พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน · ชัจจันธวรรค
๘. คณิกาสูตร เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๔๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในชัจจันธวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน ชัจจันธวรรค คณิกาสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๒๘๖–๒๘๘
๖. ชัจจันธวรรค ๘. คณิกาสูตร
๘. คณิกาสูตร
ว่าด้วยบุคคล ๒ ประเภท และส่วนสุด ๒ อย่าง
{๑๔๔} [๕๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็น สถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ก็ครั้งนั้นแล ในพระนครราชคฤห์มีคนสองพวกต่างยินดีพอใจในหญิงโสเภณีคนเดียวกัน จึงเกิดบาดหมาง เกิดการทะเลาะวิวาท ถึงขั้นชกต่อยกันบ้าง ใช้ก้อนดิน ขว้างปากันบ้าง ใช้ไม้พลองดีกันบ้าง ใช้ของมีคมทําร้ายกันบ้าง บางรายถึงแก่ความตายในที่นั้น บางรายได้รับบาดเจ็บปางตาย
ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า ภิกษุเป็นจำนวนมากครองอันตรวาสกแล้ว ถือ บาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตในพระนครราชคฤห์ กลับจากเที่ยวบิณฑบาต หลังจากฉันภัตตาหารแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้น แล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบ ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองคผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ในพระนครราชคฤห์มีคนสองพวก ต่างยินดีพอใจหญิงโสเภณีคนเดียวกัน จึงเกิดบาดหมาง เกิดการทะเลาะวิวาท ถึงขั้นชกต่อยกันบ้าง ใช้ก้อนดินขว้างปากันบ้าง ใช้ไม้พลองดีกันบ้าง ใช้ของมีคมทำร้ายกันบ้าง บางราย ถึงแก่ความตายในที่นั้น บางรายได้รับบาดเจ็บปางตาย พระพุทธเจ้าข้า”ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
- ๑พระอุทานนี้ทรงเปล่งมุ่งแสดงโทษแห่งปฏิปทาสุดโต่งทั้งสองและอานิสงส์แห่งมัชฌิมาปฏิปทา หลัง จากทรงทราบความติดเพลินในกามทั้งหลายเป็นสาเหตุของการทะเลาะวิวาทและเป็นสาเหตุแห่ง ความพนาศทั้งหมดโดยอาการครบถ้วน (ขุ.อุ.อ. ๓๗๕)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
สิ่งที่ได้มาแล้วก็ดี ที่จะพึงได้ก็ดี ทั้งสองนี้สำหรับ
ผู้ที่กระสับกระสับกระส่ายสำเนียกยกอยู่เนือง ๆ ล้วนคละเคล้า
ไปด้วยธุลีกิเลสมีราคะเป็นต้น
การที่สมณพราหมณ์ยึดถือการศึกษาคือศีล พรต ชีวิต
พรหมจรรย์ และการปรนนิบัติว่าเป็นสาระ(อย่างครํ่า
เคร่ง) นี้เป็นปฏิปทาสุดโต่งอย่างหนี่ง (อัตตกิลมถานุโยค)
การที่สมณพราหมณ์พูดอย่างนี้ว่าไม่มีความเสียหาย
อะไรในกามคุณทั้งหลาย แล้วหมกมุ่นอยู่ในกามสุข นี้
เป็นปฏิปทาสุดโต่งอีกอย่างหนึ่ง (กามสุขัลลิกานุโยค)
ปฏิปทาสุดโต่งทั้งสองอย่างนี้เป็นสิ่งเพิ่มพูนตัณหา
และอวิชชา ตัณหาและอวิชชาย่อมทำให้ความเห็น(ผิด)
- ๑สิ่งที่ได้มาแล้วก็ดี ที่จะพึงได้ก็ดี ในที่นี้ สิ่งที่ได้มาแล้ว หมายถึงกามคุณ๕ที่บุคคลได้รับเสวยอยู่ในปัจจุบันโดยจะมีความเห็นผิดว่าไม่มีความเสียหายหรือไม่ก็ตาม ซึ่งจัดเป็นฝ่ายกามสุขัลลิกานุโยค และหมายถึงการทรมานตนให้ลำบากที่บุคคลได้รับเพราะการประพฤติวัตรอย่างนักบวชเปลือยเป็นต้น ซึ่งจัดเป็นฝ่ายอัตตกิลมถานุโยค สิ่งที่จะพึงได้ หมายถึงกามคุณ ๕ ที่บุคคคลจะพึงได้รับเสวยผลใน อนาคตเพราะกรรมที่กระทำด้วยความเห็นผิดยึดมั่นว่า ‘ผู้เสพกามคือผู้สรัางโลกให้เจริญและจะได้รับบุญเป็นอันมาก’ ซึ่งจัดเป็นฝ่ายกามสุขัลลิกานุโยค และหมายถึงผลที่จะพึงได้รับในอบายภูมิ เพราะเหตุที่สมาทานกรรมคือมิจฉาทิฏฐิ ซึ่งจัดเป็นฝ่ายอัตตกิลมถานุโยค (ขุ.อุ.อ. ๓๗๕-๓๗๖)
- ๒ผู้ที่กระสับกระส่ายสำเหนียกอยู่เนืองๆ หมายถึงผู้ทุรนทุรายเพราะกิเลสด้วยอำนาจความปรารถนา กามจึงใฝ่ใจหาทางให้ได้รับอยู่รํ่าไปและทุรนทุรายเพราะทุกข์ด้วยการทรมานกายตนให้ลำบากจึงใฝ่ใจ ตกไปสู่มิจฉาทิฎฐิเและยึดถือเหล่าคนที่สมาทานมิจฉาทิฏฐิเป็นแบบอย่าง (ขุ.อุ.อ. ๓๗๖)
- ๓ในที่นี้ ศีล หมายถึงข้องดเว้นไม่กระทำ วัตร หมายถึงข้อประพฤติผิดปกติ เช่นการประพฤติตน ให้ลำบากด้วยการบริโภคสิ่งที่เป็นพิษ ชีวิต หมายถึงการดำรงชีวิตอย่างฝืดเคือง เช่นบริโภคแต่ผัก เป็นอาหาร พรหมจรรย์ หมายถึงเมถุนวิรัติ คือการงดเว้นจากการเสพกาม การปรนนิบัติ หมายถึงการเอาใจใส่ศีล วัตร ชีวิต และพรหมจรรย์ดังกล่าวนั้น หรือหมายถึงการบำบวงคือบนบานเช่นสรวงบูชาเทพเจ้ามีพระศิวะ เป็นต้น (ขุ.อุ.อ. ๓๗๖)
๖. ชัจจันธวรรค ๙. อุปาติธาวันติสูตร
เพิ่มพูนขึ้น เพราะไม่รู้ปฏิปทาสุดโต่งทั้งสองอย่างนี้
สมณพราหมณ์พวกหนึ่งจึงจมอยู่ บางพวกจึงแล่น
สำหรับพระอริยบุคคลผู้รู้ถึงปฏิปทาสุดโต่งทั้งสอง
นั้นแล้ว มิได้ตกไปในปฏิปทานั้น และมิได้สำคัญไปตาม
ปฏิปทานั้น ย่อมไม่มีวัฏฏะเพื่อจะให้บัญญติได้ต่อไป
๙. อุปาติธาวันติสูตร
ว่าด้วยแมลงเม่าบินเข้ากองไฟ
{๑๔๕} [๕๙] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็ครั้งนั้นแล เป็นคืนที่มืดมิด พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งกลางแจ้ง มีประทีปโคมไฟจุดไว้หลายดวงขณะนั้นแล มีแมลงเม่าจำนวนมากตกลงรอบ ๆ โคมไฟ ได้รับความทุกข์ถึงความพินาศย่อยยับไป พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทอดพระเนตรเห็น แมลงเม่าเหล่านั้นตกลงอย่างนั้นแล้วลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
- ๑พวกหนึ่งจึงจมอยู่ หมายถึงจมปลักอยู่ในสังสารวัฏด้วยอำนาจกามสุขัลลิกานุโยค ความติดใจ เพลินอยู่ด้วยตัณหา ความยึดมั่นในสัสสตทิฏฐิ บางพวกจึงแล่นลิ่วไป หมายถึงคิดหาทางตัด สังสารวัฏโดยไม่ถูกต้องด้วยอำนาจอัตตกิลมถานุโยค ความติดใจเพลินอยู่ด้วยทิฎฐิ ความยึดมั่น ในอุจเฉททิฏฐิ (ขุ.อุ.อ. ๓๗๘)
จบ ๘. คณิกาสูตร