อกีฏาคิรีนั้น

พระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะฉันอาหารในเวลาวิกาล

[๑๗๕] ก็โดยสมัยนั้น มีภิกษุชื่ออัสสชิและภิกษุชื่อปุนัพพสุกะเป็นผู้อยู่ประจำในกีฏาคิรีนิคม ครั้งนั้น ภิกษุเป็นอันมากเข้าไปหาภิกษุทั้งสองรูป

เชิงอรรถ (ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙))
  1. ๑ภิกษุชื่ออัสสชิและภิกษุชื่อปุนัพพสุกะ เป็นสองคณาจารย์ในหมู่ภิกษุฉัพพัคคีย์ (ภิกษุพวก ๖) ซึ่ง ชอบก่อเรื่องเสียหายเป็นเหตุให้พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทหลายข้อ รวมกันเป็นพวกได้๖ รูป คือ (๑) พระปัณฑุกะ (๒) พระโลหิตกะ สองรูปนี้นำพาภิกษุบริษัทของตนอยู่ในกรุงสาวัตถี (๓) พระเมตติยะ (๔) พระภุมมชกะ สองรูปนี้นำพาภิกษุบริษัทของตนอยู่ในกรุงราชคฤห์ (๕) พระอัสสชิ (๖) พระปุนัพพสุกะ สองรูปนี้เป็นเจ้าอาวาสอยู่ในกีฏาคิรีชนบท (ม.ม.อ. ๑๓๘)

จบ ๙. โคลิสสานิสูตร