พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน · มุจจลินทวรรค
๒. ราชสูตร เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในมุจจลินทวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน มุจจลินทวรรค ราชสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๑๖๘–๑๗๐
๒. มุจจลินทวรรค ๒. ราชสูตร
ความสงัดของบุคคลผู้สันโดษ มีธรรมปรากฏแล้ว ผู้เห็นอยู่เป็นความสุข ความไม่เบียดเบียนคือความระมัดระวังในสัตว์ทั้งหลายเป็นความสุขในโลก
ความปราศจากความกำหนัดคือความล่วงกามทั้งหลายเสียได้เป็นความสุขในโลก การกำจัดอัสมิมานะ เสียได้ นั่นแลเป็นความสุขอย่างยิ่ง
๒. ราชสูตร
ว่าด้วยเรื่องพระราชาทรงมีพระราชสมบัติมาก
{๕๒} [๑๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็ครั้งนั้นแล เมื่อภิกษุจำนวนมากกลับจากบิณฑบาตหลังจากฉันภัตตาหารแล้วนั่งชุมนุมกันอยู่ใน อุปัฏฐานศาลา ได้เกิดข้อสนทนาขึ้นในระหว่างว่า “ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ทั้งหลาย พระราชา ๒ พระองค์นี้ คือ พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราช
- ๑ความสงัด ในที่นี้หมายถึงความสงัดจากอุปธิกิเลส ซึ่งได้แก่นิพพาน (ขุ.อุ.อ. ๑๐๕)
- ๒อัสมิมานะ หมายถึงการถือตัวว่าเราเป็นนั่นเป็นนี่ในเบญจขันธ์ (นัย ที.ปา.อ. ๒๓๕) หรือการถือตัว ๙ อย่างที่เกิดขึ้นว่า ‘เรามีเราเป็น’ (องฺ.จดุกฺก.อ. ๓๓๙) การกำจัดอัสมิมานะเสึยได้ หมายถึง ความเป็นพระอรหันด้ หรืออรหัตตผล (ขุ.อุ.อ. ๑๐๖)
- ๓อุปัฎฐานศาลา แปลตามศัพท์ว่า ศาลาเป็นที่บำรุงหรือหอฉัน แต่ความจริง หมายถึงมณฑป สำหรับประชุมฟังธรรม กล่าวคือ สถานที่ที่พวกภิกษุถวายการอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้าซึ่ง เสด็จมาแสดงธรรม นอกจากนี้ยังเป็นสถานที่ที่พวกภิกษุใช้วินิจฉัยข้อวินัย แสดงธรรม สนทนา ธรรม และใช้ประชุมกันตามปกติ ดังนั้น จึงบัญญัติเรียกว่า อุปัฏฐานศาลา (ขุ.ธ.อ. ๑๐๖) เทียบคำปัจจุบัน คือ ศาลาการเปรียญ ศาลาอเนกประสงค์
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
กับพระเจ้าปเสนทิโกศล พระองค์ไหนทรงมีพระราชทรัพย์ ทรงมีโภคสมบัติ ทรงมีท้องพระคลัง ดินแดน พาหนะ กำลังพล พระฤทธิ์พระอานุภาพ มากกว่ากัน ภิกษุเหล่านั้นสนทนากันค้างไว้เท่านี้
ครั้นถึงเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้น เสด็จเข้าไปในอุปัฏฐานศาลา ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นแล้วตรัสถาม ภิกษุเหล่านั้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขณะนี้พวกเธอนั่งชุมนุมสนทนา เรื่องอะไรกัน พวกเธอสนทนากันเรื่องอะไรค้างไว้”
ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระ วโรกาส เมื่อพวกข้าพระองค์กลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้วนั่ง ชุมนุมกันในอุปัฏฐานศาลา ได้เกิดข้อสนทนากันในระหว่างว่า ‘ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระราชาสองพระองค์นี้ คือ พระเจ้าพิมพิสารจอมเสนา มาคธราชกับพระเจ้าปเสนทิโกศล พระองค์ไหนทรงมีพระราชทรัพย์ ทรงมีโภคสมบัติ ทรงมีท้องพระคลัง ดินแดน พาหนะ กำลังพล พระฤทธิ์ พระอานุภาพมากกว่ากัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์สนทนา กันค้างไว้อย่างนี้ จนกระทั่งพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาถึง”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่พวกเธอ สนทนากันเรื่องอย่างนี้ ไม่สมควรเลยแก่พวกเธอผู้เป็นกุลบุตรออกบวชกัน ด้วยศรัทธา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอชุมนุมกันแล้วควรทำกิจเพียงสองอย่าง คือ การสนทนาธรรมหรือไม่ก็การนิ่งอย่างพระอริยะ”
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนี้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
- ๑การนิ่งอย่างพระอริยะ หมายถึงการไม่กล่าวอะไรด้วยการเจริญสมถกัมมัฏฐานและวิปัสสนากัมมัฏฐาน (ขุ.อุ.อ. ๑๑๐)
- ๒พระอุทานทรงเปล่งแสดงถึงอานุภาพแห่งอริยวิหารสุข (ขุ.อุ.อ. ๑๑๑)
๒. มุจจลินทวรรค ๓. ทัณฑสูตร
ความสุขทั้งสองนี้ คือ กามสุขในโลกและทิพยสุข ยังไม่ถึงหนึ่งใน ๑๖ ส่วนแห่งความสุขที่เกิดจากความสิ้นตัณหา
๓. ทัณฑสูตร
ว่าด้วยความสุขในโลกหน้า
{๕๓} [๑๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็ครั้งนั้นแล เด็กชาย หลายคนด้วยกันใช้ไม้รุมตีงูอยู่ในระหว่างพระนครสาวัตถีกับพระวิหารเชตวัน ขณะนั้นเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี ได้ทอดพระเนตรเห็น เด็กเหล่านั้นใช้ไม้รุมตีงูอยู่ในระหว่างพระนครสาวัตถีกับพระวิหารเชตวันลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
- ๑กามสุขในโลกและทิพยสุข คำว่า กามสุข หมายถึงความสุขที่เกิดจากกิเลสกามโดยอาศัยวัตถุกาม (กามคุณ ๕) คำว่า ในโลก ในที่นี้หมายถึงทั้งโลกคือหมู่สัตว์และโลกคือโอกาส (อวกาศที่กำหนด ด้วยระบบสุริยะหนึ่ง ๆ ซึ่งมีจำนวนเป็นพันโลก) ฉะนั้น กามสุขในโลก จึงหมายถึงกามสุขที่ครอบ คลุมตั้งแต่อเวจีมหานรกขึ้นไปจนถึงภายใต้พรหมโลก (คือ เว้นพรหมโลก หรือกล่าวโดยง่าย ก็คือ กามสุขของผู้เกิดในโลกมนุษย์ ผู้เกิดเป็นนาค ครุฑเป็นต้น ความสุขในเทวโลก) ส่วนคำว่าทิพยสุข หมายถึงความสุขอันเป็นทิพย์และความสุขอันเกิดจากการเข้ารูปฌานสมาบัติของพวกพรหมและ พวกมนุษย์ที่พึงได้ด้วยอำนาจทิพพวิหารธรรม หรือความสุขในโลกิยฌาน (ขุ.อุ.อ. ๑๑๑-๑๑๒)
- ๒พระอุทานนี้ทรงเปล่งแสดงธรรมสังเวช (ขุ.อุ.อ. ๑๑๔)
จบ ๒. ราชสูตร