พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ติกนิบาต · วรรคที่ ๑
๒. ธาตุสูตร เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๒๙ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในวรรคที่ ๑มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ติกนิบาต วรรคที่ ๑ ธาตุสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๓๙๔–๓๙๕
๑. ปฐมวรรค ๒. ธาตุสูตร
๒ . ธาตุสูตร
ว่าด้วยธาตุ ๓ อย่าง
{๒๒๙} [๕๑] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธาตุนี้มี ๓ อย่าง ธาตุ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ
๑. รูปธาตุ ๒. อรูปธาตุ
๓. นิโรธธาตุ
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธาตุมี ๓ อย่างนี้แล”
ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนี้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่าเหล่าชนผู้กำหนดรู้รูปธาตุแล้ว ไม่ดำรงอยู่ในอรูปธาตุ
น้อมไปในนิโรธธาตุ ย่อมเป็นผู้ละมัจจุราชได้
- ๑ธาตุ คือ สิ่งที่ทรงผลและสภาวะของตนอยู่เอง มีมากมายหลายอย่าง แต่ในที่นี้ตรัสไว้ ๓ คือ (๑) รูปธาตุ สภาวะที่เป็นรูปธรรม หมายถึงขันธ์ ธาตุ อายตนะที่นับเนื่องในรูปาวจร หรือรูปพรหม ๑๖ ซึ่งกำหนดตั้งเด่พรหมโลกขั้นต่ำไปจนถึงขั้นสูงสุดคืออกนิฏฐภพ (๒) อรูปธาตุ สภาวะที่เป็นอรูปธรรม หมายถึงขันธ์ ธาตุ อายตนะที่นับเนื่องในอรูปาวจรหรืออรูปพรหม ๔ ซึ่งกำหนดตั้งแต่ขั้นต่ำสุดคืออากาสานัญจายตนภพไปจนถึงขั้นสูงสุดคือเนวสัญญานาสัญญายตนภพ (๓) นิโรธธาตุ สภาวะเป็นที่ดับกิเลส หมายถึงพระนิพพาน
- อีกความหมายหนื่ง รูปธาตุ หมายถึงสภาวะที่ประกอบด้วยรูป เกี่ยวเนื่องกับรูป ซึ่งได้แก่ภพที่มีขันธ์ ๕ และภพที่มีขันธ์ ๑ หรือกล่าวโดยย่อ คือ กามภพและรูปภพ อรูปธาตุ หมายถึง สภาวะที่ปราศจากรูป ซึ่งได้แก่ ภพ’ที่มีขันธ์ ๕ หรือเรืยกว่าอรูปภพ นิโรธธาตุ หมายถึงอสังขตธาตุ คือสภาวะที่ปราศจากปัจจัยปรุงแต่ง (ขุ.อิติ.อ. ๒๐๘)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ
พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงหาอาสวะมิได้ ทรงได้
สัมผัสอมตธาตุที่หาอุปธิมิได้ด้วยนามกาย ทรงทำให้
แจ้งการสละคืนอุปธิได้แล้ว จึงทรงแสดงทางคือพระ
นิพพานที่ไม่มีความโศก ปราศจากธุลี
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความดังกล่าวนี้ไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วอย่างนื้
๓. ปฐมเวทนาสูตร
ว่าด้วยเวทนา ๓ ประการ สูตรที่ ๑
{๒๓๐} [๕๒] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนานี้มี ๓ ประการ เวทนา ๓ ประการคือ อะไรบ้าง คือ
๑. สุขเวทนา ๒. ทุกขเวทนา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนามี ๓ ประการนี้แล”
- ๑คำว่า อุปธิ หมายถึงสภาวะอันเป็นที่ตั้งที่ทรงไว้แห่งทุกข์หรือสิ่งนุงนังระคนด้วยกิเลสและหอบทุกข์ไว้ มี ๔ อย่าง คือ เบญจขันธ์ กิเลส อภิสังขาร และกามคุณ ๕ (นัย วิ.อ. ๓/๒๗, ม.มู.อ.๒/๗๘, ม.ม.อ. ๑๒๖, ม.อุ.อ. ๓๗,๒๑๙, สํ.ส.อ. ๓๑,๑๖๖, องฺ.ทุก.อ. ๕, ขุ.อุ.อ. ๑๑๙, ขุ.อิติ.อ. ๒๐๙)
- ๒อทุกขมสุขเวทนา ความรู้สึกไม่ทุกข์ไม่สุข หมายถึงความรู้สึกเป็นกลาง ๆ ระหว่างสุขหรือทุกข์คือจะว่าสุขก็ไม่ใช่ จะว่าทุกข์ก็ไม่ใช่ (ขุ.อิติ.อ. ๒๐๐)
จบ ๒. ธาตุสูตร