๑๐. กีฏาคิริสูตร เล่ม ๑๓

๑๐. กีฏาคิริสูตร

ว่าด้วยเหตุการณ์ที่กีฏาคีรีนิคม

คุณของการเว้นฉันโภชนะในราตรี

{๒๒๒}[๑๗๔] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นกาสีพร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรางดฉันอาหารในเวลาราตรีอยู่ และเมื่อเรางดฉันอาหารในเวลาราตรีเสีย ก็รู้สึกว่ามีอาพาธน้อย ๑ มีความลำบากกายน้อย ๑ มีความเบากาย ๑ มีกำลัง ๑ และอยู่อย่างผาสุก ๑ แม้เธอทั้งหลายก็จงงด ฉันอาหารในเวลาราตรีกันเถิด เมื่อเธอทั้งหลายงดฉันอาหารในเวลาราตรี ก็ จักรู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความเบากาย มีกำลัง และ อยู่อย่างผาสุก” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว{๒๒๓}ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเที่ยวจาริกไปในแคว้นกาสีโดยลำดับ เสด็จถึงนิคมของชนชาวกาสีชื่อกีฏาคิรีแล้ว นัยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกาสีชื่อกีฏาคิรีนั้น

พระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะฉันอาหารในเวลาวิกาล

[๑๗๕] ก็โดยสมัยนั้น มีภิกษุชื่ออัสสชิและภิกษุชื่อปุนัพพสุกะเป็นผู้อยู่ประจำในกีฏาคิรีนิคม ครั้งนั้น ภิกษุเป็นอันมากเข้าไปหาภิกษุทั้งสองรูป

ครั้นแล้วได้กล่าวว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์งดฉันอาหารในเวลาราตรีกัน ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์งด ฉันอาหารในเวลาราตรี ก็รู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความเบากาย มีกำลัง และอยู่อย่างผาสุก ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย มาเถิด แม้พวกท่านก็จงงดฉันอาหารในเวลาราตรีกันเถิด เมื่อท่านทั้งหลายงดฉันอาหารในเวลาราตรี ก็จักรู้สืกว่ามีอาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความเบากาย มีกำลัง และอยู่อย่างผาสุก”

เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะได้กล่าวว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พวกเราฉันอาหารกันทั้งเวลาเย็น เวลาเช้า และเวลาวิกาลตอนกลางวัน เมื่อพวกเรานั้นฉันอาหารทั้งเวลาเย็น เวลาเช้า และเวลาวิกาลตอนกลางวัน ก็รู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความเบากาย มีกำลัง และอยู่อย่างผาสุก พวกเรานั้นจักทิ้งคุณที่ตนเห็นเองแล้วไปปฏิบัติตามการฉันชั่วระยะกาลทำไม พวกเราจักฉันอาหารทั้งเวลา เย็น เวลาเช้า และเวลาวิกาลตอนกลางวันต่อไป”

{๒๒๔}เมื่อภิกษุเหล่านั้นไม่สามารถจะให้ภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะยอมตามได้ จึงเข้าไปฟ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคม พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ข้าพระองค์ ทั้งหลายเข้าไปหาภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์งดฉันอาหารในเวลา ราตรีกัน ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์งดฉันอาหารในเวลาราตรี ก็รู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความเบากาย มีกำลัง และอยู่อย่างผาสุก ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แม้พวกท่านก็จงงดฉันอาหารในเวลาราตรีกันเถิด เมื่อท่านทั้งหลายงดฉันอาหารในเวลาราตรี ก็จักร้สึกว่ามี

อาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความเบากาย มีกำลัง และอยู่อย่างผาสุก, เมื่อพวกข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะ ได้กล่าวว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พวกเราฉันอาหารกันทั้งเวลาเย็น เวลาเช้า และเวลาวิกาลตอนกลางวัน เมื่อพวกเรานั้นฉันอาหารทั้งเวลาเย็น เวลาเช้า และเวลาวิกาลตอนกลางวัน ก็รู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความเบากาย มีกำลัง และอยู่อย่างผาสุก พวกเรานั้นจักทิ้งคุณที่ตนเห็นเอง แล้วไปปฏิบัติตามการฉันชั่วระยะกาลทำไม พวกเราจักฉันอาหารทั้งเวลาเย็น เวลาเช้า และเวลาวิกาลตอนกลางวันต่อไป, เมื่อพวกข้าพระองค์ไม่สามารถ จะให้ภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะยอมตามได้ จึงกราบทูลเนื้อความนี้แต่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระพุทธเจ้าข้า”[๑๗๖] ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาว่า ‘มานี่แน่ะ ภิกษุ เธอจงไปเรียกภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกตามคำของเราว่า ‘พระศาสดาตรัสเรียกพวกท่าน”

ภิกษุนั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วเข้าไปหาภิกษุอัสสชิ และภิกษุปุนัพพสุกะถึงที่อยู่ครั้นแล้วได้กล่าวว่า“พระศาสดาตรัสเรียกพวกท่าน”

ภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะรับคำภิกษุนั้นแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง อยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะภิกษุอัสสชิและภิกษุปุนัพพสุกะว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่า ภิกษุเป็นอันมากเข้าไปหาเธอทั้งสองแล้วกล่าวว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์งดฉันอาหารในเวลาราตรีกัน ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์งดฉันอาหารในเวลาราตรี ก็ รู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความเบากาย มีกำลัง และ อยู่อย่างผาสุก ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย แม้พวกท่านก็จงงดฉันอาหารในเวลา

ราตรีกันเถิด เมื่อท่านทั้งหลายงดฉันอาหารในเวลาราตรี ก็จักรู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความเบากาย มีกำลัง และอยู่อย่างผาสุก’ ดังนี้ ทราบมาว่า เมื่อภิกษุเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เธอทั้งสองได้กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พวกเราฉันอาหารกันทั้งเวลาเย็น เวลาเช้า และเวลาวิกาลตอนกลางวัน เมื่อพวกเรานั้นฉันอาหารทั้ง เวลาเย็น เวลาเช้า และเวลาวิกาลตอนกลางวัน ก็รู้สึกว่ามีอาพาธน้อย มีความลำบากกายน้อย มีความเบากาย มีกำลัง และอยู่อย่างผาสุก พวกเรานั้นจักทั้งคุณที่ตนเห็นเองแล้วไปปฏิบัติตามการฉันชั่วระยะกาลทำไม พวกเราจักฉันอาหารทั้งเวลาเย็น เวลาเช้า และเวลาวิกาลตอนกลางวันต่อไป, ดังนี้จริงหรือ”ภิกษุเหล่านั้นทูลตอบว่า “จริง พระพุทธเจ้าช้า”

ทรงแสดงเวทนา ๓

{๒๒๕}[๑๗๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายรู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างนี้ว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุข หรือทุกข์ หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขอยู่ อกุศลธรรมของบุคคลนั้นย่อมเสื่อม กุศลธรรมย่อม เจริญ’ ดังนี้ใช่ไหม”

“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้ว อย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศล ธรรมย่อมเจริญ กุศลธรรมย่อมเสื่อม แต่ว่าเมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเสื่อม กุศลธรรมย่อมเจริญ เมื่อ บุคคลบางคนในโลกนี้เสวยทุกขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเจริญ กุศลธรรมย่อมเสื่อม แต่ว่าเมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยทุกขเวทนาเห็นปาน นี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเสื่อม กุศลธรรมย่อมเจริญ เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้

เสวยอทุกขมสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเจริญ กุศลธรรมย่อมเสื่อม แต่ว่าเมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยอทุกขมสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศล ธรรมย่อมเสื่อม กุศลธรรมย่อมเจริญ’ ดังนี้ใช่ไหม”

“ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

{๒๒๖}[๑๗๘] “สาธุ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าข้อว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเจริญ กุศลธรรมย่อมเสื่อม’ ดังนี้ นี่จักเป็นข้อที่เราไม่ได้รู้แล้ว ไม่ได้เห็นแล้ว ไม่ได้ทราบแล้ว ไม่ได้ทำให้แจ้งแล้ว ไม่ได้สัมผัสแล้วด้วยปัญญาไซร้ เมื่อเราไม่รู้อย่างนี้จะพึงกล่าวว่า ‘เธอทั้งหลาย จงละสุขเวทนาเห็นปานนี้เสีย’ ดังนี้ ข้อนี้จักเป็นการสมควรแก่เราหรือหนอ”“ไม่สมควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะข้อว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเจริญ กุศลธรรมย่อมเสื่อม’ ดังนี้ นี่ เป็นข้อที่เรารู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว สัมผัสแล้วด้วยปัญญา ฉะนั้น เราจึงกล่าวว่า ‘เธอทั้งหลายจงละสุขเวทนาเห็นปานนี้เสีย’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าข้อว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยสุขเวทนา เห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเสื่อม กุศลธรรมย่อมเจริญ’ ดังนี้ นี่จักเป็น ข้อที่เราไม่ได้รู้แล้ว ไม่ได้เห็นแล้ว ไม่ได้ทราบแล้ว ไม่ได้ทำให้แจ้งแล้ว ไม่ได้สัมผัสแล้วด้วยปัญญาไซร้ เมื่อเราไม่รู้อย่างนี้จะพึงกล่าวว่า ‘เธอทั้งหลาย จงเข้าถึงสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่’ ดังนี้ ข้อนี้จักเป็นการสมควรแก่เราหรือหนอ”“ไม่สมควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะข้อว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวย สุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเสื่อม กุศลธรรมย่อมเจริญ’ ดังนี้ นี่ เป็นข้อที่เรารู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว สัมผัสแล้วด้วยปัญญา ฉะนั้นเราจึงกล่าวว่า ‘เธอทั้งหลายจงเข้าถึงสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่เถิด”

{๒๒๗}[๑๗๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าข้อว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวย ทุกขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเจริญ กุศลธรรมย่อมเสื่อม, ดังนี้ นี่จักเป็นข้อที่เราไม่ได้รู้แล้ว ไม่ได้เห็นแล้ว ไม่ได้ทราบแล้ว ไม่ได้ทำให้แจ้งแล้ว ไม่ได้สัมผัสแล้วด้วยปัญญาไซร้ เมื่อเราไม่รู้อย่างนี้จะพึงกล่าวว่า ‘เธอ ทั้งหลายจงละทุกขเวทนาเห็นปานนี้เสีย’ ดังนี้ ข้อนี้จักเป็นการสมควรแก่เราหรือหนอ”“ไม่สมควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะข้อว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยทุกขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเจริญ กุศลธรรมย่อมเสื่อม’ ดังนี้ นี่เป็นข้อที่เรารู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว สัมผัสแล้วด้วยปัญญา ฉะนั้นเราจึงกล่าวว่า ‘เธอทั้งหลายจงละทุกขเวทนาเห็นปานนี้เสีย’’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าข้อว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยทุกขเวทนา เห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเสื่อม กุศลธรรมย่อมเจริญ’ ดังนี้ นี่จักเป็น ข้อที่เราไม่ได้รู้แล้ว ไม่ได้เห็นแล้ว ไม่ได้ทราบแล้ว ไม่ได้ทำให้แจ้งแล้ว ไม่ได้สัมผัสแล้วด้วยปัญญาไซร้ เมื่อเราไม่รู้อย่างนี้จะพึงกล่าวว่า ‘เธอทั้งหลาย จงเข้าถึงทุกขเวทนาเห็นปานนี้อยู่เถิด’ ดังนี้ ข้อนี้จักเป็นการสมควรแก่เรา หรือหนอ”“ไม่สมควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะข้อว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยทุกขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเจริญ กุศลธรรมย่อมเสื่อม’ ดังนี้ นี่ เป็นข้อที่เรารู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว สัมผัสแล้วด้วยปัญญา ฉะนั้นเราจึงกล่าวว่า ‘เธอทั้งหลายจงเข้าถึงทุกขเวทนาเห็นปานนี้อยู่เถิด”{๒๒๘}[๑๘0] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าข้อว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยอทุกขมสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเจริญ กุศลธรรมย่อมเสื่อม’

ดังนี้นี่จักเป็นข้อที่เราไม่ได้รู้แล้ว ไม่ได้เห็นแล้ว ไม่ได้ทราบแล้ว ไม่ได้ทำให้แจ้งแล้ว ไม่ได้สัมผัสแล้วด้วยปัญญาไซร้ เมื่อเราไม่รู้อย่างนี้จะพึงกล่าวว่า ‘เธอทั้งหลายจงละอทุกขมสุขเวทนาเห็นปานนี้เสีย’ดังนี้ ข้อนี้จักเป็นการสมควรแก่เราหรือหนอ”

“ไม่สมควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะข้อว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวย อทุกขมสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเจริญ กุศลธรรมย่อมเสื่อม’ ดังนี้ นี่เป็นข้อที่เรารู้แล้ว เห็นแล้ว ทราบแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว สัมผัสแล้ว ด้วยปัญญา ฉะนั้นเราจึงกล่าวว่า ‘เธอทั้งหลายจงละอทุกขมสุขเวทนาเห็น ปานนี้เสีย”ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าข้อว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยอทุกขมสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเสื่อม กุศลธรรมย่อมเจริญ’ ดังนี้ นี่จักเป็นข้อที่เราไม่ได้รู้แล้ว ไม่ได้เห็นแล้ว ไม่ได้ทราบแล้ว ไม่ได้ทำให้แจ้งแล้ว ไม่ได้สัมผัสแล้วด้วยปัญญาไซร้ เมื่อเราไม่รู้อย่างนี้จะพึงกล่าวว่า ‘เธอ ทั้งหลายจงเข้าถึงอทุกขมสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่เถิด’ ดังนี้ ข้อนี้จักเป็นการ สมควรแก่เราหรือหนอ”“ไม่สมควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะข้อว่า ‘เมื่อบุคคลบางคนในโลกนี้เสวยอทุกขมสุขเวทนาเห็นปานนี้อยู่ อกุศลธรรมย่อมเสื่อม กุศลธรรมย่อมเจริญ’ ดังนี้นี่ เป็นข้อที่เรารู้แล้ว เห็นเล้ว ทราบแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว สัมผัสแล้ว ด้วยปัญญา ฉะนั้นเราจึงกล่าวว่า ‘เธอทั้งหลายจงเข้าถึงอทุกขมสุขเวทนา เห็นปานนี้อยู่เถิด”{๒๒๙}[๑๘๑] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรามิได้กล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทย่อมมีแก่ภิกษุทั้งปวง’ดังนี้ แต่เราก็มิได้กล่าวว่า กิจที่ควรทำ ด้วยความไม่ประมาทย่อมไม่มีแก่ภิกษุทั้งปวง’ ดังนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุถึงประโยชน์ตนแล้ว มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ เรากล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทไม่มีแก่ ภิกษุเห็นปานนั้น’ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะภิกษุเหล่านั้นได้ทำกิจที่ควร ทำเสร็จแล้วด้วยความไม่ประมาทและภิกษุเหล่านั้นจักเป็นผู้ไม่ประมาทต่อไป

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดยังเป็นเสขะ ยังไม่ได้บรรลุถึงสิ่งที่ใจปรารถนา ยังปรารถนาธรรมเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมอยู่ เรา กล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทยังมีอยู่แก่ภิกษุเห็นปานนั้น’ ข้อนั้น เพราะเหตุอะไร เพราะเราเห็นผลแห่งความไม่ประมาทสำหรับภิกษุเหล่านี้ เช่นนี้ว่า ‘ถ้ากระไร ท่านเหล่านี้จะพึงอยู่อาศัยเสนาสนะอันสมควร คบหากัลยาณมิตร ปรับอินทรีย์ให้เท่ากัน ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อัน ยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนบวชมาเป็นบรรพชิตโดยชอบ ต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้’ ดังนี้ เมื่อเห็นผลแห่ง

ความไม่ประมาทสำหรับภิกษุเหล่านี้เช่นนี้ จึงกล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทย่อมมีแก่ภิกษุเห็นปานนั้น’

บุคคล ๗ ประเภท

{๒๓๐}[๑๘๒] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๗ ประเภทเหล่านี้มีปรากฏอยู่ในโลก บุคคล ๗ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ

๑. อุภโตภาควิมุตตบุคคล ๒. ปัญญาวิมุตตบุคคล

๓. กายสักขีบุคคล ๔. ทิฏฐิปัตตบุคคล

๕. สัทธาวิมุตตบุคคล ๖. ธัมมานุสารีบุคคล

๗. สัทธานุสารีบุคคล

{๒๓๑}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุภโตภาควิมุตตบุคคลเป็นไฉน

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ได้สัมผัสวิโมกข์อันละเอียดคืออรูปสมาบัติที่ล่วงรูปสมาบัติด้วยกายอยู่ และอาสวะทั้งหลายของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะเห็น ด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่าอุภโตภาควิมุตบุคคล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทย่อมไม่มีแก่ภิกษุนี้’ ข้อนั้นเพราะ เหตุอะไร เพราะภิกษุนั้นได้ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้วด้วยความไม่ประมาท และภิกษุนั้นเป็นผู้ไม่อาจที่จะประมาทต่อไป (๑){๒๓๒}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ปัญญาวิมุตตบุคคลเป็นไฉน

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ยังมิได้สัมผัสวิโมกข์อันละเอียดคืออรูปสมาบัติที่ล่วงรูปสมาบัติด้วยกายอยู่ แต่อาสวะทั้งหลายของผู้นั้นสิ้นไปแล้ว เพราะ เห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่าปัญญาวิมุตตบุคคล คูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทย่อมไม่มีแก่ภิกษุแม้นี้’ ข้อนั้น เพราะเหตุอะไร เพราะภิกษุนั้นทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้วด้วยความไม่ประมาท และภิกษุนั้นเป็นผู้ไม่อาจที่จะประมาทต่อไป (๒)

{๒๓๓}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็กายสักขีบุคคลเป็นไฉน

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ได้สัมผัสวิโมกข์อันละเอียดคืออรูปสมาบัติที่ล่วงรูปสมาบัติด้วยกายอยู่ และอาสวะบางอย่างของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะเห็น ด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่ากายสักขีบุคคล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทย่อมมีแก่ภิกษุนี้, ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเราเห็นผลแห่งความไม่ประมาทสำหรับภิกษุนี้เช่นนี้ว่า ‘ไฉนท่านผู้นี้จะพึงอยู่อาศัยเสนาสนะอันสมควร คบหากัลยาณมิตร ปรับอินทรีย์ให้เท่ากัน ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าที่กุลบุตรทั้งหลายออก จากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองใน ปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้, ดังนี้ เราจึงกล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาท ย่อมมีแก่ภิกษุ'นี้, (๓){๒๓๔}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทิฏฐิปัตตบุคคลเป็นไฉน

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ยังมิได้สัมผัสวิโมกข์อันละเอียดคืออรูปสมาบัติ ที่ล่วงรูปสมาบัติด้วยกายอยู่ แต่อาสวะบางอย่างของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะ เห็นด้วยปัญญา ทั้งธรรมทั้งหลายที่ตถาคตประกาศแล้วผู้นั้นก็เห็นแจ้งแล้ว ด้วยมรรคปัญญา ประพฤติดีแล้ว บุคคลนี้เรียกว่าทิฏฐิปัตตบุคคล ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทย่อมมีแก่ภิกษุนี้, ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเราเห็นผลแห่งความไม่ประมาทสำหรับภิกษุนี้ เช่นนี้ว่า ‘ไฉนท่านผู้นี้จะพึงอยู่อาศัยเสนาสนะอันสมควร คบหากัลยาณมิตร ปรับอินทรีย์ให้เท่ากัน ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตร ทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้, ดังนี้ เราจึงกล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ ประมาทย่อมมีแก่ภิกษุนี้, (๔){ 235}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัทธาวิมุตตบุคคลเป็นไฉน

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ยังมิได้สัมผัสวิโมกข์อันละเอียดคืออรูปสมาบัติ ที่ล่วงรูปสมาบัติด้วยกายอยู่ แต่อาสวะบางอย่างของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะ เห็นด้วยปัญญา ทั้งความเชื่อในตถาคตของผู้นั้นก็ตั้งมั่นแล้ว มีรากหยั่งลงมั่นคงแล้ว บุคคลนี้เรียกว่าสัทธาวิมุตตบุคคล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทย่อมมีแก่ภิกษุแม้นี้, ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเราเห็นผลแห่งความไม่ประมาทสำหรับภิกษุนี้เช่นนี้ว่า ‘ไฉน ท่านผู้นี้จะพึงอยู่อาศัยเสนาสนะอันสมควร คบหากัลยาณมิตร ปรับอินทรีย์ให้เท่ากัน ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลาย ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้, ดังนี้ เราจึงกล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาท ย่อมมีแก่ภิกษุนี้, (๕){๒๓๖}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธัมมานุสารีบุคคลเป็นไฉน

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ยังมิได้สัมผัสวิโมกข์อันละเอียดคืออรูปสมาบัติ ที่ล่วงรูปสมาบัติด้วยกายอยู่ แต่อาสวะบางอย่างของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะ เห็นด้วยปัญญา ทั้งธรรมทั้งหลายที่ตถาคตประกาศแล้วก็ควรแก่ความพินิจ โดยประมาณปัญญาของผู้นั้น อีกอย่างหนี่ง ผู้นั้นมีธรรมเหล่านี้ คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ บุคคลนี้เรียกว่าธัมมานุสารีบุคคล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทย่อมมีแก่ภิกษุแม้นี้, ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเราเห็นผลแห่งความไม่ประมาทสำหรับภิกษุนี้เช่นนี้ว่า ‘ไฉนท่านผู้นี้จะพึงอยู่อาศัยเสนาสนะอันสมควร คบหากัลยาณมิตร ปรับอินทรีย์ให้เท่ากัน ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตร ทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญา อันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้,ดังนี้ เราจึงกล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทย่อมมีแก่ภิกษุนี้, (๖)

{๒๓๗}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัทธานุสารีบุคคลเป็นไฉน

คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ยังมิได้สัมผัสวิโมกข์อันละเอียดคืออรูปสมาบัติ ที่ล่วงรูปสมาบัติด้วยกายอยู่ แต่อาสวะบางอย่างของผู้นั้นสิ้นไปแล้วเพราะ เห็นด้วยปัญญา ทั้งผู้นั้นก็มีแต่เพียงความเชื่อความรักในตถาคต อีกอย่างหนึ่ง ผู้นั้นมีธรรมเหล่านี้ คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์ บุคคลนี้เรียกว่าสัทธานุสารีบุคคล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าว ว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทย่อมมีแก่ภิกษุแม้นี้, ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะเราเห็นผลแห่งความไม่ประมาทของภิกษุนี้เช่นนี้ว่า ไฉนท่านผู้นี้จะพึงอยู่อาศัยเสนาสนะอันสมควร คบหากัลยาณมิตร ปรับอินทรีย์ให้เท่ากัน ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกันด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ได้’ ดังนี้ เราจึงกล่าวว่า ‘กิจที่ควรทำด้วยความไม่ประมาทย่อมมีแก่ภิกษุนี้, (๗)

ลำดับการตั้งอยู่ในอรหัตตผล

{๒๓๘}[๑๘๓] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงการตั้งอยู่ในอรหัตตผลด้วย การดำเนินไปครั้งเดียวเท่านั้นหามิได้ แต่การตั้งอยู่ในอรหัตตผลนั้นย่อมมีได้ ด้วยการศึกษาไปโดยลำดับด้วยการทำไปโดยลำดับ ด้วยการปฏิบัติไปโดยลำดับ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็การตั้งอยู่ในอรหัตตผลย่อมมีได้ด้วยการศึกษาไปโดยลำดับ ด้วยการทำไปโดยลำดับ ด้วยการปฏิบัติไปโดยลำดับอย่างไร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรในธรรมวินัยนี้เกิดศรัทธาแล้วย่อมเข้าไปหา เมื่อเข้าไปหา ย่อมนั่งใกล้ เมื่อนั่งใกล้ ย่อมเงี่ยโสตลง เมื่อเงี่ยโสตลงแล้ว ย่อมฟังธรรม ครั้นฟังแล้ว ย่อมทรงจำธรรมไว้ ย่อมพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมที่ทรงจำไว้แล้ว เมื่อพิจารณาเนื้อความอยู่ ธรรมทั้งหลายย่อมทนได้

ซึ่งความพินิจ เมื่อธรรมทนความพินิจได้ ฉันทะย่อมเกิด เมื่อเกิดฉันทะแล้ว ย่อมอุตสาหะ ครั้นอุตสาหะแล้ว ย่อมไตร่ตรอง ครั้นไตร่ตรองแล้ว ย่อมตั้งความเพียร เมื่อมีจิตมุ่งพระนิพพานแล้ว ย่อมทำให้แจ้งชัดซึ่งบรมสัจจะได้ด้วยกาย และย่อมเห็นแจ้งแทงตลอดบรมสัจจะนั้นได้ด้วยปัญญา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ศรัทธาก็ดี การเข้าไปหาก็ดี การนั่งใกล้ก็ดี การเงี่ยโสตลงก็ดี การฟังธรรมก็ดี การทรงจำธรรมก็ดี การพิจารณาเนื้อความก็ดี การทนได้ ซึ่งความพินิจแห่งธรรมก็ดี ฉันทะก็ดี อุตสาหะก็ดี การไตร่ตรองก็ดี การตั้งความเพียรก็ดี หากมิได้มีแล้ว เธอทั้งหลายก็จะเป็นผู้วิปริตไป เป็นผู้ปฏิบัติผิดไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โมฆบุรุษเหล่านี้ได้หลีกห่างจากธรรมวินัยนี้ไปไกล เท่าไรเล่า”

บท ๔

{๒๓๙}[๑๘๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีคำอธิบายซึ่งมีอยู่ ๔ บทที่เมื่อเรายกขึ้นแสดงแล้ว วิญญูชนจะพึงรู้ทั่วถึงเนื้อความได้ด้วยปัญญาโดยไม่ช้านาน เราจักแสดงแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจักรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งคำอธิบาย ๔ บทนั้น”

“พวกข้าพระองค์เป็นพวกไหน และผู้รู้ทั่วถึงเป็นพวกไหน พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ศาสดาใดเป็นผู้หนักในอามิส เป็นทายาทแห่งอามิส ข้องอยู่ด้วยอามิส แม้การต่อรองราคาเหมือนเวลาซื้อขายอย่างนี้ว่า

‘เมื่ออย่างนี้มีแก่พวกเรา พวกเราก็จะทำสิ่งนั้น เมื่อไม่มีอย่างนี้ พวกเราก็จะไม่ทำสิ่งนั้น, ดังนี้ ก็ยังไม่สมควรแก่ศาสดานั้นเลย ไฉนการต่อรองราคา เหมือนเวลาซื้อขายอย่างนี้จักสมควรแก่ตถาคตผู้ปราศจากความข้องด้วยอามิส ด้วยประการทั้งปวงแล้วเล่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สำหรับสาวกผู้มีศรัทธา ผู้ประพฤติหยั่งลงในคำสั่งสอนของพระศาสดาอยู่ ย่อมมีธรรมดาดังนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระศาสดา เราเป็นสาวก พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบ เราไม่ทราบ’ (๑)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สำหรับสาวกผู้มีศรัทธา ผู้ประพฤติหยั่งลงในคำ สั่งสอนของพระศาสดาอยู่ คำสั่งสอนของพระศาสดาย่อมงอกงามมีโอชา (๒)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สำหรับสาวกผู้มีศรัทธา ผู้ประพฤติหยั่งลงในคำสั่งสอนของพระศาสดาอยู่ ย่อมมีธรรมดาดังนี้ว่า ‘เนื้อและเลือดในสรีระของ เราจะเหือดแห้งไป คงเหลืออยู่แต่หนัง เอ็น และกระดูกก็ตามที เมื่อเรายังไม่บรรลุถึงผลที่จะพึงบรรลุด้วยเรี่ยวแรงเยี่ยงลูกผู้ชาย ด้วยความเพียรเยี่ยงลูกผู้ชาย ด้วยความบากบั่นเยี่ยงลูกผู้ชายแล้ว จักไม่มีการคลายความเพียรเป็นอันขาด, ดังนี้ (๓)ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สำหรับสาวกผู้มีศรัทธา ผู้ประพฤติหยั่งลงในคำสั่งสอนของพระศาสดาอยู่ พึงหวังผลอย่างใดอย่างหนึ่งได้ บรรดาผล ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีในเมื่อขันธปัญจก (ขันธ์ ๕) ที่เป็นส่วนเหลือยังมีอยู่,, (๔)

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ กีฏาคิริสูตรที่ ๑๐

จบ ภิกขุวรรคที่ ๒

รวมพระสูตรที่มีในวรรรคนี้ คือ

๑. จูฬราหุโลวาทสูตร ๒. มหาราหุโลวาทสูตร

๓. จูฬมาลุงกโยวาทสูตร ๔. มหามาลุงกโยวาทสูตร

๕. ภัททาลิสูตร ๖. ลฑุกิโกปมสูตร

๗. จาตุมสูตร ๘. นฬกปานสูตร

๙. โคลิสสานิสูตร ๑๐. กีฏาคิริสูตร

๓. ปริพพาชกวรรค

หมวดว่าด้วยปริพาชก

๑. จูฬวัจฉโคตตสูตร

ว่าด้วยปริพาชกวัจฉโคตร สูตรเล็ก

พระพุทธเจ้าทรงสนทนากับปริพาชกวัจฉโคตร

{๒๔๐}[๑๘๕] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ก็สมัยนั้นแล ปริพาชกวัจฉโคตรอาศัยอยู่ในวัดปริพาชก ชื่อเอกบุณฑริก ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก แล้วทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครเวสาลี ลำดับนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า “เราจะเที่ยวบิณฑบาตในพระนครเวสาลีก่อน ก็ยังเช้านัก อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปหาปริพาชกวัจฉโคตรที่วัดปริพาชก ชื่อเอกบุณฑริกก่อนเถิด,,จึงลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปหาปริพาชกวัจฉโคตรถึงวัดปริพาชกชื่อเอกบุณฑริกแล้ว ปริพาชกวัจฉโคตรได้เห็นพระผู้มีภาคเจ้าเสด็จมา แต่ไกลจึงกราบทูลว่า “ขอเชิญพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาเถิด

พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาดีแล้ว นานทีเดียวกว่าจะได้เสด็จมาในที่นี้ ขอเชิญพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเถิด นี่อาสนะปูลาดไว้แล้ว,, พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่ง ณ อาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว แม้ปริพาชกวัจฉโคตรก็ถือ เอาอาสนะที่ต่ำกว่าอีกที่หนึ่งนั่ง{๒๔๑}ปริพาชกวัจฉโคตรนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้สดับมาดังนี้ว่า ‘พระสมณโคดมเป็นสัพพัญญรู้