พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ติกนิบาต · วรรคที่ ๑
๙. ตัณหาสูตร เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๓๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๙/๑๐ ในวรรคที่ ๑มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ ติกนิบาต วรรคที่ ๑ ตัณหาสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๕ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๔๐๒–๔๐๓
๑. ปฐมวรรค ๙. ตัณหาสูตร
ภิกษุผู้มีกามาสวะสิ้นแล้ว ละอวิชชาสวะได้แล้ว
หมดภวาสวะแล้ว พ้นวิเศษแล้ว หาอุปธิมิได้แล้ว พิชิต
พญามารพร้อมหมู่เสนาได้ ย่อมมีสรีระเป็นชาติสุดท้าย
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความแม้นี้ไว้แล้ว ข้าพเจ้าก็ได้สดับมา แล้วอย่างนี้
๙. ตัณหาสูตร
ว่าด้วยตัณหา ๓ ประการ
{๒๓๖} [๕๘] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า‘‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหานี้มี ๓ ประการ ตัณหา ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ
๑. กามตัณหา ๒. ภวตัณหา
๓. วิภวตัณหา
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตัณหามี ๓ ประการนี้แล”
- ๑ตัณหา หมายถึงความทะยานอยาก หรือภาวะจิตที่ดิ้นเข้าไปสู่อารมณ์มีรูปเป็นต้น แยกประเภทเป็น ๓ คือ (๑) กามตัณหา ตัณหาในกามคุณ หมายถึงความอยากในอารมณ์มีรูปเป็นต้นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความอยากได้กามคุณคือสิ่งสนองความต้องการทางประสาทสัมผัสทั้ง 6 (ตา หู จมูก ลิ้น กาย) เป็นชื่อของกามคุณ ๕ (๒) ภวตัณหา ตัณหาในภพ หมายถึงความอยากในภาวะของตัวตนที่จะได้จะเป็นอย่างใดอย่างหนึ่ง อยากเป็น อยากคงอยู่ตลอดไป ความติดใจอยู่ในรูปภพอรูปภพ หรือติดใจในฌานสมาบัติ ซึ่งประกอบด้วยสัสสตทิฏฐิ (๓) วิภวตัณหา ตัณหาในวิภพ หมายถึงความอยากในความพรากพ้นไปแห่งตัวตนจากความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งอันไม่น่าปรารถนาอยากทำลาย อยากให้ดับสูญ ซึ่งประกอบด้วยอุจเฉททิฏฐิ (นัย ที.ปา.อ. ๑๘๒, ที.ม.อ. ๙๘, สํ.ข.อ. ๒๙๐, ขุ.อิติ.อ. ๒๒๖-๒๒๗, อภิ.วิ.อ. ๑๑๙)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อิติวุตตกะ
ในพระสูตรนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว จึงตรัสพระคาถาประพันธ์ดังนี้ว่า
คนทั้งหลายประกอบด้วยตัณหาเครื่องประกอบสัตว์ไว้
มีจิตยินดีในภพน้อยภพใหญ่ พวกเขาประกอบด้วยโยคะ
คือบ่วงมาร เป็นผู้ไม่มีความเกษมจากโยคะ
เหล่าสัตว์ที่เกิด แก่ เจ็บ ตาย ย่อมถึงการเวียนว่าย
ตายเกิด (สังสารวัฏ) ส่วนเหล่าสัตว์ที่ละตัณหาได้เด็ดขาด
ปราศจากตัณหาในภพน้อยภพใหญ่ บรรลุถึงความสิ้น
อาสวะแล้ว จัดว่าเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งสังสารวัฏแล้วในโลก
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเนื้อความแม้นี้ไว้แล้ว ข้าพเจ้าก็ได้สดับมาแล้วอย่างนี้
๑๐. มารเธยยสูตร
ว่าด้วยบ่วงมาร
{๒๓๗} [๕๙] ความจริง พระสูตรนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพระอรหันต์ได้ตรัสไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สดับมาแล้วว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้ ย่อมก้าวล่วงบ่วงมารได้แล้วรุ่งเรืองอยู่เหมือนดวงอาทิตย์ ธรรม ๓ ประการนั้นคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้
- ๑เป็นผู้ไม่มีความเกษมจากโยคะ หมายถึงเป็นผู้ไม่สามารถบรรลุอรหัตตผลหรือเข้าถึงภาวะนิพพานได้ (ขุ.อิติ.อ. ๒๒๘)
จบ ๙. ตัณหาสูตร