๒. อัฏฐกนาครสูตร เล่ม ๑๓

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลนี้เรากล่าวว่า ‘ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายในการทำตนให้เดือดร้อน และไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ทั้งไม่ขวนขวายในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน บุคคลนั้นเป็นผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ไม่มีตัณหา ดับสนิท เย็นใจ เสวยแต่ความสุข มีตน เป็นผู้ประเสริฐอยู่ในปัจจุบัน’พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วแล

จบ กันทรกสูตรที่ ๑

๒. อัฏฐกนาครสูตร

ว่าด้วยคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ

พระอานนท์แสดงธรรมโปรดทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ

{๑๘} [๑๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ที่หมู่บ้านเวฬุวคาม ใกล้พระนครเวสาลี ก็สมัยนั้น คฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะชื่อทสมะเดินทางยังเมืองปาตลีบุตรด้วย กรณียกิจบางอย่าง ครั้งนั้น ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะได้เข้าไปหาภิกษุรูป

การทำให้แจ้งซึ่งความดับทุกข์ (๔) ภาวนากิจ กิจคือการอบรมอริยมรรคมีองค์ ๘ ให้เจริญซี่งกิจ ทั้ง ๔ นี้แต่ละอย่างประกอบในมรรค ๔ จึงรวมเป็นกิจ ๑๖ อย่าง (ที.สี.อ. ๒๐๓)

หนึ่งที่กุกกุฏาราม ครั้นแล้วได้นมัสการภิกษุนั้นแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วเรียนถามภิกษุนั้นว่า “ท่านผู้เจริญ ตอนนี้ท่านพระอานนท์อยู่ที่ไหน กระผมใคร่จะพบท่านพระอานนท์”

ภิกษุนั้นตอบว่า “ท่านคฤหบดี ท่านพระอานนท์อยู่ที่หมู่บ้านเวฬุวคาม ใกล้พระนครเวสาลี”

ครั้นทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะเสร็จธุระที่เมืองปาตลีบุตรแล้ว ได้ไปยังพระนครเวสาลี ถึงหมู่บ้านเวฬุวคามแล้วได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้ว ไหว้ท่านพระอานนท์แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

{๑๙} [๑๘] ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ เรียนถามท่านพระอานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ มีบ้างไหม ธรรม อย่าง เอกอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รู้แจ้งเห็นจริง ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์นั้นได้ตรัสไว้ ซึ่งเป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะที่ยังไม่สิ้นไป และเป็นที่บรรลุถึงธรรมซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุแห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่”

ท่านพระอานนท์ตอบว่า “มีอยู่ คฤหบดี ธรรมอย่างเอกอันพระผู้มี พระภาคเจ้าผู้รู้แจ้งเห็นจริง ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์ นั้นได้ตรัสไว้ ซึ่งเป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะที่ยังไม่สิ้นไป และเป็นที่บรรลุธรรมซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอัน ยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ แห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่”“ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ ก็ธรรมอย่างเอก อันพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้รู้แจ้งเห็นจริง ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์นั้นได้ตรัสไว้ ซึ่งเป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะที่ยัง ไม่สิ้นไป และเป็นที่บรรลุถึงธรรมซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุแห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ นั้น เป็นไฉน”

รูปฌาน ๔

{๒๐} [๑๙] “ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้ว จากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ย่อมรู้ชัดว่า ‘แม้ปฐมฌานนี้ก็ถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น สิ่งนั้นเป็น

ของไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’เธอจึงตั้งอยู่ในธรรมคือสมถะและวิปัสสนานั้น ย่อมบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ ถ้าบรรลุถึงความ สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายยังไม่ได้ เพราะยังมีความยินดีมีความเพลิดเพลินใน ธรรมคือสมถะและวิปัสสนานั้นอยู่ เธอก็จะเป็นโอปปาติกะเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์๕ อย่างสิ้นไป จะปรินิพพานในที่นั้น ไม่ต้องกลับมาโลกนี้อีกดูก่อนคฤหบดี ข้อนี้เป็นธรรมอย่างเอกอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รู้แจ้งเห็นจริง ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์นั้นได้ตรัสไว้ ซึ่งเป็น ที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะที่ยังไม่สิ้นไป

และเป็นที่บรรลุธรรมซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ แห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ (๑)[๒๐] ยังมีอีกข้อหนึ่ง ท่านคฤหบดี เพราะวิตกวิจารสงบไป ภิกษุจึงบรรลุทุติยฌาน ฯลฯ อยู่ เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดว่า ‘แม้ทุติยฌาน นี้แลก็ถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น ฯลฯ และเป็นที่บรรลุธรรม ซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ แห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ (๒)ยังมีอีกข้อหนี่ง ท่านคฤหบดี เพราะปีติคลายไป ภิกษุจึงบรรลุตติยฌาน ฯลฯ อยู่ เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดว่า ‘แม้ตติยฌานนี้แล ก็ถูกเหตุ ปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น ฯลฯ และเป็นที่บรรลุธรรมซึ่งเป็นแดนเกษม จากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุแห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ (๓)ยังมีอีกข้อหนี่ง ท่านคฤหบดี เพราะละสุขและทุกข์ได้ ภิกษุจึงบรรลุจตุตถฌาน ฯลฯ อยู่เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดว่า ‘แม้จตุตถฌานนี้แล ก็ถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น ฯลฯ และเป็นที่บรรลุธรรม ซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ แห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท

มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ (๔)

อัปปมัญญา ๔

{๒๑} ยังมีอีกข้อหนึ่ง ท่านคฤหบดี ภิกษุมีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอด ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดว่า ‘แม้เมตตาเจโตวิมุตตินี้ก็ถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งถูกเหตุปัจจัย ปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น สิ่งนั้นเป็นของไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา, เธอจึงตั้งอยู่ในธรรมคือเมตตาเจโตวิมุตตินั้น ย่อมบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ ทั้งหลายได้ ถ้าบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายยังไม่ได้ เพราะยังมีความยินดีมีความเพลิดเพลินในธรรมคือสมถะและวิปัสสนานั้นอยู่ เธอก็จะ เป็นโอปปาติกะเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ อย่างสิ้นไป จะปรินิพพานในที่นั้น ไม่ต้องกลับมาโลกนี้อีก

ดูก่อนคฤหบดี นี้เป็นธรรมอย่างเอกอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รู้แจ้งเห็นจริง ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์นั้นได้ตรัสไว้ ซี่งเป็นที่ หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะที่ยังไม่สิ้นไป และเป็นที่บรรลุถึงธรรมซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ แห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ (๕)

ดูก่อนคฤหบดี ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุมีใจประกอบด้วยกรุณาแผ่ไปตลอด ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยกรุณาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ย่อมรู้ชัดว่า ‘แม้กรุณาเจโตวิมุตติ นี้ก็ถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งถูกเหตุปัจจัย ปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น สิ่งนั้นเป็นของไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอจึงตั้งอยู่ในธรรมคือกรุณาเจโตวิมุตตินั้น ย่อมบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้

ถ้าบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายยังไม่ได้ เพราะยังมี ความยินดีมีความเพลิดเพลินในธรรมคือสมถะและวิปัสสนานั้นอยู่ เธอก็จะเป็นโอปปาติกะเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ อย่างสิ้นไป จะปรินิพพานในที่นั้น ไม่ต้องกลับมาโลกนี้อีกดูก่อนคฤหบดี แม้ธรรมนี้ก็เป็นธรรมอย่างเอกอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รู้แจ้งเห็นจริง ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์นั้นได้ตรัสไว้ ซึ่ง เป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะที่ยังไม่สิ้นไป และเป็นที่บรรลุถึงธรรมซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุแห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ (๖)

ดูก่อนคฤหบดี ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุมีใจประกอบด้วยมุทิตาแผ่ไปตลอด ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจ

อันประกอบด้วยมุทิตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ย่อมรู้ชัดว่า ‘แม้มุทิตาเจโตวิมุตติ นี้ก็ถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น สิ่งนั้นเป็นของไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอ จึงตั้งอยู่ในธรรมคือมุทิตาเจโตวิมุตตินั้น ย่อมบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ ถ้าบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายยังไม่ได้ เพราะยังมี ความยินดีมีความเพลิดเพลินในธรรมคือสมถะและวิปัสสนานั้นอยู่ เธอก็จะเป็นโอปปาติกะเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ อย่างสิ้นไป จะปรินิพพานในที่นั้น ไม่ต้องกลับมาโลกนี้อีกดูก่อนคฤหบดี แม้ธรรมนี้ก็เป็นธรรมอย่างเอกอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รู้แจ้งเห็นจริง ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์นั้นได้ตรัสไว้ ซึ่ง เป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะที่ยังไม่สิ้นไป และเป็นที่บรรลุถึงธรรมซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุแห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ (๗)

ดูก่อนคฤหบดี ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุมีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้ง เบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ย่อมรู้ชัดว่า ‘แม้อุเปกขาเจโตวิมุตตินี้ก็ถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งถูก เหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น สิ่งนั้นเป็นของไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอจึงตั้งอยู่ในธรรมคืออุเปกขาเจโตวิมุตตินั้น ย่อมบรรลุถึงความ สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ ถ้าบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายยังไม่ได้ เพราะยังมีความยินดีมีความเพลิดเพลินในธรรมคือสมถะและวิปัสสนานั้น

อยู่ เธอก็จะเป็นโอปปาติกะเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ อย่างสิ้นไป จะปรินิพพานในที่นั้น ไม่ต้องกลับมาโลกนี้อีก

ดูก่อนคฤหบดี แม้ธรรมนี้ก็เป็นธรรมอย่างเอกอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รู้แจ้งเห็นจริง ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์นั้นได้ตรัสไว้ ซึ่ง เป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะที่ยังไม่สิ้นไป และเป็นที่บรรลุถึงธรรมซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุแห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ (๘)

อรูปฌาน ๔

{๒๒} ดูก่อนคฤหบดี ยังมีอีกข้อหนึ่ง เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา ภิกษุเข้าถึง อากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้ อยู่เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ย่อมรู้ชัดว่า ‘แม้อากาสานัญจายตนสมาบัตินี้ก็ถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น สิ่งนั้นเป็นของไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอจึงตั้งอยู่ในธรรมคือสมาบัตินั้นอยู่ ย่อมบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ ถ้าบรรลุ ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายยังไม่ได้ เพราะยังมีความยินดีมีความเพลิดเพลินในธรรมคือสมาบัตินั้นอยู่ เธอก็จะเป็นโอปปาติกะเพราะโอรัมภาคิย สังโยชน์ ๕ อย่างสิ้นไป จะปรินิพพานในที่นั้น ไม่ต้องกลับมาโลกนี้อีก

ดูก่อนคฤหบดี แม้ธรรมนี้ก็เป็นธรรมอย่างเอกอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รู้แจ้งเห็นจริง ผู้เป็นพระอรหันต์ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์นั้นได้ตรัสไว้ ซึ่ง เป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะที่ยังไม่สิ้นไป และเป็นที่บรรลุถึงธรรมซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุแห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ (๙)

ดูก่อนคฤหบดี ยังมีอีกข้อหนึ่ง เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ย่อมรู้ชัดว่า ‘แม้วิญญาณัญจายตนสมาบัตินี้ก็ถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น ก็สิ่งใด สิ่งหนึ่งถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น สิ่งนั้นเป็นของไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’ เธอจึงตั้งอยู่ในธรรมคือสมาบัตินั้นอยู่ ย่อมบรรลุถึงความ สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ ถ้าบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายยังไม่ได้ เพราะยังมีความยินดีมีความเพลิดเพลินในธรรมคือสมาบัตินั้นอยู่ เธอ ก็จะเป็นโอปปาติกะเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ อย่างสิ้นไป จะปรินิพพาน ในที่นั้น ไม่ต้องกลับมาโลกนี้อีกดูก่อนคฤหบดี แม้ธรรมนี้ก็เป็นธรรมอย่างเอกอันพระผู้มีพระกาคเจ้าผู้รู้แจ้งเห็นจริง ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์นั้นได้ตรัสไว้ ซึ่ง เป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้นเป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะที่ยังไม่สิ้นไป และเป็นที่บรรลุถึงธรรมซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุแห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ (๑๐)

ดูก่อนคฤหบดี ยังมีอีกข้อหนึ่ง เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ภิกษุเข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ย่อมรู้ชัดว่า ‘แม้อากิญจัญญายตน สมาบัตินี้ก็ถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งถูกเหตุปัจจัย ปรุงแต่งขึ้นประกอบขึ้น สิ่งนั้นเป็นของไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’

เธอจึงตั้งอยู่ในธรรมคือสมาบัตินั้นอยู่ ย่อมบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายได้ ถ้าบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายยังไม่ได้ เพราะ ยังมีความยินดีมีความเพลิดเพลินในธรรมคือสมาบัตินั้นอยู่ เธอก็จะเป็นโอปปาติกะเพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ อย่างสิ้นไป จะปรินิพพานในที่นั้น ไม่ ต้องกลับมาโลกนี้อีกดูก่อนคฤหบดี แม้ธรรมนี้ก็เป็นธรรมอย่างเอกอันพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รู้แจ้งเห็นจริง ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบพระองค์นั้นได้ตรัสไว้ ซี่ง เป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะที่ยังไม่สิ้นไป และเป็นที่บรรลุถึงธรรมซึ่งเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่ได้บรรลุ แห่งภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ (๑๑)

ทสมคฤหบดีบูชาพระอานนท์

{๒๓} [๒๑] เมื่อพระอานนท์กล่าวอย่างนี้แล้ว ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ ได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ เปรียบเหมือน คนที่กำลังแสวงหาขุมทรัพย์ขุมหนึ่ง แต่ได้พบขุมทรัพย์ถึง ๑๑ ขุมในคราวเดียวกัน ฉันใด ข้าพเจ้าก็ฉันนั้น กำลังแสวงหาประตูอมตะประตูหนึ่ง แต่ได้พบ ประตูอมตะถึง ๑๑ ประตูในคราวเดียวกันโดยการฟังเท่านั้น

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เปรียบเหมือนคนมีเรือนอยู่ ๑๑ ประตู เมื่อเรือนนั้นถูกไฟไหม้ คนที่เป็นเจ้าของเรือนอาจจะทำตนให้ปลอดภัยได้โดยใช้ประตู เพียงประตูเดียว ฉันใด ข้าพเจ้าก็ฉันนั้น จักอาจทำตนให้สวัสดีได้โดยประตูอมตะเพียงประตูเดียวเท่านั้น ในบรรดาประตูอมตะทั้ง ๑๑ ประตูข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ธรรมดาว่าอัญเดียรถีย์เหล่านี้ยังแสวงหาทรัพย์สำหรับบูชาอาจารย์เพื่ออาจารย์กันได้ ไฉนข้าพเจ้าจึงจักไม่ทำการบูชาท่าน พระอานนท์เล่า”

ลำดับนั้น ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะให้นิมนต์พระภิกษุสงฆ์ผู้อยู่ในเมืองปาตลีบุตรและพระนครเวสาลีมาประชุมพร้อมกันแล้วถวายขาทนีย โภชนียาหารอันประณีตนั้นจนอิ่มหนำด้วยมือของตนแล้ว ให้ภิกษุครองผ้ารูปละคู่ ๆ ส่วนท่านพระอานนท์ให้ครองไตรจีวร แล้วให้สร้างวิหาร ๕๐๐ ถวาย ท่านพระอานนท์ ดังนี้แล

จบ อัฏฐกนาครสูตรที่ ๒

๓. เสขปฏิปทาสูตร

ว่าด้วยผู้มีเสขปฏิปทา

{๒๔} [๒๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ก็สมัยนั้น ท้องพระโรงใหม่แห่งพวกเจ้าศากยะสร้าง สำเร็จได้ไม่นาน ยังไม่ทันที่สมณพราหมณ์หรือใคร ๆ ที่เป็นมนุษย์จะได้อยู่อาศัย ครั้งนั้น พวกเจ้าศากยะเมืองกบิลพัสดุ์เข้าไปเผ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่ สมควรข้างหนึ่ง แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้า ขอ ประทานพระวโรกาส ท้องพระโรงใหม่แห่งพวกเจ้าศากยะสร้างสำเร็จได้ไม่นาน ยังไม่ทันที่สมณพราหมณ์หรือใคร ๆ ที่เป็นมนุษย์จะได้อยู่อาศัย ขอเชิญ เสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงใช้ห้องพระโรงนั้นเป็นปฐมฤกษ์ด้วยเถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงใช้เป็นปฐมฤกษ์แล้ว พวกเจ้าศากยะเมืองกบิลพัสดุ์จึงจะใช้ ภายหลัง ข้อนั้นจะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่พวกเจ้าศากยะเมืองกบิลพัสดุ์สิ้นกาลนาน” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับอาราธนาแล้ว โดยดุษณีภาพ