พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ เอกนิบาต · วรรคที่ ๓
๗. เมตตาภาวสูตร เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๐๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๗/๗ ในวรรคที่ ๓มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ เอกนิบาต วรรคที่ ๓ เมตตาภาวสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๓๕๘–๓๖๒
๓. ตติยวรรค ๗. เมตตาภาวนาสูตร
๗. เมตตาภาวนาสูตร
ว่าด้วยเมตตาเจโตวิมุตติมีผลานิสงส์มาก
{๒๐๕} [๒๗] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคุเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุญกิริยาวัตถุที่มีอุปธิเป็นเหตุทั้งหมดมี ผลานิสงส์ไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาเจโตวิมุตติเมตตาเจโตวิมุตติเท่านั้น สว่างไสวไพโรจน์ข่มรัศมีบุญกิริยาวัตถุทั้งหมดนั้น เหมือนแสงดาวทุกดวงรวมกันก็ยังไม่ถึงเสียวที่ ๑๖ แห่งแสงเดือน แสงเดือนเท่านั้นสว่างไสว ไพโรจน์ข่มแสงดาวทั้งหมดนั้นเปรียบเหมือนเวลาที่อากาศปลอดโปร่งปราศจากเมฆหมอกในฤดูสารทในเดือนท้ายฤดูฝน ดวงอาทิตย์ลอยขึ้นบนนภากาศย่อมส่องแสง สว่างไสวไพโรจน์ ขจัดความมืดให้หมดไป เปรียบเหมือนดาวประกายพรึกสว่างไสว ไพโรจน์ในเวลาใกล้รุ่ง ฉันใด บุญกิริยาวัตถุที่มีอุปธิเป็นเหตุทั้งหมดมี
- ๑บุญกิริยาวัตถุที่มีอุปธิเป็นเหตุ คำว่า บุญกิริยาวัตถุ หมายถึงการทำบุญอันเป็นเหตุให้ได้รับผลดี หรือหลักหรือที่ตั้งแห่งการทำบุญที่เป็นเหตุให้เกิดอานิสงส์ต่างๆโดยสังเขปมี ๓ คือ ทานมัย บุญ สำเร็จด้วยการให้ สีลมัย บุญสำเร็จด้วยการรักษาสีล ภาวนามัย บุญสำเร็จด้วยการเจริญภาวนา (ที.ปา.อ. ๑๙๔, องฺ.อฏฺจก.อ. ๒๕๖, ขุ.อิติ. ๑๐๒) คำว่า อุปธิ - มีความหมายหลายนัย แต่ ในที่นี้ หมายถึงขันธ์ เพราะฉะนั้น บุญกิริยาวัตถุที่มีอุปธิเป็นเหตุ จึงหมายถึงบุญอันเป็นพี้นรองรับ สำหรับการเกิดในภพใหม่ หรือบุญอันอำนวยผลให้เกิดอัตภาพคือขันธ์ ๕ เป็นต้นโนภพต่อ ๆ ไป (นัย สํส.อ. ๓๓๔, ขุ.อิติ.อ. ๑๐๒) หรือบุญอันยิ่ง มีผลนับประมาณมีได้ (องฺ.อฏฺจก.อ. ๒๖๗)
- ๒เมตตาเจโตวิมุตติ หมายถึงภาวะจิตที่เป็นสมาธิขั้นฌานซึ่งประกอบด้วยเมตตาที่แผ่ขยายไปเพี่อ ประโยชน์เกื้อกูลในสรรพสัตว์ เป็นภาวะจิตที่พันจากปัจจนีกธรรมทั้งหลายมีนิวรณ์เป็นต้น หรือพันจากกิเลสกลุ้มรุมจิตคือความพยาบาททั้งหมดโดยพิเศษ (สํ.ม.อ. ๒๓๕, องฺ.เอกก.อ. ๔๒) ฌานจิตที่ประกอบด้วยเมตตาขั้นตติยฌานและจตุดถฌาน หรือสมาบัติขั้นตติยฌานหรือจตุตถฌาน ทื่ได้ด้วยอำนาจการเจริญเมตตา (องฺ.ฉกก.อ. ๑๐๔, ขุ.อิติ.อ. ๑๐๒)
พระบาลีสุตตันตปิฎ ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ
ผลานิสงส์ไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาเจโตวิมุตติ เมตตาเจโตวิมุตติเท่านั้น สว่างไสวไพโรจน์ข่มรัศมีบุญกริยาวัตถุทั้งหมด เหมือนแสงดาวทุกดวง รวมกันก็ยังไม่ถึงเสียวที่ ๑๖ แห่งแสงเดือนแสงเดือนเท่านั้นสว่างไสว ไพโรจน์ข่มแสงดาวทั้งหมดนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน”
ในพระสูตรนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนื้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนื้ว่า
ก็ผู้ใดมิสติมั่นคง เจริญเมตตาอันหาประมาณมิได้
สังโยชน์ทั้งหลายของผู้มั่นผู้เห็นธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิอยู่
ย่อมเบาบางลง
หากว่าผู้นั้นไม่มีจิตคิดประทุษร้ายสัตว์มีชีวิตแม้แต่
ตัวเดียว เจริญเมตตาอยู่เสมอ ย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีกุศล
ด้วยการเจริญเมตตานั้น ส่วนอารยชนผู้มีจิตอนุเคราะห์
สัตว์มีชีวิตทุกหมู่เหล่า ชื่อว่าได้ทำบุญมาก
พระราชาทั้งหลายผู้ประกอบด้วยราชธรรมเหมือน
เหล่าฤๅษี ทรงชนะหมู่สัตว์ได้ทั้งปฐพี ทรงเจริญรอย
ตามจริยาประกอบพีธีบูชายัญ คือ อัศวเมธ ปุริสเมธ
- ๑ธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ หมายถึงพระนิพพาน (ขุ.อิติ.อ. ๑๐๖)
- ๒อัศวเมธ ปุริสเมธ สัมมาปาสะ วาชเปยยะ นิรัคคฬะ คำทั้ง ๕ ในที่นี้เป็นชื่อมหายัญของพวก พราหมณ์ มีความหมายดังนี้ อัศวเมธ การฆ่าม้าบูชายัญ หมายถึงมหายัณที่เน้นการฆ่าม้าเป็นสำคัญโดยบูชาด้วยสมบัติทุกอย่าง เว้นที่ดินและคน ซื่งเขาตั้งเสายัญ ๒๐ เสาสำหรับผูกปศุสัตว์ที่จะต้องฆ่าประมาณ ๕๙๗ ชนิดเพื่อบูชายัญเฉพาะในเวลาเที่ยงวัน แล้วทำการบูชาอยู่หลายวัน กว่าจะเสร็จพิธี ปุริสเมธ การฆ่าคนบูชายัญ หมายถึงมหายัญที่เน้นการฆ่าคนเป็นสำคัญโดย บูชาด้วยสมบัติต่าง ๆ อย่างอัศวเมธนั้นแต่รวมที่ดินเข้าด้วย สัมมาปาสะ การผูกสัตว์บูชายัญ
๓.ตติยวรรค ๗. เมตตาภาวนาสูตร
มหายัญเหล่านั้นก็ยังไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งเมตตาจิต
ที่เจริญดีแล้ว เหมือนแสงดาวทั้งหมดสว่างไม่ถึงเสี้ยว
ที่ ๑๖ แห่งแสงเดือนฉะนั้น
- หมายถึงมหายัญที่เน้นการทรมานสัตว์เป็นสำคัญโดยเขาทำพิธีเหวี่ยงท่อนไม้สำหรับต้อนสัตว์ เข้าไปที่หลักบูชาเพลิงทั้งคู่ แล้วร่ายเวทตรงที่ท่อนไม้นั้นตก ทำการบูชาตามพิธี ซึ่งผู้บูชาต้อง เคยเดินทางย้อนไปตามแม่นำสรัสดีมาแล้วจึงจะเข้าพิธีได้ วาชเปยยะ การดื่มเพื่อพลังหรือเพี่อ ชัยชนะ หมายถึงมหายัญอีกชนิดหนึ่งซึ่งเขาผูกปศุสตว์ ๑๗ ชนิดไว้ที่เสายัญไม้ไผ่แล้วบูชาโดยเน้นความสนุกสนานของผู้บูชาเป็นสำคัญ นิรัคคฬะ ยัญที่ไม่ต้องมีหลักยัญสำหรับบูชา ยัญที่ไม่มีลิ่มสลัก คือทั่วไป ไร้ขีดขั้นจำกัด หมายถึงมหายัญที่มีพิธีบูชาชนิดเดียวกับอัศวเมธ แต่บูชาด้วยสมบัติทุกอย่าง ไม่มีอะไรยกเว้น ฉะนั้นจึงมีชื่อเรียกอีกอย่างหนี่งว่า สรรพเมธ การฆ่าครบทุกอย่างบูชายัญ (สํ.ส.อ. ๑๓๘-๑๓๙, องฺ.จตุกุก.อ. ๓๔๐-๓๔๑ ขุ.อิติ.อ. ๑๐๗-๑๐๘)
- มหายัญทั้ง ๕ ตามหลักศาสนาพราหมณ์นี้ มีชื่อพ้องกับหลักการสงเคราะห์ประชาชนที่ดี งามของพระเจ้าจักรพรรดิตามหลักพระพุทธศาสนา ซึ่งเรียกว่า ราชสังคหวัตถุ (สังคหวัตถุธรรมของพระราชา ธรรมเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจประชาชน หรือหลักการสงเคราะห์ประชาชนของ นักปกครอง) ๔ อย่าง (๑) สัสสเมธ ความฉลาดในการบำรุงพืชพันธุธัญญาหารหรือส่งเสริมการเกษตร เช่น การเก็บค่านาตามธัญญาหารที่สำเร็จผล โดยในสิบส่วน เก็บไว้เป็นของหลวงส่วนหนี่ง (๒) ปุริสเมธ ครามฉลาดในการบำรุงข้าราชการ คือรู้จักส่งเสริมดีความสามารถ เช่นการพระราชทานทรัพย์เป็นเบี้ยเลี้ยงและบำเหน็จบำนาญแก่ทวยหาญที่ฉลาดสามารถทุก ๆ หกเดือน (๓) สัมมาปาสะ ความรู้จักผูกผสานรวมใจประชาชนด้วยการส่งเสริมอาชีพ เช่นการ เรียกหนังสือสาร กรมธรรม์กู้แก่ชาวเมืองที่ขัดสนแล้วพระราชทานทรัพย์ให้กู้ โดยไม่เรียกดอกเบี้ยเป็นเวลา ๓ ปี (๔) วาชเปยยะ ความมีวาจาอันดูดดี่มน้ำใจ หรือการตรัสพระวาาจาอันอ่อนหวานเป็นที่ดูดดื่มนํ้าใจของประชาชน คือรู้จักพูด รู้จักใช้ถ้อยคำ ส่วนมหายัญที่ ๕ นั้นก็ตรงกับข้อสรุปราชสังคหวัดถุ ๔ ข้อข้างต้น คือ นิรัคคฬะ ซึ่งหมายถึงผลที่พระมหากษัตริย์สงเคราะห์ด้วยสังคหวัตถุ ๔ ข้างต้นนั้น ที่เป็นเหตุให้รัฐมั่งคั่งสมบูรณ์ ไม่มีโจรผู้ร้ายและประชาราษฎร์บันเทิงใจเป็นอยู่ อย่างที่กล่าวว่า ประตูเรือนไม่ต้องลงลิ่มกลอนระวังก็ได้ {ดู กูฏทันตสูตร ที.สี (แปล) ๙/๓๓๖-๓๓๘/๒๒๗-๒๒๘}
- เดิมทีเดียว ราชสังคหวัตถุตามหลักพระพุทธศาสนาดังกล่าวนี้เป็นโบราณราชประเพณีพระเจ้าจักรพรรดิหรือพระเจ้าแผ่นดินปฏิบัติสืบ ๆ กันมา จนลุถึงสมัยพระเจ้าโอกกากราช พวกพราหมณ์ได้ดัดแปลงแก้ไขโดยเปลี่ยนความหมายเป็นการบูชามหายัญ ๕ ดังกล่าวข้างต้น ทั้งนี้ก็เพื่อผลประโยชน์ในทางลาภสักการะแก่พวกตน (สํ.ส.อ. ๑๓๘-๑๓๙. ขุ.อิติ.อ. ๑๐๖-๑๐๗)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ
ผู้มีจิตประกอบด้วยเมตตาในสัตว์ทุกหมู่เหล่า ไม่ฆ่า
เอง ไม่ใช้ให้คนอื่นฆ่า ไม่ชนะเอง ไม่ใช้ให้คนอื่นชนะ
ย่อมไม่มีเวรกับใคร ๆ
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความดังกล่าวนี้ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วอย่างนื้
จบ ตติยวรรคที่ ๓
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. ปสันนจิตตสูตร ๒. เมตตสูตร
๓. อุภยัตถสูตร ๔. อัฏฐิปุญชสูตร
๕. มุสาวาทสูตร ๖. ทานสูตร
๗. เมตตาภาวนาสูตร
ในเอกกนิบาตนี้มีพระสูตรรวม ๒๗ สูตร คือ พระสูตรในวรรคนี้ ๗ สูตร พระสูตรใน ๒ วรรคข้างต้น ๒๐ สูตร
จบ เอกกนิบาต
๒. ทุกนิบาต
๑. ปฐมวรรค
๑. ทุกขวิหารสูตร
ว่าด้วยผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการอยู่เป็นทุกข์
{๒๐๖} [๒๘] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการย่อมอยู่ เป็นทุกข์ มีความเดือดร้อน มีความคับแค้น มีความเร้าร้อนในปัจจุบัน หลังจากมรณภาพไปเป็นอันหวังได้ทุคติแน่นอนธรรม ๒ ประการคืออะไรบ้าง คือ
(๑) ความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย
(๒) ความไม่รู้จักประมาณในการฉันโภชนาหาร
ดูก่อนภิกษุทั้งหลายภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๒ ประการนี้แล ย่อมอยู่เป็นทุกข์ มีความเดือดร้อนมีความคับแค้นมีความเร่าร้อนในปัจจุบัน หลังจากมรณภาพไปเป็นอันหวังได้ทุคติแน่นอนในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนี้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
ภิกษุผู้ไม่สำรวมรักษาทวาร คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย
ใจ ไม่รู้จักประมาณในการฉันโภชนาหาร และไม่สำรวม
อินทรีย์ทั้งหลาย ย่อมได้รับความทุกข์กายทุกข์ใจ
จบ ๗. เมตตาภาวสูตร