๑๖. สาริปุตตสุตตนิทเทส เล่ม ๒๙

คำว่า พร<*>ผู้มีพระภาคเจ้า เป็นคำกล่าวโดยเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

มุนีย่อมไม่พูดถึงตนในพวกคนที่เสมอกัน ในพวกคนที่ด้อยกว่า ในพวกคนที่เด่นกว่า มุนีนั้นเป็นผู้สงบ ปราศจาก ความตระหนี่ จึงไม่ต้องยึดถือ ทั้งไม่ต้องสลัดทิ้ง (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้)

จบ อัตตทัณฑสุตตนิทเทสที่ ๑๕

๑๖. สารีปุตตสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยพระสารีบุตรกล่าวสรรเสริญพระพุทธคุณ

{๘๘๑} [๑๙๐] (ท่านพระสารีบุตรกล่าวดังนี้ว่า)

พระศาสดาผู้มีพระสุรเสียงอันไพเราะ เสด็จจากชาวดุสิตมาสู่ความเป็นพระคณาจารย์อย่างนี้ ก่อนแต่นี้ ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นเลย ทั้งไม่เคยได้ยินจากใคร ๆ เลย

{๘๘๒} คำว่า ก่อนแต่นี้ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นเลย ความว่า ในกาลก่อนแต่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นข้าพเจ้าไม่เคยเห็นด้วยจักษุนี้ด้วยอัตภาพนี้เลย คือ ในกาลใด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำพรรษาที่ปัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ณ ควงไม้ปาริฉัตตกะในภพดาวดึงส์ อันหมู่เทวดาห้อมล้อมเสด็จอยู่ตรงกลาง ลงสู่สังกัสสนครทางบันไดแก้วมณี ในกาลนั้น เว้นการเห็นครั้งนี้แล้ว ข้าพเจ้าก็ไม่เคยเห็นมาในกาลก่อนเลย รวมความว่า ‘ก่อนแต่นี้ ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นเลย’

{๘๘๓} หัวข้อว่า ท่านพระสารีบุตรกล่าวดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ดังนี้ นี้เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพ และเป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความยำเกรง

คำว่า สารีบุตร คือ เป็นนามของพระเถระนั้น คือ เป็นคำเรียก เป็นเครื่องหมาย เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร เป็นชื่อ เป็นการตั้งชื่อ เป็นการทรงชื่อ เป็นเครื่องกล่าวถึง เป็นเครื่องแสดงความหมาย เป็นเครื่องกล่าวเฉพาะพระเถระนั้น รวมความว่า ‘ท่านพระสารีบุตรกล่าวดังนี้ว่า’{๘๘๔} หัวข้อว่า ทั้งไม่เคยได้ยินจากใคร ๆ เลย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่ เป็นคำปฏิเสธ

คำว่า ทั้ง เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ทั้ง นี้ เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า จากใคร ๆ คือ จากใคร ๆ ไม่ว่าจะเป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์ เป็นแพศย์ เป็นศูทร เป็นคฤหัสถ์ เป็นบรรพชิต เป็นเทวดา หรือเป็นมนุษย์ก็ตาม รวมความว่า ‘ทั้งไม่เคยได้ยินจากใคร ๆ เลย’

{๘๘๕} คำว่า พระศาสดาผู้มีพระสุรเสียงอันไพเราะอย่างนี้ ความว่า พระศาสดาผู้ทรงมีพระสุรเสียงอันไพเราะ คือ มีพระสุรเสียงอ่อนหวาน มีพระสุรเสียงเป็นที่ตั้งแห่งความรัก มีพระสุรเสียงดูดดื่มหทัย มีพระสุรเสียงเพราะดังเสียงนกการเวก ก็พระสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ย่อมเปล่งออกจากพระโอษฐ์แห่งพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น คือ

(๑) นุ่มนวล (๒) ฟังได้ชัดเจน (๓) ไพเราะ

(๔) ฟังง่าย (๕) กลมกล่อม (๖) ไม่พร่า

(๗) ลุ่มลึก (๘) มีกังวาน

ก็เมื่อใดพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นจะทรงยังบริษัทให้ทราบด้วยพระสุรเสียง เมื่อนั้น พระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นย่อมไม่ออกไปนอกบริษัท ก็พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นมีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม มีพระสุรเสียงดังเสียงนกการเวก รวมความว่า ‘มีพระสุรเสียงอันไพเราะอย่างนี้’

คำว่า พระศาสดา ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้นำพวกเปรียบเหมือนผู้นำพวกย่อมพาพวกให้ข้ามกันดาร คือ ให้ข้ามออก ให้ผ่านพ้น ให้ข้ามพ้นกันดารคือโจร กันดารคือสัตว์ร้าย กันดารคือทุพภิกขภัย กันดารคือที่ไม่มีนํ้า ให้ถึงภูมิสถานอันปลอดภัยได้ ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเป็นผู้นำพวกนำสัตว์ทั้งหลายให้ข้ามกันดาร คือ ให้ข้ามออก ให้ผ่าน ให้ข้ามพ้นกันดารคือชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัสและอุปายาส กันดารคือราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส และทุจริต และที่รกชัฏคือราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต ให้ถึงอมตนิพพานอันเป็นภูมิสถานปลอดภัยได้ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่า ‘ทรงเป็นผู้นำพวก’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้นำ ทรงนำไปโดยวิเศษ ทรงนำเนือง ๆ ให้รู้จักประโยชน์ ให้เพ่งพิจารณา ให้เห็นประโยชน์ ทรงทำให้เลื่อมใสได้ ให้แล่นไปด้วยปสาทะ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่า ‘ทรงเป็นผู้นำพวก’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ทรงให้มรรคที่ยังไม่เกิดพร้อมให้เกิดพร้อม ผู้ตรัสบอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงรู้มรรค ทรงทราบมรรค ทรงฉลาดในมรรค ก็แหละสาวกทั้งหลาย

ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นที่ดำเนินไปตามทางอยู่ในบัดนี้ จะเป็นผู้ประกอบด้วยศีลาทิคุณในภายหลัง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่า ‘ทรงเป็นผู้นำพวก’ อย่างนี้บ้าง

รวมความว่า ‘พระศาสดาผู้ทรงมีพระสุรเสียงอันไพเราะอย่างนี้’

ว่าด้วยพระพุทธเจ้าทรงเป็นพระคณาจารย์

{๘๘๖} คำว่า เสด็จจากชาวดุสิตมาสู่ความเป็นพระคณาจารย์ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจุติจากชั้นดุสิต ทรงมีพระสติสัมปชัญญะ ลงสู่พระครรภ์พระมารดา รวมความว่า ‘เสด็จจากภพดุสิตมาสู่ความเป็นพระคณาจารย์’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พวกเทวดาตรัสเรียกว่า ชาวดุสิต เทวดาเหล่านั้นยินดี พอใจ ชอบใจ เบิกบาน เกิดปีติโสมนัสว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจากภพดุสิตเทวโลกมาสู่ความเป็นพระคณาจารย์” รวมความว่า ‘เสด็จจากชาวดุสิตมาสู่ความเป็นพระคณาจารย์ ๓<*> อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พระอรหันต์ทั้งหลายตรัสเรียกว่า ชาวดุสิต พระอรหันต์เหล่านั้นยินดี พอใจ ชอบใจ มีความดำริบริบูรณ์ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จสู่ความเป็นพระคณาจารย์แห่งพระอรหันต์ทั้งหลาย”รวมความว่า ‘เสด็จจากภพดุสิตมาสู่ความเป็นพระคณาจารย์’ อย่างนี้บ้าง

คำว่า พระคณาจารย์ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระคณาจารย์ คือ พระองค์ทรงเป็นอาจารย์ของหมู่คณะ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงเป็นพระศาสดาของหมู่คณะ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงบริหารหมู่คณะ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงสั่งสอนหมู่คณะ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงพรํ่าสอนหมู่คณะ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงมีความองอาจเสด็จเข้าไปสู่หมู่คณะ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ หมู่คณะย่อมตั้งใจฟังต่อพระองค์

เงี่ยโสตลงฟัง เข้าไปตั้งจิตเพื่อความรู้ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงยังหมู่คณะให้ออกจากอกุศล ให้ตั้งอยู่ในกุศล จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงเป็นคณาจารย์ของคณะภิกษุ ... คณะภิกษุณี ... คณะอุบาสก ... คณะอุบาสิกา ... คณะพระราชา ... คณะกษัตริย์ ... คณะพราหมณ์ ... คณะแพศย์ ... คณะศูทร ... คณะเทวดา ... คณะพรหม จึงชื่อว่าพระคณาจารย์พระศาสดาทรงเป็นผู้มีหมู่ มีคณะ เป็นพระคณาจารย์ เสด็จมา เข้าไป เข้าไปพร้อม ถึงพร้อมแล้วซึ่งสังกัสสนคร รวมความว่า ‘เสด็จจากชาวดุสิตมาสู่ความเป็นพระคณาจารย์’ เพราะเหตุนั้น พระสารีบุตรเถระจึงกล่าวว่า

(ท่านพระสารีบุตรกล่าวดังนี้ว่า)

พระศาสดาผู้มีพระสุรเสียงอันไพเราะ เสด็จจากชาวดุสิตมาสู่ความเป็นพระคณาจารย์อย่างนี้ ก่อนแต่นี้ ข้าพเจ้าไม่เคยเห็นเลย ทั้งไม่เคยได้ยินจากใคร ๆ เลย

{๘๘๗} [๑๙๑] (ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า)

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุ ทรงปรากฏเหมือนกันแก่ชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก พระองค์ทรงกำจัดความมืดทั้งปวงได้แล้ว ทรงเป็นเอก บรรลุถึงแล้ว ซึ่งความยินดี

{๘๘๘} คำว่า แก่ชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก ความว่า แก่ชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก แก่หมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ รวมความว่า ‘แก่ชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก’

ว่าด้วยพระพุทธเจ้าปรากฏแก่เทวดาและมนุษย์

{๘๘๙} คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุ ทรงปรากฏเหมือนกัน ความว่า พวกเทวดาย่อมเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับแสดงธรรมอยู่ที่ปัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ณ ควงไม้ปาริฉัตตกะ ในภพดาวดึงส์ อย่างใด พวกมนุษย์ก็เห็นอย่างนั้น พวกมนุษย์เห็นอย่างใด พวกเทวดาก็เห็นอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรากฏแก่พวกเทวดาอย่างใด ก็ทรงปรากฏแก่พวกมนุษย์อย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรากฏแก่พวกมนุษย์อย่างใด ก็ทรงปรากฏแก่พวกเทวดาอย่างนั้น รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุทรงปรากฏเหมือนกัน’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง ท่านสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นมิได้ฝึนตนก็ปรากฏโดยเพศแห่งบุคคลผู้ฝึกตน มิได้สงบก็ปราภฏโดยเพศแห่งบุคคลผู้สงบ มิได้ระงับก็ปรากฏโดยเพศแห่งบุคคลผู้ระงับ มิได้ดับก็ปรากฏโดยเพศแห่งบุคคลผู้ดับ สมจริงดังภาษิตว่า

นักบวชเหล่านั้นข้างในไม่บริสุทธิ์ ข้างนอกดูผ่องแผ้ว มีบริวารแวดล้อมท่องเที่ยวอยู่ในโลก เหมือนกุณฑลดินที่ปลอมเป็นกุณฑลทองคำ และประดุจสตางค์โลหะที่หุ้มด้วยทองคำฉะนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงปรากฏแม้อย่างนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงฝึกพระองค์แล้ว ย่อมทรงปรากฏโดยเพศแห่งผู้ฝึกแล้ว ทรงสงบแล้ว ย่อมทรงปรากฏโดยเพศแห่งผู้สงบแล้ว ทรงระงับแล้ว ย่อมปรากฏโดยเพศแห่งผู้ระงับแล้ว ทรงดับแล้ว ย่อมปรากฏโดยเพศแห่งผู้ดับแล้ว โดยความจริง โดยเป็นจริง โดยถ่องแท้ โดย

ความเป็นจริง โดยไม่วิปริต โดยสภาพ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลาย ผู้ทรงเป็นพระพุทธเจ้า มีพระอิริยาบถมิได้กำเริบ ทรงสมบูรณ์ด้วยปณิธิ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุ ทรงปรากฏหมือนกัน’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระกิตติศัพท์อันบริสุทธิ์ ทรงเพียบพร้อมด้วยพระเกียรติยศและความสรรเสริญ ทรงเป็นเช่นนี้ ทรงเป็นเช่นนั้น และเป็นอย่างยิ่งในภพนาค ภพครุฑ ภพยักษ์ ภพอสูร ภพคนธรรพ์ ภพมหาราช ภพอินทร์ ภพพรหม รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุทรงปรากฏเหมือนกัน’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกอบด้วยพละ ๑๐ ย่อมปรากฏ คือ รู้กันได้ ปรากฏด้วยเวสารัชชญาณ ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ พุทธธรรม ๖ ด้วยพระเดชธรรม พระพลธรรม พระคุณธรรม พระวิริยะ พระปัญญา สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าสัตบุรุษย่อมปรากฏได้ในที่ไกลเหมือนภูเขาหิมาลัย ส่วนอสัตบุรุษถึงจะนั่งอยู่ในที่นี้ก็ไม่ปรากฏ เหมือนลูกศรที่ถูกยิงไปในเวลากลางคืนฉะนั้น

รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุทรงปรากฏเหมือนกัน’ อย่างนี้บ้าง

ว่าด้วยจักษุ ๕ ประการ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระจักษุ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงมีพระจักษุด้วยพระจักษุ ๕ ประการ คือ

(๑) มีพระจักษุด้วยมังสจักษุ

(๒) มีพระจักษุด้วยทิพยจักษุ

(๓) มีพระจักษุด้วยปัญญาจักษุ

(๔) มีพระจักษุด้วยพุทธจักษุ

(๕) มีพระจักษุด้วยสมันตจักษุ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุด้วยมังสจักษุอย่างไร คือ ในพระมังสจักษุของพระผู้มีพระภาคเจ้า มีสีปรากฏอยู่ ๕ สี คือ สีเขียว สีเหลือง สีแดง สีดำ และสีขาว ตรงที่ที่ขนพระเนตรของพระผู้มีพระภาคเจ้าขึ้นอยู่จะมีสีเขียว เขียวสนิท น่าชม น่าดู เหมือนดอกผักตบ ต่อจากที่นั้นก็มีสีเหลือง เหลืองนวล สีเหมือนทองคำ น่าชม น่าดู เหมือนดอกกรรณิการ์ เบ้าพระเนตรทั้งสองของพระผู้มีพระภาคเจ้ามีสีแดง แดงสนิท น่าชม น่าดู เหมือนสีปีกแมลงทับ กลางดวงพระเนตรมีสีดำ ดำสนิท ไม่หมองมัว ดำเข้ม น่าชม น่าดู เหมือนสีสมอดำ ต่อจากที่นั้น มีสีขาว ขาวสนิท เปล่งปลั่ง ขาวนวล น่าชม น่าดู เหมือนสีดาวประกายพรึก

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระมังสจักษุนั้นเป็นปกติ เนื่องในพระวรกาย บังเกิดเพราะสุจริตกรรมในภพก่อน ทรงมองเห็นได้ตลอดโยชน์หนึ่งโดยรอบ ทั้งกลางวัน ทั้งกลางคืน แม้ในเวลาที่มีความมืดประกอบด้วยองค์ ๔ คือ ดวงอาทิตย์ตกไปแล้ว ๑ วันอุโบสถข้างแรม ๑ แนวป่าทึบ ๑ เมฆใหญ่ตั้งขึ้น ๑ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงมองเห็นได้ตลอดโยชน์หนึ่งโดยรอบในความมืดอันประกอบ ด้วยองค์ ๔ เห็นปานนี้ หลุมก็ดี บานประตูก็ดี กำแพงก็ดี ภูเขาก็ดี กอไม้ก็ดี เถาวัลย์ก็ดี ที่จะมาปิดบังการเห็นรูปทั้งหลายเป็นไม่มี หากว่าจะนำงาเมล็ดหนึ่งทำเครื่องหมายแล้วใส่ลงในเกวียนบรรทุกงา พระผู้มีพระภาคเจ้าก็พึงทรงหยิบเมล็ดงานั้นขึ้นมาได้ พระมังสจักษุตามปกติของพระผู้มีพระภาคเจ้าบริสุทธิ์อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแจ่มแจ้งแม้ด้วยมังสจักษุอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแจ่มแจ้งด้วยทิพยจักษุอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยากได้ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ทรงรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’

พระองค์ทรงเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยากได้ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ทรงรู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้ ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงประสงค์ ก็พึงทรงเห็นแม้ ๑ โลกธาตุ แม้ ๒ โลกธาตุ แม้ ๓ โลกธาตุ แม้ ๔ โลกธาตุ แม้ ๕ โลกธาตุ แม้ ๑๐ โลกธาตุ แม้ ๒๐ โลกธาตุ แม้ ๓๐ โลกธาตุ แม้ ๔๐ โลกธาตุ แม้ ๕๐ โลกธาตุ แม้ ๑๐๐ โลกธาตุ แม้โลกธาตุขนาดเล็กซึ่งมี ๑,๐๐๐ จักรวาล แม้โลกธาตุขนาดกลางซึ่งมี ๒,๐๐๐ จักรวาล แม้โลกธาตุขนาดใหญ่ซึ่งมี ๓,๐๐๐ จักรวาล แม้โลกธาตุซึ่งมีหลายพันจักรวาลได้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระประสงค์เท่าใด ก็ทรงเห็นได้เท่านั้น ทิพยจักษุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบริสุทธิ์อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแจ่มแจ้งแม้ด้วยทิพยจักษุอย่างนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแจ่มแม้ด้วยปัญญาจักษุอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระปัญญามาก มีพระปัญญากว้างขวาง มีพระปัญญารื่นเริง มีพระปัญญาแล่นไป มีพระปัญญาเฉียบแหลม มีพระปัญญาชำแรกกิเลส ทรงฉลาดในประเภทปัญญา ทรงมีพระญาณแตกฉาน

ทรงบรรลุปฏิสัมภิทา ทรงบรรลุเวสารัชชญาณ ๔ ทรงไว้ซึ่งทสพลญาณ ทรงเป็นบุรุษองอาจ ทรงเป็นบุรุษสีหะ ทรงเป็นบุรุษนาค ทรงเป็นบุรุษอาชาไนย ทรงเป็นบุรุษนำธุระไปเป็นปกติ มีพระญาณหาที่สุดมิได้ มีพระเดชหาที่สุดมิได้ มีพระยศหาที่สุดมิได้ ทรงเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก นับว่ามีทรัพย์ ทรงเป็นผู้นำ ทรงนำไปโดยวิเศษ ทรงนำเนือง ๆ ให้รู้จักประโยชน์ ให้เพ่งพิจารณา ให้เห็นประโยชน์ ให้แล่นไปด้วยปสาทะ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ทรงให้มรรคที่ยังไม่เกิดพร้อมให้เกิดพร้อม ผู้ตรัสบอกมรรคที่ยังไม่มีใครบอก ทรงรู้มรรค ทรงทราบมรรค ทรงฉลาดในมรรค ก็แหละในบัดนี้สาวกทั้งหลายของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นผู้ดำเนินตามมรรคอยู่ เป็นผู้ประกอบด้วยศีลาทิคุณในภายหลังพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงรู้ธรรมที่ควรรู้ ทรงเห็นธรรมที่ควรเห็น มีพระจักษุ มีพระญาณ มีธรรม มีพรหมธรรม ผู้ตรัสบอกทั่ว ผู้ตรัสบอก เป็นผู้นำออกซึ่งอรรถ ทรงประทานอมตธรรม ทรงเป็นธรรมสามี เป็นพระตถาคต สิ่งที่ไม่ทรงรู้ ไม่ทรงเห็น ไม่ทรงทราบ ไม่ทรงทำให้แจ่มแจ้ง ไม่ทรงถูกต้องด้วยปัญญา ย่อมไม่มีแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น

ธรรมทั้งปวงรวมทั้งอดีต อนาคต และปัจจุบัน ย่อมมาสู่คลองแห่งพระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าโดยอาการทั้งปวง ชื่อว่าประโยชน์ที่ควรแนะนำทุก ๆ อย่างที่ควรรู้ มีอยู่ คือ ประโยชน์ตน ประโยชน์ผู้อื่น ประโยชน์ทั้งสองอย่าง ประโยชน์ในชาตินี้ ประโยชน์ในชาติหน้า ประโยชน์ตื้น ประโยชน์ลึก ประโยชน์ลี้ลับ ประโยชน์ที่ปิดบัง ประโยชน์ที่ควรแนะนำ ประโยชน์ที่บัณฑิตแนะนำไปแล้ว ประโยชน์ที่ไม่มีโทษ ประโยชน์ที่ไม่มีกิเลส ประโยชน์อันผ่องแผ้วประโยชน์อย่างยิ่ง ประโยชน์ทั้งหมดนั้น ย่อมเป็นไปในภายในพระพุทธญาณ

กายกรรมทั้งหมด วจีกรรมทั้งหมด มโนกรรมทั้งหมด ย่อมเป็นไปตามพระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงมีพระญาณไม่ขัดข้องในอดีต มีพระญาณไม่ขัดข้องในอนาคต มีพระญาณไม่ขัดข้องในปัจจุบัน บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำมีเท่าใด พระญาณก็มีเท่านั้น พระญาณมีเท่าใด บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็มีเท่านั้น พระญาณมีธรรมที่ควรแนะนำเป็นที่สุด บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็มีพระญาณเป็นที่สุด พระญาณไม่เป็นไปเกินบทแห่งธรรมที่ควรแนะนำ ทางแห่งบทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็ไม่เกินพระญาณไป ธรรมเหล่านั้นตั้งอยู่ในส่วนสุดของกันและกันเปรียบเหมือนชั้นผอบสองชั้นปิดสนิทพอดี ชั้นผอบข้างล่างก็ไม่เกินชั้นผอบข้างบน

ชั้นผอบข้างบนก็ไม่เกินชั้นผอบข้างล่าง ชั้นผอบทั้งสองชั้นนั้นตั้งอยู่ในส่วนสุดของกันและกัน ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็ดี พระญาณก็ดี ของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าก็ตั้งอยู่ในส่วนสุดของกันและกัน บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำมีเท่าใด พระญาณก็มีเท่านั้น พระญาณมีเท่าใด บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็มีเท่านั้น พระญาณมีธรรมที่ควรแนะนำเป็นที่สุด บทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็มีพระญาณเป็นที่สุด พระญาณไม่เป็นไปเกินบทแห่งธรรมที่ควรแนะนำ ทางแห่งบทแห่งธรรมที่ควรแนะนำก็ไม่เกินพระญาณ ธรรมเหล่านั้นตั้งอยู่ในส่วนสุดของกันและกันพระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าย่อมเป็นไปในธรรมทั้งปวง ธรรมทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเนื่องด้วยความนึก เนื่องด้วยความหวัง เนื่องด้วยมนสิการ เนื่องด้วยจิตตุปบาท พระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าย่อมเป็นไปในสัตว์ทั้งปวง พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบอัธยาศัย อนุสัย จริต อธิมุตติแห่งสัตว์ทั้งปวง ย่อมทรงทราบเหล่าสัตว์ผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุน้อย ผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุมาก

ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน ผู้มีอาการดี มีอาการทราม ผู้แนะนำได้โดยง่าย ผู้แนะนำได้โดยยาก เป็นภัพพสัตว์ เป็นอภัพพสัตว์ โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพและมนุษย์ ย่อมเป็นไปในภายในพระพุทธญาณ

ปลาและเต่าทุกชนิดโดยที่สุดกระทั่งปลาติมิและปลาติมิงคละ ย่อมหมุนเวียนอยู่ในภายในมหาสมุทร ฉันใด โลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพและมนุษย์ย่อมหมุนเวียนอยู่ในภายในพระพุทธญาณ ฉันนั้นเหมือนอัน นกทุกชนิดโดยที่สุดกระทั่ง ครุฑเวนไตยยโคตรย่อมหมุนเวียนอยู่ในประเทศอากาศ ฉันใด พระพุทธสาวกทั้งหลายผู้เสมอด้วยพระสารีบุตรเถระโดยปัญญาย่อมหมุนเวียนอยู่ในประเทศแห่งพระพุทธญาณ ฉันนั้นเหมือนกัน พระพุทธญาณย่อมแผ่ปกคลุมปัญญาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายตั้งอยู่

พวกบัณฑิตที่เป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์ เป็นคฤหบดี เป็นสมณะ ผู้มีปัญญาละเอียด ตกแต่งวาทะโต้ตอบ เหมือนนายขมังธนูผู้สามารถยิงขนทราย พวกเขาเที่ยวไปดุจทำลายทิฏฐิของผู้อื่นด้วยปัญญาของตน บัณฑิตเหล่านั้นปรุงแต่งปัญหาแล้วเข้ามาเฝ้าพระตถาคตแล้วทูลถาม ปัญหาเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสย้อนถามและตรัสแก้แล้ว มีเหตุผลที่ทรงชี้แจงได้ชัดเจนและทรงโต้ตอบไป บัณฑิตเหล่านั้นย่อมเลื่อมใสต่อ พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงไพโรจน์ยิ่งด้วยพระปัญญาในที่นั้นโดยแท้แล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุ แม้ด้วยปัญญาจักษุอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแม้ด้วยพุทธจักษุอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงตรวจดูสัตว์โลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุน้อย ผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุมาก ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน ผู้มีอาการดี มีอาการชั่ว ผู้แนะนำได้โดยง่าย

ผู้แนะนำได้โดยยาก บางพวกเป็นผู้เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ บางพวกเป็นผู้ไม่เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ ดอกอุบลในกออุบล ดอกปทุมในกอปทุม ดอกบุณฑริกในกอบุณฑริก บางเหล่าเกิดในนํ้า เจริญในน้ำ ขึ้นตามน้ำ จมอยู่ในน้ำ อันน้ำหล่อเลี้ยงไว้ บางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ตั้งอยู่เสมอน้ำ บางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ โผล่ขึ้นพ้นน้ำ น้ำมิได้ติด แม้ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงตรวจดูสัตว์โลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทรง เห็นสัตว์ผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุน้อย ผู้มีธุลีกิเลสในปัญญาจักษุมาก ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน ผู้มีอาการดี มีอาการชั่ว ผู้แนะนำได้โดยง่าย

ผู้แนะนำได้โดยยาก บางพวกเป็นผู้เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ บางพวกเป็นผู้ไม่เห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ ฉันนั้นเหมือนกันพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมทรงทราบว่า “บุคคลนี้เป็นคนราคจริต บุคคลนี้เป็นคนโทสจริต บุคคลนี้เป็นคนโมหจริต บุคคลนี้เป็นคนวิตักกจริต บุคคลนี้เป็นคนสัทธาจริต บุคคลนี้เป็นคนพุทธิจริต” พระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมตรัสสอนอสุภกถาแก่บุคคลผู้เป็นราคจริต ย่อมตรัสสอนเมตตาภาวนาแก่บุคคลผู้เป็นโทสจริต ย่อมทรงแนะนำบุคคลผู้เป็นโมหจริตให้ดำรงอยู่ในการเรียน ในการไต่ถาม ในการฟังธรรมตามกาล ในการสนทนาธรรมตามกาล ในการอยู่ร่วมกับครู ย่อมตรัสสอนอานาปานัสสติแก่บุคคลผู้เป็นวิตักกจริต ย่อมตรัสสอนพระสูตรอันเป็นนิมิตคือความตรัสรู้ดีแห่งพระพุทธเจ้า ความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม ความปฏิบัติดีแห่งพระสงฆ์และศีลทั้งหลายของตนอันเป็นที่ตั้งแห่งความเลื่อมใสแก่บุคคลผู้เป็นสัทธาจริต ย่อมตรัสสอนธรรมอันเป็นนิมิตแห่งวิปัสสนาซึ่งมีอาการไม่เที่ยง มีอาการเป็นทุกข์ มีอาการเป็นอนัตตาแก่บุคคลผู้เป็นพุทธิจริต สมจริงดังประพันธคาถาว่า

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีพระปัญญาดี มีพระจักษุรอบคอบ ปราศจากความโศก เสด็จขึ้นสู่ปราสาทคือพระปัญญาแล้ว ย่อมทรงมองเห็นหมู่ชนที่ยังจมอยู่ในห้วงแห่งความเศร้าโศก ตกอยู่ในอำนาจของความเกิด แก่ เจ็บ ตายอยู่ เปรียบเหมือนคนตาดียืนอยู่บนยอดศิลาบรรพต สามารถมองเห็นหมู่ชนผู้อยู่รอบ ๆได้ฉะนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแม้ด้วยพุทธจักษุอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแจ่มแม้ด้วยสมันตจักษุอย่างไร คือ พระสัพพัญญุตญาณ ตรัสเรียกว่าสมันตจักษุ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าไป เข้าไปพร้อมแล้ว เข้าถึง เข้าถึงพร้อมแล้ว เข้าไปถึง เข้าไปถึงพร้อมแล้ว ประกอบแล้วด้วยพระสัพพัญญุตญาณ สมจริงดังประพันธคาถาว่าไม่มีอะไรเลยสักน้อยหนึ่งในโลกนี้ที่พระตถาคตพระองค์นั้นไม่ทรงเห็นแล้ว และที่พระองค์ไม่ทรงทราบแล้ว และไม่ทรงรู้แล้ว พระตถาคตทรงรู้ยิ่งธรรมทั้งปวงที่ควรแนะนำบรรดามี ด้วยเหตุนั้น พระตถาคตจึงชื่อว่าผู้มีพระสมันตจักษุ

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุแจ่มแจ้งแม้ด้วยสมันตจักษุอย่างนี้

รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุทรงปรากฏเหมือนกัน’

{๘๙๐} คำว่า ทรงกำจัดความมืดทั้งปวงได้แล้ว ความว่า ทรงบรรเทา ทรงละ กำจัด ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งความมืดเพราะราคะ ความมืดเพราะโทสะ ความมืดเพราะโมหะ ความมืดเพราะมานะ ความมืดเพราะทิฏฐิ ความมืดเพราะกิเลส ความมืดเพราะทุจริตทั้งปวง ซึ่งทำให้เป็นคนบอด ทำให้ไม่มีจักษุ ทำให้ไม่มีญาณ อันดับปัญญา เป็นไปในฝ่ายแห่งความลำบาก ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน รวมความว่า ‘ทรงกำจัดความมืดทั้งปวงได้แล้ว’

ว่าด้วยพระพุทธเจ้าชื่อว่าทรงเป็นเอก

{๘๙๑} หัวข้อว่า ทรงเป็นเอก ทรงบรรลุถึงแล้วซึ่งความยินดี มีอธิบายดังนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าพระองค์เดียวโดยส่วนแห่งบรรพชา ชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะอรรถว่าไม่มีเพื่อน ชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะอรรถว่าละตัณหา ชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะอรรถว่าปราศจากราคะโดยสิ้นเชิง ชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะอรรถว่าปราศจากโทสะโดยสิ้นเชิง ชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะอรรถว่าปราศจากโมหะโดยสิ้นเชิง ชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะอรรถว่าไม่มีกิเลสโดยสิ้นเชิง ชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะอรรถว่าเสด็จถึงเอกายนมรรค (ทางสายเอก)แล้ว ชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะอรรถว่าตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณพระองค์เดียวพระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าทรงเป็นเอกโดยส่วนแห่งบรรพชาอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้ายังทรงหนุ่มแน่น มีพระเกศาดำสนิท ประกอบด้วยวัยอันเจริญ ตั้งอยู่ในปฐมวัย เมื่อพระมารดาพระบิดาไม่พอพระทัย มี

พระพักตร์นองด้วยอัสสุชล ทรงกันแสงรำพันอยู่ ทรงละหมู่พระประยูรญาติ ทรงตัดกังวลในฆราวาสสมบัติทั้งหมด ทรงตัดกังวลในพระโอรสและพระชายา ทรงตัดกังวลในพระประยูรญาติ ทรงตัดกังวลในมิตรและอำมาตย์ ปลงพระเกศาและพระมัสสุแล้ว ทรงครองผ้าย้อมฝาด เสด็จออกจากพระราชมณเฑียรผนวช เข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีกังวล พระองค์เดียวเสด็จเที่ยวไป ทรงอยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่าทรงเป็นเอกโดยส่วนแห่งบรรพชาอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าทรงเป็นเอกเพราะอรรถว่าไม่มีเพื่อนอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงผนวชแล้วอย่างนี้ ทรงอยู่อาศัยเสนาสนะอันสงัด เป็นป่าละเมาะและป่าทึบ มีเสียงน้อย ปราศจากเสียงอื้ออึง ปราศจากชนผู้สัญจรไปมา เป็นที่ควรทำกรรมลับของมนุษย์ สมควรแก่การหลีกเร้น ทรงดำเนินพระองค์เดียว ประทับยืนพระองค์เดียว ประทับนั่งพระองค์เดียว บรรทมพระองค์เดียว เสด็จเข้าบ้านเพื่อทรงรับบิณฑบาตพระองค์เดียว เสด็จกลับพระองค์เดียว ประทับนั่งอยู่ในที่ลับพระองค์เดียว ทรงอธิษฐานจงกรมพระองค์เดียว

พระองค์เดียว เสด็จเที่ยวไป ทรงอยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่าทรงเป็นเอกเพราะอรรถว่าไม่มีเพื่อนอย่างนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าทรงเป็นเอกเพราะอรรถว่าทรงละตัณหาอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นพระองค์เดียวมิได้มีเพื่อนอย่างนี้ เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีพระหฤทัยมุ่งพระนิพพานอยู่ เริ่มตั้งความเพียรใหญ่อยู่ที่ควงไม้โพธิพฤกษ์ ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ทรงกำจัดมารกับทั้งเสนาผู้ไม่ปล่อยสัตว์ให้พ้นอำนาจซึ่งเป็นเผ่าพันธุ์ของผู้ประมาท ทรงละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีตัณหาเพียงดังข่ายแล่นไปซ่าน ไปในอารมณ์ต่าง ๆ

(สมจริงดังประพันธคาถาว่า)

คนที่มีตัณหาเป็นเพื่อนย่อมเวียนว่ายไปตลอดกาลยาวนาน ไม่ล่วงพ้นสังสารวัฏอันมีความเป็นอย่างนี้ (เป็นมนุษย์) และความเป็นอย่างอื่น (เป็นเทวดาเป็นต้น) ไปได้

ภิกษุรู้โทษนี้และรู้ตัณหาว่าเป็นที่เกิดแห่งทุกข์แล้ว พึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่ยึดมั่นถือมั่น มีสติเที่ยวไป

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่าทรงเป็นเอกเพราะอรรถว่า ทรงละตัณหาอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าทรงเป็นเอกเพราะปราศจากราคะโดยสิ้นเชิงอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะปราศจากราคะโดยสิ้นเชิง เหตุทรงละราคะได้แล้วชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะปราศจากโทสะโดยสิ้นเชิง เหตุทรงละโทสะได้แล้ว

ชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะปราศจากโมหะโดยสิ้นเชิง เหตุทรงละโมหะได้แล้ว

ชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะไม่มีกิเลสโดยสิ้นเชิง เหตุทรงละกิเลสทั้งหลายได้แล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าทรงเป็นเอกเพราะเสด็จถึงเอกายนมรรคแล้วอย่างไร คือ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ตรัสเรียกว่า เอกายนมรรค (ทางที่ไปอันเอก ทางสายเอก)

(สมจริงดังประพันธคาถาว่า)

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเห็นความสิ้นชาติและที่สุดแห่งชาติ ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์เกื้อกูล ทรงทราบชัดทางเป็นที่ไปอันเอก ในกาลก่อน ชนทั้งหลายข้ามโอฆะได้แล้วด้วยทางนี้ ในอนาคต ก็จักข้ามด้วยทางนี้ และในบัดนี้ ก็ข้ามอยู่ด้วยทางนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงชื่อว่าทรงเป็นเอกเพราะเสด็จถึง เอกายนมรรคแล้วอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าทรงเป็นเอกเพราะตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณพระองค์เดียวอย่างไร คือ ญาณในมรรค ๔ ปัญญา ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา ปัญญาเป็นเครื่องเห็นแจ้ง สัมมาทิฏฐิ ตรัสเรียกว่า โพธิญาณ (ปัญญาเครื่องตรัสรู้)ด้วยโพธิญาณนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ว่า “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง” ตรัสรู้ว่า “สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ... ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา”

ตรัสรู้ว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร” ...

ตรัสรู้ว่า “เพราะชาติเป็นปัจจัยจึงมีชรา มรณะ ... เพราะอวิชชาดับสังขารจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะจึงดับ” ...

ตรัสรู้ว่า “นี้ทุกข์ ... นี้เหตุให้เกิดทุกข์ ... นี้ความดับแห่งทุกข์ ... นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์”

ตรัสรู้ว่า “เหล่านี้อาสวะ ... นี้เหตุให้เกิดอาสวะ ... นี้ความดับอาสวะ ... นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับอาสวะ”

ตรัสรู้ว่า “ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง ... ธรรมเหล่านี้ควรกำหนดรู้ ... ธรรมเหล่านี้ควรละ ... ธรรมเหล่านี้ควรให้เจริญ ... ธรรมเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง”

ตรัสรู้ความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งผัสสายตนะ ๖ ตรัสรู้ความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ตรัสรู้ความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งมหาภูตรูป ๔

ตรัสรู้ว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา”

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ ตามตรัสรู้ ตรัสรู้เฉพาะ ตรัสรู้พร้อม ตรัสรู้ชอบ ทรงบรรลุ ทรงได้เฉพาะ ทรงถูกต้อง ทรงทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรตรัสรู้ ควรตรัสรู้ตามลำดับ ควรตรัสรู้เฉพาะ ควรตรัสรู้พร้อม ควรบรรลุ ควรถูกต้อง ควรทำให้แจ้งทั้งปวง ด้วยโพธิญาณนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าทรงเป็นเอก เพราะอรรถว่าตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณพระองค์เดียวอย่างนี้คำว่า บรรลุถึงแล้วซึ่งความยินดี มีอธิบายดังนี้ คำว่า ซึ่งความยินดี ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบรรลุ คือ ทรงถึงเฉพาะ ทรงถูกต้อง ทรงทำให้แจ้งซึ่งความยินดีในเนกขัมมะ ความยินดีในวิเวก ความยินดีในอุปสมะ (นิพพาน) ความยินดีในสัมโพธิญาณ รวมความว่า ‘ทรงเป็นเอกบรรลุถึงแล้วซึ่งความยินดี’ เพราะเหตุนั้น พระสารีบุตรเถระจึงกล่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงมีพระจักษุ ทรงปรากฏเหมือนกันแก่ชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก พระองค์ทรงกำจัดความมืดทั้งปวงได้แล้ว ทรงเป็นเอก บรรลุถึงแล้วซึ่งความยินดี

{๘๙๒} [๑๙๒] (ท่านพระสารีบุตรเถระกล่าวว่า)

ข้าพระองค์มีความประสงค์ถามปัญหา จึงมาเฝ้าพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ไม่อาศัย ผู้คงที่ ผู้ไม่หลอกลวง ผู้มาสู่ความเป็นพระคณาจารย์ของผู้ผูกพันกัน เป็นกันมากในพระศาสนานี้

ว่าด้วยพระนามว่าพุทธะ

{๙๘๓} หัวข้อว่า พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ไม่อาศัย ผู้คงที่ มีอธิบายดังนี้

คำว่า พระพุทธเจ้า คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระสยัมภู ไม่มีใครเป็นอาจารย์ ตรัสรู้สัจจะทั้งหลายในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยสดับมาก่อนด้วยพระองค์เอง ทรงบรรลุความเป็นพระสัพพัญญูในเพราะความตรัสรู้นั้นและทรงถึงความเป็นผู้ชำนาญในพลธรรมทั้งหลายคำว่า พระพุทธเจ้า ความว่า ชื่อว่า พระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่าอะไร

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า ตรัสรู้สัจจะทั้งหลาย

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงให้หมู่สัตว์ตรัสรู้ตาม

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า เป็นพระสัพพัญญู

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า เป็นผู้เห็นธรรมทั้งปวง

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า เป็นผู้ทรงรู้ยิ่ง

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า เป็นผู้เบิกบาน

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า เป็นผู้สิ้นอาสวะ

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า เป็นผู้ไม่มีอุปกิเลส

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า เป็นผู้ปราศจากราคะโดยสิ้นเชิง

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า เป็นผู้ปราศจากโทสะโดยสิ้นเชิง

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า เป็นผู้ปราศจากโมหะโดยสิ้นเชิง

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า เป็นผู้ไม่มีกิเลสโดยสิ้นเชิง

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า เป็นผู้ถึงเอกายนมรรคแล้ว

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะอรรถว่า ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณพระองค์เดียว

ชื่อว่าพระพุทธเจ้า เพราะเว้นจากความไม่รู้ เพราะได้เฉพาะความรู้

พระนามว่า พุทธเจ้า นี้ พระมารดา พระบิดา พระภาดา พระภคินี มิตร อำมาตย์ พระญาติสาโลหิต สมณพราหมณ์ เทวดามิได้เฉลิมให้ พระนามว่า พุทธเจ้า นี้เป็นวิโมกขันติกนาม เป็นสัจฉิกาบัญญัติ เกิดขึ้นพร้อมกับการบรรลุสัพพัญญุตญาณ ณ ควงไม้โพธิแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลาย รวมความว่า ‘พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น’

ว่าด้วยตัณหาและทิฏฐิ

{๘๙๔} คำว่า ไม่อาศัย ความว่า ความอาศัย ๒ อย่าง คือ (๑) ความอาศัยด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความอาศัยด้วยอำนาจทิฏฐิ

ความอาศัยด้วยอำนาจตัณหาเป็นไฉน คือ วัตถุที่ทำให้เป็นเขต เป็นแดน เป็นส่วน เป็นแผนก กำหนดถือเอา ยึดถือว่าเป็นของเรา ด้วยส่วนแห่งตัณหามีประมาณเท่าใด ย่อมยึดถือว่าเป็นของเรา ซึ่งวัตถุมีประมาณเท่านั้นว่า “นี้ของเรา นั้นของเรา เท่านี้ของเรา ของเรามีประมาณเท่านี้ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ เครื่องลาด เครื่องนุ่งห่ม ทาสหญิง ทาสชาย แพะ แกะ ไก่ สุกร ช้าง โค ม้า ลา นา ที่ดิน เงิน ทอง บ้าน นิคม ราชธานี แว่นแคว้น ชนบท ฉางข้าว คลัง ก็เป็นของเรา”

ย่อมยึดถือว่าเป็นของเราแม้ซึ่งแผ่นดินใหญ่ทั้งสิ้นด้วยอำนาจตัณหา ตลอดถึงตัณหาวิปริต ๑๐๘ นี้ชื่อว่าความอาศัยด้วยอำนาจตัณหา

ความอาศัยด้วยอำนาจทิฏฐิเป็นไฉน คือ สักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ มิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ อันตคาหิกาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ทิฏฐิ ความไปคือทิฏฐิ รกชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ เสี้ยนหนามคือทิฏฐิ ความดิ้นรนคือทิฏฐิ เครื่องประกอบคือทิฏฐิ ความถือ ความถือมั่น ความยึดมั่น ความยึดถือทางผิด คลองผิด ความเป็นผิด ลัทธิเดียรถีย์ ความถือโดยแสวงหาผิด ความถือวิปริต ความถือวิปลาส ความถือผิด ความถือแน่นอนว่าจริงในสิ่งที่ไม่จริงเห็นปานนี้ ตลอดถึงทิฏฐิ ๖๒ นี้ชื่อว่าความอาศัยด้วยอำนาจทิฏฐิ

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงละความอาศัยด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งความอาศัยด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว เพราะทรงละความอาศัยด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้งความอาศัยด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ทรงอาศัย คือ ไม่อิงอาศัย ไม่พัวพัน ไม่เข้าถึง ไม่ติดใจ ไม่น้อมใจถึง ได้แก่ เป็นผู้ทรงออก สละ พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้องกับด้วยตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตระกูล คณะ อาวาส ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ อดีต อนาคต ปัจจุบัน รูปที่ได้เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้ทราบ ธรรมารมณ์ที่ได้รู้แจ้ง ทรงเป็นผู้มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น เป็นผู้ไม่อาศัย’

ว่าด้วยผู้คงที่โดยอาการ ๕

{๘๙๕} คำว่า ผู้คงที่ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าเป็นผู้คงที่ โดยอาการ ๕ คือ

(๑) เป็นผู้คงที่ในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์

(๒) เป็นผู้คงที่เพราะเป็นผู้สละแล้ว

(๓) เป็นผู้คงที่เพราะเป็นผู้ข้ามได้แล้ว

(๔) เป็นผู้คงที่เพราะเป็นผู้พ้นได้แล้ว

(๕) เป็นผู้คงที่เพราะแสดงออกซึ่งธรรมนั้นได้

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าเป็นผู้คงที่ในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์อย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้คงที่แม้ในลาภ แม้ในความเสื่อมลาภ แม้ในยศ แม้ในความเสื่อมยศ แม้ในสรรเสริญ แม้ในนินทา แม้ในสุข แม้ในทุกข์ หากว่าชนทั้งหลายจะพึงลูบไล้พระพาหาข้างหนึ่งของพระองค์ด้วยเครื่องหอม พึงถากพระพาหาอีกข้างหนึ่งด้วยมีด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ไม่ทรงมีความยินดีในเพราะการลูบไล้ด้วยเครื่องหอมโน้น และไม่ทรงมีความยินร้ายในเพราะการถากด้วยมีดโน้น ทรงเป็นผู้ละความยินดียินร้ายได้แล้ว เป็นผู้ล่วงเลยความดีใจและความเสียใจแล้ว ทรงเป็นผู้ก้าวล่วงความยินดีความยินร้ายได้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าเป็นผู้คงที่ในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์อย่างนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้คงที่เพราะเป็นผู้สละแล้วอย่างไร

คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสละ คาย ปล่อย ละ สลัดทิ้งความกำหนัด ความขัดเคือง ความหลง ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด ความกระด้าง ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่น ความเมา ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความรุ่มร้อนทั้งปวง อกุสลาภิสังขารทั้งปวงได้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้คงที่เพราะเป็นผู้สละแล้วอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้คงที่เพราะเป็นผู้ข้ามได้แล้วอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงข้ามแล้ว ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง ก้าวล่วงด้วยดี เป็นไปล่วงซึ่งกาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะ และคลองแห่งสงสารทั้งปวงได้แล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงอยู่จบแล้วทรงประพฤติจรณะแล้ว ทรงลุถึงทางไกลแล้ว ทรงถึงทิศ(นิพพาน)แล้ว ทรงถึงที่สุดแล้ว ทรงรักษาพรหมจรรย์แล้ว ทรงถึงทิฏฐิอันอุดมแล้ว ทรงเจริญมรรคแล้ว ทรงละกิเลสได้แล้ว ทรงมีการแทงตลอดที่ไม่กำเริบ ทรงทำให้แจ้งนิโรธแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงกำหนดรู้ทุกข์แล้ว ทรงละสมุทัยได้แล้ว ทรงเจริญมรรคแล้ว ทรงทำนิโรธให้แจ้งได้แล้ว ธรรมที่ควรรู้ยิ่งก็ทรงรู้ยิ่งแล้ว ธรรมที่ควรกำหนดรู้ก็ทรงกำหนดรู้แล้ว ธรรมที่ควรละก็ทรงละได้แล้ว ธรรมที่ควรเจริญก็ทรงเจริญแล้ว ธรรมที่ควรทำให้แจ้งก็ทรงทำให้แจ้งแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงถอนลิ่มสลักคืออวิชชาได้แล้ว ทรงถมคูคือกรรมได้แล้ว ทรงถอนเสาระเนียดคือตัณหาได้แล้ว ไม่ทรงมีบานประตูคือสังโยชน์ ทรงเป็นผู้ไกลจากข้าศึกคือกิเลส ทรงปลดธงคือมานะลงได้แล้ว ทรงปลงภาระลงได้แล้ว ไม่ทรงเกี่ยวเกาะโยคกิเลสแล้ว ทรงละองค์ ๕ (นิวรณ์ ๕) ได้แล้ว ทรงประกอบด้วยองค์ ๖ ทรงมีธรรมเป็นเครื่องรักษาอย่างเอก(คือสติ) ทรงมีธรรมเป็นเครื่องอิงอาศัย ๔ (อปัสเสนธรรม) ทรงบรรเทาทิฏฐิสัจจะเฉพาะอย่างได้แล้ว ทรงมีการแสวงหาอันชอบ ไม่หย่อนประเสริฐ ทรงมีความดำริมิได้ขุ่นมัว ทรงระงับกายสังขารได้แล้ว ทรงมีจิตพ้นดีแล้ว ทรงมีพระปัญญาพ้นดีแล้ว ทรงเป็นผู้มีความบริบูรณ์ ทรงอยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทรงเป็นอุดมบุรุษ ทรงเป็นบรมบุรุษ ทรงถึงความบรรลุปรมัตถธรรมแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นมิได้ทรงก่อ มิได้ทรงกำจัด ทรงกำจัดได้แล้วดำรงอยู่ มิได้ทรงละ มิได้ทรงถือมั่น ทรงละได้แล้วดำรงอยู่ มิได้ทรงเย็บ มิได้ทรงยก ทรงเย็บได้แล้วดำรงอยู่ มิได้ทรงดับ มิได้ให้ทรงลุก ทรงดับได้แล้วดำรงอยู่ เพราะทรงเป็นผู้ประกอบด้วยสีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์อันเป็นของพระอเสขะดำรงอยู่ ทรงแทงตลอดอริยสัจได้แล้วดำรงอยู่ ทรงก้าวล่วงตัณหาอย่างนี้แล้วดำรงอยู่ ทรงดับไฟกิเลสได้แล้วดำรงอยู่ ทรงดำรงอยู่เพราะเป็นผู้ไม่ต้องเวียนว่ายตายเกิด ทรงยึดธรรมส่วนยอดได้แล้วดำรงอยู่ ดำรงอยู่โดยการเสพวิมุตติ ทรงดำรงอยู่ด้วยความบริสุทธิ์แห่งเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ทรงดำรงอยู่ด้วยความบริสุทธิ์โดยสิ้นเชิง ทรงดำรงอยู่ในความเป็นผู้ไม่แข็งกระด้างด้วยตัณหา ทิฏฐิ มานะอันบริสุทธิ์ ทรงดำรงอยู่โดยความเป็นผู้หลุดพ้น ทรงดำรงอยู่โดยความเป็นผู้สันโดษ ทรงดำรงอยู่ในส่วนสุดรอบ (สุดท้าย) แห่งขันธ์ ธาตุ อายตนะ คติ อุปบัติ ปฏิสนธิ ภพ สงสาร วัฏฏะ ทรงดำรงอยู่ในภพสุดท้าย ทรงดำรงอยู่ในสรีระสุดท้าย ทรงไว้ซึ่งพระวรกายครั้งสุดท้ายสมจริงดังประพันธคาถาว่า

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงมีภพนี้เป็นภพสุดท้าย ทรงมีพระสรีระนี้เป็นครั้งสุดท้าย พุระองค์ไม่มีการเวียนเกิดเวียนตายและภพใหม่ต่อไป

พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าเป็นผู้คงที่เพราะข้ามได้แล้วอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้คงที่เพราะเป็นผู้พ้นได้แล้วอย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีจิตพ้นแล้ว พ้นวิเศษแล้ว พ้นดีแล้ว จากความกำหนัด ความขัดเคือง ความหลง ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด ความกระด้าง

ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่น ความเมา ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความรุ่มร้อนทั้งปวง อกุสลาภิสังขารทั้งปวงได้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้คงที่เพราะเป็นผู้พ้นได้แล้วอย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้คงที่เพราะแสดงออกซึ่งธรรมนั้น อย่างไร คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าเป็นผู้คงที่เพราะเมื่อศีลมี ก็ทรงแสดงออกซึ่งศีลนั้นว่าเป็นผู้มีศีล ชื่อว่าเป็นผู้คงที่เพราะเมื่อศรัทธามี ก็ทรงแสดงออก ซึ่งศรัทธานั้นว่าเป็นผู้มีศรัทธา ชื่อว่าเป็นผู้คงที่เพราะเมื่อวิริยะมี ก็ทรงแสดงออกซึ่งวิริยะนั้นว่าเป็นผู้มีวิริยะ ชื่อว่าเป็นผู้คงที่เพราะเมื่อสติมี ก็ทรงแสดงออกซึ่งสตินั้นว่าเป็นผู้มีสติ ชื่อว่าเป็นผู้คงที่เพราะเมื่อสมาธิมี ก็ทรงแสดงออกซึ่งสมาธินั้นว่าเป็นผู้มีสมาธิ ชื่อว่าเป็นผู้คงที่เพราะเมื่อปัญญามี ก็ทรงแสดงออกซึ่งปัญญานั้นว่าเป็นผู้มีปัญญา ชื่อว่าเป็นผู้คงที่เพราะเมื่อวิชชามี ก็ทรงแสดงออกซึ่งวิชชานั้นว่าเป็นผู้มีวิชชา ๓ ชื่อว่าเป็นผู้คงที่ เพราะเมื่ออภิญญามี ก็ทรงแสดงออกซึ่งอภิญญานั้นว่า เป็นผู้มีอภิญญา ๖ ชื่อว่าเป็นผู้คงที่เพราะเมื่อพละมี ก็ทรงแสดงออกซึ่งพละนั้นว่าเป็นผู้มีพละ ๑๐ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้คงที่เพราะแสดงออกซึ่งธรรมนั้น อย่างนี้ รวมความว่า ‘พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้ไม่อาศัย ผู้คงที่’

ว่าด้วยความหลอกลวง ๓ อย่าง

{๘๙๖} หัวข้อว่า ผู้ไม่หลอกลวง ผู้มาสู่ความเป็นพระคณาจารย์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ไม่หลอกลวง ความว่า เรื่องหลอกลวงมี ๓ อย่าง คือ

(๑) เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการเสพปัจจัย

(๒) เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับอริยาบถ

(๓) เรื่องโกหกเกี่ยวกับการพูดอ้อมค้อม

เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการเสพปัจจัยเป็นไฉน คือ พวกคฤหบดีในโลกนี้นิมนต์ภิกษุด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ภิกษุนั้นมีความปรารถนาเลวทราม ถูกความปรารถนาครอบงำแล้ว มีความต้องการด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร มุ่งที่จะให้ได้มาก จึงบอกเลิกรับจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เธอพูดอย่างนี้ว่า “สมณะจะประสงค์อะไรด้วยจีวรที่มีค่ามาก การที่สมณะเที่ยวเลือกเก็บผ้าเก่า ๆ จากป่าช้าบ้าง จากกองขยะบ้าง จากตลาดบ้าง มาทำสังฆาฏิใช้สอย นั่นจึงจะเป็นการสมควรสมณะจะประสงค์อะไรด้วยบิณฑบาตที่มีค่ามาก การที่สมณะเลี้ยงชีพด้วยอาหารที่ได้มาด้วยปลีแข้ง

โดยการเที่ยวแสวงหา นั่นจึงจะเป็นการสมควรสมณะจะประสงค์อะไรด้วยเสนาสนะที่มีค่ามาก การที่สมณะอยู่ที่โคนต้นไม้ อยู่ป่าช้า หรืออยู่ในที่แจ้ง นั่นจึงจะเป็นการสมควร สมณะจะประสงค์อะไรด้วยคิลานปัจจัยเภสัชบริขารที่มีค่ามาก การที่สมณะทำยาด้วยน้ำมูตรเน่าบ้าง ด้วยชิ้นลูกสมอบ้าง นั่นจึงจะเป็นการสมควร” เธอมุ่งที่จะให้ได้มากจึงนุ่งห่มจีวรที่ปอน ๆ ฉันบิณฑบาตที่เศร้าหมอง ใช้สอยเสนาสนะที่ซอมซ่อ ใช้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารพื้นๆพวกคฤหบดีจึงรู้จักภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า “สมณะนี้มีความปรารถนาน้อยเป็นผู้สันโดษ ชอบวิเวก ไม่คลุกคลี ปรารภความเพียร มีวาทะว่ากำจัดแล้ว” ก็นิมนต์เธอด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารมากยิ่งขึ้น

ภิกษุนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า “กุลบุตรผู้มีศรัทธาจะประสพบุญเป็นอันมากก็เพราะปัจจัย ๓ อย่างพร้อมหน้ากัน คือ กุลบุตรผู้มีศรัทธาจะประสพบุญเป็นอันมากเพราะมีศรัทธาพร้อมหน้า ๑ เพราะมีไทยธรรมพร้อมหน้า ๑ เพราะมีทักขิไณยบุคคลพร้อมหน้า ๑ ท่านทั้งหลายก็มีศรัทธานี้อยู่ ไทยธรรมก็มีอยู่พร้อม ทั้งอาตมภาพก็เป็นปฏิคาหก ถ้าอาตมภาพจักไม่รับด้วยเหตุที่

อาตมภาพไม่รับ ท่านทั้งหลายก็จักเสื่อมบุญ อาตมภาพไม่มีความประสงค์ด้วยปัจจัยนี้ ก็แต่ว่าอาตมภาพจักรับเพื่ออนุเคราะห์ท่านทั้งหลาย” ภิกษุนั้นมุ่งที่จะให้ได้มากจึงรับจีวรมาก รับบิณฑบาตมาก รับเสนาสนะมาก รับคิลานปัจจัยเภสัชบริขารมาก การขมวดคิ้ว การสยิ้วหน้า ความหลอกลวง กิริยาที่หลอกลวง ความเป็นผู้หลอกลวงเห็นปานนี้ นี้เรียกว่าเรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการเสพปัจจัย

เรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับอิริยาบถเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในพระศาสนานี้มีความปรารถนาเลวทราม ถูกความปรารถนาครอบงำแล้ว ประสงค์จะให้เขาสรรเสริญ ดำริว่า “ผู้คนจะสรรเสริญเราโดยอิริยาบถอย่างนี้” จึงสำรวมเดิน สำรวมยืน สำรวมนั่ง สำรวมนอน วางท่าเดิน วางท่ายืน วางท่านั่ง วางท่านอน เดินเหมือนมีสมาธิ ยืนเหมือนมีสมาธิ นั่งเหมือนมีสมาธิ นอนเหมือนมีสมาธิ เป็นเหมือนดังเข้าฌานต่อหน้าพวกมนุษย์ การตั้งท่า การวางท่า การสำรวมอิริยาบถ การขมวดคิ้ว การสยิ้วหน้า ความหลอกลวง กิริยาที่หลอกลวง ความเป็นผู้หลอกลวงเห็นปานนี้ นี้เรียกว่าเรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับอิริยาบถเรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการพูดอ้อมค้อมเป็นไฉน

คือ ภิกษุบางรูปในพระศาสนานี้มีความปรารถนาเลวทราม ถูกความปรารถนาครอบงำแล้ว ประสงค์จะให้เขาสรรเสริญ ดำริว่า “ผู้คนจะสรรเสริญเราด้วยการพูดอย่างนี้” จึงกล่าววาจาอิงอริยธรรม คือ พูดว่า “สมณะที่ใช้จีวรเห็นปานนี้เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ สมณะที่ใช้บาตรเห็นปานนี้ ใช้ภาชนะโลหะเห็นปานนี้ ใช้ธมกรกเห็นปานนี้ ใช้ผ้ากรองนํ้าเห็นปานนี้ ใช้ลูกดาลเห็นปานนี้ ใช้รองเท้าเห็นปานนี้ ใช้ประคดเอวเห็นปานนี้ ใช้สายโยคเห็นปานนี้เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่” และพูดว่า “สมณะที่มีพระอุปัชฌาย์เห็นปานนี้ เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ สมณะที่มีพระอาจารย์เห็นปานนี้ ... มีพวกร่วมพระอุปัชฌาย์เห็นปานนี้ ... มีพวกร่วมพระอาจารย์เห็นปานนี้... มีพวกมีไมตรีกันเห็นปานนี้ ...

มีมิตรที่เคยเห็นกันมาเห็นปานนี้ ... มีมิตรที่เคยคบกันมาเห็นปานนี้ ... มีสหายเห็นปานนี้เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่” และพูดว่า “สมณะที่อยู่ในวิหารเห็นปานนี้ เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ ... ที่อยู่ในเพิงมุงแถบเดียวเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในปราสาทเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในเรือนโล้นเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในถํ้าเห็นปานนี้... ที่อยู่ในกุฏิเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในเรือนยอดเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในป้อมเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในโรงเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในที่พักเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในโรงฉันเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ในมณฑปเห็นปานนี้ ... ที่อยู่ที่โคนต้นไม้เห็นปานนี้เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่”อนึ่ง ภิกษุผู้ก้มหน้ากว่าคนที่ก้มหน้า

ผู้สยิ้วหน้ากว่าคนที่สยิ้วหน้า ผู้หลอกลวงกว่าคนที่หลอกลวง ผู้พูดมากกว่าคนที่พูดมาก ผู้ที่คนอื่นสรรเสริญตามปากของคน กล่าวถ้อยคำอันเกี่ยวด้วยโลกุตตรธรรมและพระนิพพานอันลึกซึ้ง ละเอียด ที่วิญญูชนปิดบังเช่นนั้นว่า “สมณะนี้ได้วิหารสมาบัติอันสงบเห็นปานนี้” การขมวดคิ้ว การสยิ้วหน้า ความหลอกลวง กิริยาที่หลอกลวง ความเป็นผู้หลอกลวงเห็นปานนี้ นี้เรียกว่าเรื่องหลอกลวงเกี่ยวกับการพูดอ้อมค้อมเรื่องหลอกลวง ๓ อย่างนี้อันพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าจึงชื่อว่าผู้ไม่หลอกลวง รวมความว่า ‘ผู้ไม่หลอกลวง’

ว่าด้วยพระพุทธเจ้าทรงเป็นพระคณาจารย์

{๘๙๗} หัวข้อว่า ผู้มาสู่ความเป็นพระคณาจารย์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า พระคณาจารย์ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นพระคณาจารย์ คือ พระองค์ทรงเป็นอาจารย์ของหมู่คณะ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงเป็นพระศาสดาของหมู่คณะ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงบริหารหมู่

คณะ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงสั่งสอนหมู่คณะ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงพร่ำสอนหมู่คณะ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงมีความองอาจเสด็จเข้าไปสู่หมู่คณะ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ หมู่คณะย่อมตั้งใจฟังต่อพระองค์เงี่ยโสตลงฟัง เข้าไปตั้งจิตเพื่อความรู้ จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงยังหมู่คณะให้ออกจากอกุศล ให้ตั้งอยู่ในกุศล จึงชื่อว่าพระคณาจารย์ ทรงเป็นคณาจารย์ของคณะภิกษุ ... คณะภิกษุณี ... คณะอุบาสก ... คณะอุบาสิกา ... คณะพระราชา ... คณะกษัตริย์ ... คณะพราหมณ์ ... คณะแพศย์ ... คณะศูทร ... คณะพรหม ... คณะเทวดา จึงชื่อว่าพระคณาจารย์พระศาสดาทรงเป็นผู้มีหมู่ มีคณะ เป็นพระคณาจารย์ เสด็จมา เข้าไป เข้าไปพร้อม ถึงพร้อมแล้วซึ่งสังกัสสนคร รวมความว่า ‘ผู้ไม่หลอกลวง ผู้มาสู่ความเป็นพระคณาจารย์’

{๘๙๘} หัวข้อว่า ของผู้ผูกพันกันเป็นอันมากในพระศาสนานี้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เป็นอันมาก ความว่า ของกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา มนุษย์เป็นอันมาก

คำว่า ผู้ผูกพันกัน ความว่า เป็นผู้ผูกพันกัน คือ มีความประพฤติเนื่องกัน เป็นผู้บำรุง เป็นศิษย์ รวมความว่า ‘ของผู้ผูกพันกันเป็นอันมากในพระศาสนานี้’

{๘๙๙} คำว่า ข้าพระองค์มีความประสงค์ถามปัญหาจึงได้มาเฝ้า ความว่า ข้าพระองค์เป็นผู้มีความประสงค์ถามปัญหาจึงมาเฝ้าแล้ว คือ มีความประสงค์ที่จะทูลถามปัญหาจึงมาเฝ้าแล้ว มีความประสงค์ที่จะฟังปัญหาจึงมาเฝ้าแล้ว รวมความว่า ‘ข้าพระองค์มีความประสงค์ถามปัญหาจึงได้มาเฝ้า’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ความมา ความก้าวไปเฝ้า ความเข้าไปหา ความเข้าไปนั่งใกล้ พึงมีแก่ชนทั้งหลายผู้มีความต้องการด้วยปัญหา ผู้ถามปัญหา

ผู้ประสงค์ที่จะฟังปัญหา รวมความว่า ‘ข้าพระองค์มีความประสงค์ถามปัญหาจึงได้มาเฝ้า’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง อาคม (ความรู้) แห่งปัญหาของพระองค์มีอยู่ พระองค์ทรงเป็นผู้สามารถที่จะตรัสบอก กล่าวแก้ปัญหาที่ข้าพระองค์ทูลถามได้ ข้อนี้จึงเป็นภาระของพระองค์ รวมความว่า ‘ข้าพระองค์มีความประสงค์ ถามปัญหาจึงได้มาเฝ้า’ อย่างนี้บ้าง เพราะเหตุนั้น พระสารีบุตรเถระจึงกราบทูลว่าข้าพระองค์มีความประสงค์ถามปัญหาจึงได้มาเฝ้าพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้ไม่อาศัย ผู้คงที่ ผู้ไม่หลอกลวง ผู้มาสู่ความเป็นพระคณาจารย์ของผู้ผูกพันกันเป็นอันมากในพระศาสนานี้

{๙๐๐} [๑๙๓] (ท่านพระสารีบุตรเถระกล่าวว่า)

เมื่อภิกษุเบื่อหน่ายความเกิดเป็นต้นจึงเสพอาศัยอาสนะอันว่างเปล่า คือ รุกขมูลบ้าง สุสานบ้าง หรือในถํ้าแห่งภูเขาทั้งหลายบ้าง

ว่าด้วยปฏิปทาของภิกษุ

{๙๐๑} หัวข้อว่า เมื่อภิกษุเบื่อหน่าย มีอธิบายดังนี้

คำว่า เมื่อภิกษุ ความว่า เมื่อภิกษุผู้เป็นกัลยาณปุถุชนหรือภิกษุผู้เป็นเสขะ รวมความว่า ‘เมื่อภิกษุ’

คำว่า เบื่อหน่าย ความว่า เบื่อหน่าย คือ อึดอัด ระอา รังเกียจด้วยชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส

เบื่อหน่าย อึดอัด ระอา รังเกียจด้วยทุกข์คือความเกิดในนรก ด้วยทุกข์คือความเกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ด้วยทุกข์คือความเกิดในปิตติวิสัย ด้วยทุกข์คือความเกิดในมนุษย์ ด้วยทุกข์มีความเกิดในครรภ์เป็นมูลเหตุ ด้วยทุกข์มีความตั้งอยู่ในครรภ์เป็นมูลเหตุ ด้วยทุกข์มีความคลอดจากครรภ์เป็นมูลเหตุ ด้วยทุกข์ที่ติดตามสัตว์ที่เกิดแล้ว ด้วยทุกข์ที่เกี่ยวเนื่องแต่ผู้อื่นของสัตว์ผู้เกิด ด้วยทุกข์ที่เกิดแต่ความขวนขวายของตน ด้วยทุกข์ที่เกิดแต่ความขวนขวายของผู้อื่น ด้วยทุกข์ที่เกิดแต่ทุกขเวทนา ด้วยทุกข์ที่เกิดแต่สังขาร ด้วยทุกข์ที่เกิดแต่ความแปรปรวนเบื่อหน่าย อึดอัด ระอา รังเกียจด้วยทุกข์ที่เกิดจากโรคทางจักษุประสาท

โรคทางโสตประสาท โรคทางฆานประสาท โรคทางชิวหาประสาท โรคทางกายประสาท โรคทางศีรษะ โรคทางหู โรคทางปาก โรคทางฟัน โรคไอ โรคหืด โรคไข้หวัด โรคไข้พิษ โรคไข้เซื่องซึม โรคในท้อง โรคลมสลบ โรคบิด โรคจุกเสียด โรคลงราก โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรคมองคร่อ โรคลมบ้าหมู โรคหิดเปื่อย โรคหิดด้าน โรคคุดทะราด โรคหูด โรคละลอก โรคอาเจียนโลหิต โรคดีเดือด โรคเบาหวาน โรคเริม โรคพุพอง โรคริดสีดวงเบื่อหน่าย อึดอัด ระอา รังเกียจด้วยอาพาธที่มีดีเป็นสมุฏฐาน ด้วยอาพาธที่มีเสมหะเป็นสมุฏฐาน ด้วยอาพาธที่มีลมเป็นสมุฏฐาน ด้วยไข้สันนิบาต ด้วยอาพาธที่เกิดแต่ฤดูเปลี่ยนแปร ด้วยอาพาธที่เกิดขึ้นเพราะการบริหารไม่สม่ำเสมอ ด้วยอาพาธที่เกิดขึ้นแต่ความเพียรเกินกำลัง ด้วยอาพาธที่เกิดแต่วิบากของกรรม

เบื่อหน่าย อึดอัด ระอา รังเกียจด้วยความหนาว ด้วยความร้อน ด้วยความหิว ด้วยความกระหาย ด้วยปวดอุจจาระ ด้วยปวดปัสสาวะ ด้วยทุกข์เกิดแต่สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน

เบื่อหน่าย อึดอัด ระอา รังเกียจด้วยทุกข์เพราะมารดาตาย ด้วยทุกข์เพราะบิดาตาย ด้วยทุกข์เพราะพี่ชายน้องชายตาย ด้วยทุกข์เพราะพี่สาวน้องสาวตาย ด้วยทุกข์เพราะบุตรตาย ด้วยทุกข์เพราะธิดาตาย ด้วยทุกข์เพราะญาติพินาศ ด้วยทุกข์เพราะโภคทรัพย์พินาศ ด้วยทุกข์เพราะความพินาศที่เกิดจากโรค ด้วยทุกข์เพราะศีลวิบัติ ด้วยทุกข์เพราะทิฏฐิวิบัติ

รวมความว่า ‘เมื่อภิกษุเบื่อหน่าย’

{๙๐๒} คำว่า เสพอาศัยอาสนะอันว่างเปล่า ความว่า ที่เป็นที่นั่ง ตรัสเรียกว่า อาสนะ ได้แก่ เตียง ตั่ง ฟูก เสื่อ แผ่นหนัง เครื่องลาดหญ้า เครื่องลาดใบไม้ เครื่องลาดฟาง อาสนะนั้น ว่างเปล่า คือ สงัด เงียบ จากการเห็นรูปอันไม่เป็นที่สบาย ว่างเปล่า สงัด เงียบจากการได้ยินเสียง อันไม่เป็นที่สบาย ... ว่าง เปล่า สงัด เงียบจากกามคุณ ๕ อันไม่เป็นที่สบาย เมื่อภิกษุเสพอาศัย อยู่อาศัย เสพ เสพอาศัย พึ่งพิง พักพิงอาสนะนั้น รวมความว่า ‘เมื่อภิกษุเสพอาศัยอาสนะอันว่างเปล่า’{๙๐๓} คำว่า รุกขมูลบ้าง สุสานบ้าง ความว่า รุกขมูลก็คือโคนต้นไม้ สุสาน ก็คือป่าช้า รวมความว่า ‘รุกขมูลบ้าง สุสานบ้าง’

{๙๐๔} คำว่า หรือในถํ้าแห่งภูเขาทั้งหลายบ้าง ความว่า บรรพตก็คือภูเขากันทระก็คือซอก คิริคุหาก็คือถํ้าแห่งภูเขา ถํ้าธรรมชาติแห่งภูเขาทั้งหลาย เรียกว่า ซอกแห่งภูเขา รวมความว่า ‘หรือในถํ้าแห่งภูเขาทั้งหลายบ้าง’ เพราะเหตุนั้น พระสารีบุตรเถระจึงทูลถามว่า

เมื่อภิกษุเบื่อหน่ายความเกิดเป็นต้น จึงเสพอาศัยอาสนะอันว่างเปล่า คือ รุกขมูลบ้าง สุสานบ้าง หรือในถํ้าแห่งภูเขาทั้งหลายบ้าง

{๙๐๕} [๑๙๔] (ท่านพระสารีบุตรเถระกล่าวว่า)

ในที่นอนทั้งหลายทั้งสูงและตํ่า อารมณ์ที่น่ากลัวซึ่งเป็นเหตุให้ภิกษุหวาดหวั่น ไม่ได้ในที่นอนที่นั้ง<*> อันปราศจากเสียงรบกวนในที่นั้น มีประมาณเท่าไร

ว่าด้วยที่นอนสูงตํ่า

{๙๐๖} หัวข้อว่า ในอาสนะทั้งหลายทั้งสูงและต่ำ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ทั้งสูงและตํ่า ความว่า สูงและต่ำ คือ เลวและประณีต ดีและชั่ว

คำว่า ในที่นอนทั้งหลาย ความว่า เสนาสนะ คือ วิหาร เรือนมุงแถบเดียว ปราสาท เรือนโล้น ถํ้า ตรัสเรียกว่าที่นอน รวมความว่า ‘ในที่นอนทั้งหลายทั้งสูงและต่ำ’{๙๐๗} หัวข้อว่า อารมณ์ที่น่ากลัว ... ในที่นั้น มีประมาณเท่าไร มีอธิบายดังนี้

คำว่า มีประมาณเท่าไร ความว่า ภิกษุร้อง ร้องลั่น ส่งเสียง ส่งเสียงดัง อีกนัยหนึ่ง ความว่า อารมณ์ที่น่ากลัวเหล่านั้นมีเท่าไร มีอย่างไร มีประมาณเท่าไร มีกำหนดเท่าไร มีมากเท่าไรคำว่า อารมณ์ที่น่ากลัว ได้แก่ ราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี เสือดาว หมาป่า โค กระบือ ช้าง งู แมงป่อง ตะขาบ โจร คนที่ทำกรรมชั่ว หรือคนที่เตรียมทำกรรมชั่ว รวมความว่า ‘อารมณ์ที่น่ากลัว ... ในที่นั้น มีประมาณเท่าไร’{๙๐๘} หัวข้อว่า ซึ่งเป็นเหตุให้ภิกษุหวาดหวั่นไม่ได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า อารมณ์ที่น่ากลัว ได้แก่ อารมณ์อันน่ากลัวซึ่งเป็นเหตุให้ภิกษุเห็นหรือได้ยินแล้วไม่หวาดหวั่นไหว คือ ไม่สะทกสะท้าน ไม่ครั่นคร้าม

ไม่สะดุ้ง ไม่หวาดเสียว ไม่ตกใจ ไม่กลัว ไม่ถึงความสยดสยอง ได้แก่ ไม่เป็นผู้ขลาด ไม่ขยาด ไม่หวาดหวั่น ไม่หนี ละความกลัว ความหวาดเสียว ปราศจากขนลุกชูชัน รวมความว่า ‘ซึ่งเป็นเหตุให้ภิกษุหวาดหวั่นไม่ได้’{๙๐๙} คำว่า ในที่นอนที่นั่งอันปราศจากเสียงรบกวน ความว่า ในที่นอนที่นั่ง ที่มีเสียงน้อย ปราศจากเสียงอึกทึก ปราศจากชนผู้สัญจรไปมา เป็นที่ควรทำกรรมลับของมนุษย์ สมควรแก่การหลีกเร้น รวมความว่า ‘ในที่นอนที่นั่งอันปราศจากเสียงรบกวน’ เพราะเหตุนั้น พระสารีบุตรเถระจึงทูลถามว่าในที่นอนทั้งหลายทั้งสูงและต่ำ อารมณ์ที่น่ากลัวซึ่งเป็นเหตุให้ภิกษุหวาดหวั่นไม่ได้ในที่นอนที่นั่งอันปราศจากเสียงรบกวนในที่นั้น มีประมาณเท่าไร

{๙๑๐} [๑๙๕] (ท่านพระสารีบุตรเถระกล่าวว่า)

อันตรายในโลกของภิกษุผู้จะไปยังทิศที่ยังไม่เคยไปมีเท่าไร ซึ่งภิกษุพึงบำราบเสียในที่นอนที่นั่งอันสงัด

ว่าด้วยอันตราย ๒ อย่าง

{๙๑๑} หัวข้อว่า อันตรายในโลก ... มีเท่าไร มีอธิบายดังนี้

คำว่า มีเท่าไร ความว่า มีเท่าไร คือ มีประมาณเท่าไร มีกำหนดเท่าไร มีมากเท่าไร

คำว่า อันตราย ได้แก่ อันตราย ๒ อย่าง คือ (๑) อันตรายปรากฏ (๒) อันตรายปกปิด

อันตรายปรากฏเป็นไฉน คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี เสือดาว หมาป่า โค กระบือ ช้าง งู แมงป่อง ตะขาบ โจร คนที่ทำ

กรรมชั่ว คนที่เตรียมจะทำกรรมชั่ว และโรคทางจักษุประสาท โรคทางโสตประสาท โรคทางฆานประสาท โรคทางชิวหาประสาท โรคทางกายประสาท โรคทางศีรษะ โรคทางหู โรคทางปาก โรคทางฟัน โรคไอ โรคหืด ไข้หวัด ไข้พิษ ไข้เซื่องซึม โรคในท้อง โรคลมสลบ โรคบิด โรคจุกเสียด โรคลงราก โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรคมองคร่อ โรคลมบ้าหมู โรคหิดเปื่อย โรคหิดด้าน โรคคุดทะราด โรคหูด โรคละลอก โรคอาเจียนโลหิต โรคดีเดือด โรคเบาหวาน โรคเริม โรคพุพอง โรคริดสีดวงอาพาธมีดีเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีลมเป็นสมุฏฐาน ไข้สันนิบาต อาพาธเกิดแต่ฤดูแปรปรวน อาพาธเกิดแต่การบริหารไม่สม่ำเสมอ อาพาธเกิดแต่ความเพียรเกินกำลัง อาพาธเกิดแต่วิบากของกรรม ความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ปวดอุจจาระ ปวดปัสสาวะ ความสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน อันตรายเหล่านี้เรียกว่าอันตรายปรากฏ

อันตรายปกปิดเป็นไฉน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต กามฉันทนิวรณ์ พยาบาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ วิจิกิจฉานิวรณ์ ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธไว้ ความลบหลู่คุณท่าน ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด ความหัวดื้อ ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่นท่าน ความมัวเมา ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความเดือดร้อนทั้งปวง อภิสังขารคืออกุศลธรรมทั้งปวง อันตรายเหล่านี้เรียกว่า อันตรายปกปิดคำว่า อันตราย มีอธิบายว่า ที่ชื่อว่า อันตราย เพราะอรรถว่าอะไร ชื่อว่าอันตราย เพราะอรรถว่า ครอบงำ ชื่อว่าอันตราย เพราะอรรถว่า เป็นไปเพื่อความเสื่อม ชื่อว่าอันตราย เพราะอรรถว่า เป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย

ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าครอบงำอย่างไร คือ อันตรายเหล่านั้นย่อมครอบงำ คือ ข่มขี่ กดขี่ ท่วมทับ รัดรึง ย่ำยีบุคคลนั้น ชื่อว่า อันตราย เพราะอรรถว่า ครอบงำอย่างนี้

ชื่อว่าอันตราย เพราะอรรถว่า เป็นไปเพื่อความเสื่อมอย่างไร คือ อันตรายเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม คือ เพื่ออันตรธานไปแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย อันตรายเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เพื่ออันตรธานไปแห่งกุศลธรรมเหล่าไหน อันตรายเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมเพื่ออันตรธานไปแห่งกุศลธรรมเหล่านี้ คือ การปฏิบัติชอบ การปฏิบัติสมควร การปฏิบัติไม่เป็นข้าศึก การปฏิบัติเป็นไปตามประโยชน์ การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม การทำให้บริบูรณ์ในศีล ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองในอินทรีย์ ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ การประกอบเนือง ๆ ในความเป็นผู้ตื่น สติสัมปชัญญะ การประกอบเนือง

ๆ ในการเจริญสติปัฏฐาน ๔ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญสัมมัปปธาน ๔ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญอิทธิบาท ๔ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญอินทรีย์ ๕ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญพละ ๕ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญโพชฌงค์ ๗ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ อันตรายเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เพื่ออันตรธานไปแห่งกุศลธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นไปเพื่อความเสื่อมอย่างนี้ชื่อว่าอันตราย เพราะอรรถว่า เป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลายอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในอัตภาพนั้น ย่อมเป็นธรรมอยู่อาศัยในอัตภาพ เปรียบเหมือนเหล่าสัตว์ที่อาศัยรูย่อมอยู่ในรู ที่อาศัยน้ำย่อมอยู่ในนํ้า ที่อาศัยป่าย่อมอยู่ในปา ที่อาศัยต้นไม้ย่อมอยู่ที่ต้นไม้ ฉันใด อกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในอัตภาพนั้น ย่อมเป็นธรรมอยู่อาศัยในอัตภาพ ฉันนั้น ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย อย่างนี้บ้าง

สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีอันเตวาสิก มีอาจารย์ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่สำราญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุผู้มีอันเตวาสิก มีอาจารย์ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่สำราญอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมอันเลวทราม คือ ความดำริฟุ้งซ่านอันเป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะเห็นรูปด้วยจักษุ อกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมอยู่ ย่อมซ่านไปในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอยู่ ซ่านไปในภายในของภิกษุนั้น เหตุนั้น เราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอันเตวาสิก’ เพราะอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมครอบงำภิกษุนั้น

เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอาจารย์’ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมอันเลวทราม คือ ความดำริฟุ้งซ่านอันเป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุเพราะฟังเสียงด้วยโสตะ ... เพราะสูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... เพราะลิ้มรสด้วยชิวหา ... เพราะถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... เพราะรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโน อกุศลธรรมเหล่านั้นย่อมอยู่ ย่อมซ่านไปในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอยู่ ซ่านไปในภายในของภิกษุนั้น เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอันเตวาสิก’ เพราะอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมครอบงำภิกษุนั้น เหตุนั้น เราจึง เรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอาจารย์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีอันเตวาสิก มีอาจารย์ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่สำราญอย่างนี้แล”ชื่อว่า อันตราย เพราะอรรถว่า เป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย อย่างนี้บ้าง

และสมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้เป็นมลทินภายใน เป็นไพรีภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นผู้ฆ่าภายใน เป็นข้าศึกภายใน ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ โลภะ

เป็นมลทินภายใน เป็นไพรีภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นผู้ฆ่าภายใน เป็นข้าศึกภายใน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทสะ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โมหะเป็นมลทินภายใน เป็นไพรีภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นผู้ฆ่าภายใน เป็นข้าศึกภายใน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แล เป็นมลทินภายใน เป็นไพรีภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นผู้ฆ่าภายใน เป็นข้าศึกภายในความโลภก่อให้เกิดความพินาศ ทำจิตให้กำเริบ ผู้คนส่วนใหญ่มักจะไม่รู้ว่าความโลภที่เกิดขึ้นภายในนั้นเป็นภัย

คนโลภย่อมไม่รู้จักประโยชน์ ย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใด ความโลภครอบงำนรชน เมื่อนั้น ย่อมมีแต่ความมืดมน

ความโกรธก่อให้เกิดความพินาศ ทำจิตให้กำเริบ ผู้คนส่วนใหญ่มักจะไม่รู้ว่าความโกรธที่เกิดขึ้นภายในนั้นเป็นภัย

คนโกรธย่อมไม่รู้จักประโยชน์ ย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใด ความโกรธครอบงำนรชน เมื่อนั้น ย่อมมีแต่ความมืดมน

ความหลงก่อให้เกิดความพินาศ ทำจิตให้กำเริบ ผู้คนส่วนใหญ่มักจะไม่รู้ว่าความหลงที่เกิดขึ้นภายในนั้นเป็นภัย

คนหลงย่อมไม่รู้จักประโยชน์ ย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใด ความหลงครอบงำนรชน เมื่อนั้น ย่อมมีแต่ความมืดมน

ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย อย่างนี้บ้าง

และสมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ดูก่อนมหาบพิตร ธรรม ๓ ประการแล เมื่อเกิดขึ้นในภายในแห่งบุรุษ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ ความอยู่ไม่ผาสุก ธรรม ๓ ประการ คืออะไรบ้าง คือ ธรรมคือโลภะแลเมื่อเกิดขึ้นในภายในแห่งบุรุษ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ เพื่อความไม่ผาสุก ดูก่อนมหาบพิตร ธรรมคือโทสะแล ... ดูก่อนมหาบพิตร ธรรมคือโมหะแลเมื่อเกิดขึ้นในภายในแห่งบุรุษ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ เพื่อความอยู่ไม่ผาสุก ดูก่อนมหาบพิตร ธรรม ๓ ประการนี้แลเมื่อเกิดขึ้นในภายในแห่งบุรุษ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ เพื่อความอยู่ไม่ผาสุก”(พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดา ครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงตรัสคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า)

โลภะ โทสะ และโมหะ ซึ่งเกิดขึ้นแล้วในตน ย่อมเบียดเบียนบุคคลผู้มีใจบาป ดุจขุยไผ่เบียดเบียนต้นไผ่ ฉะนั้น

ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย อย่างนี้บ้าง

และสมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

ราคะและโทสะเกิดจากอัตภาพนี้ ความไม่ยินดี ความยินดี และความขนพองสยองเกล้าก็เกิดจากอัตภาพนี้

ความตรึกในใจก็เกิดจากอัตภาพนี้แล้วปล่อยจิตไป เหมือนเด็ก ๆ จับกามัดเท้าแล้วปล่อยไปฉะนั้น

ชื่อว่า อันตราย เพราะอรรถว่า เป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย อย่างนี้บ้าง

คำว่า ในโลก คือ ในมนุษยโลก รวมความว่า อันตรายในโลก ... มีเท่าไร

ว่าด้วยทิศที่ไม่เคยไป (อมตนิพพาน)

{๙๑๒} คำว่า ผู้จะไปยังทิศที่ยังไม่เคยไป ความว่า อมตนิพพานตรัสเรียกว่าทิศที่ยังไม่เคยไป ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้ ทิศนั้นเป็นทิศที่บุคคลไม่เคยไป ได้แก่ ทิศนั้นอันบุคคลไม่เคยไปแล้วโดยกาลยืดยาวนานนี้ภาชนะที่เต็มเปี่ยมด้วยน้ำมันจำต้องประคองไป ฉันใด บัณฑิตผู้ปรารถนาจะไปยังทิศทางที่ยังไม่เคยไป ก็พึงตามรักษาจิตของตนไว้ด้วยสติ ฉันนั้น

ภิกษุผู้จะดำเนินไป คือ ไป ก้าวไปสู่ทิศที่ยังไม่เคยไป รวมความว่า ‘ผู้จะไปยังทิศที่ยังไม่เคยไป’

{๙๑๓} คำว่า ซึ่งภิกษุพึงบำราบเสีย ความว่า อันตรายซึ่งภิกษุพึงบำราบ คือ ครอบงำ จำกัด ขับไล่ ย่ำยีเสีย รวมความว่า ‘ซึ่งภิกษุพึงบำราบเสีย’

{๙๑๔} คำว่า ในที่นอนที่นั่งอันสงัด ความว่า ในที่นอนที่นั่งอันสงัด ที่อยู่สุดท้าย เงียบ เป็นส่วนสุดรอบ คือ เป็นส่วนสุดของภูเขา เป็นส่วนสุดของป่า เป็นส่วนสุดของแหล่งนํ้า หรือเป็นส่วนสุดของแม่นํ้า ซึ่งเป็นสถานที่เขาไม่ไถ ไม่หว่าน ไม่เป็นที่ผ่านไปมาของพวกมนุษย์เพราะเลยเขตหมู่ชนไป รวมความว่า ‘ในที่นอนที่นั่งอันสงัด’ เพราะเหตุนั้น พระสารีบุตรเถระจึงทูลถามว่าอันตรายในโลกของภิกษุผู้จะไปยังทิศที่ยังไม่เคยไปมีเท่าไร ซึ่งภิกษุพึงบำราบเสียในที่นอนที่นั่งอันสงัด

{๙๑๕} [๑๙๖] (ท่านพระสารีบุตรเถระกล่าวว่า)

ภิกษุผู้อบรมตนแล้วพึงมีวิธีการพูดอย่างไร พึงมีโคจรในศาสนานี้อย่างไร พึงมีศีลและวัตรอย่างไร

{๙๑๖} คำว่า พึงมีวิธีการพูดอย่างไร ความว่า พระเถระย่อมถามถึงความบริสุทธิ์แห่งวาจาว่า “ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ประกอบด้วยวิธีการพูดเช่นไร คือ ด้วยการดำรงไว้อย่างไร มีชนิดอย่างไร มีส่วนเปรียบอย่างไร”

ว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งวาจา

ความบริสุทธิ์แห่งวาจาเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท พูดจริง ดำรงอยู่ในคำสัตย์ มีถ้อยคำมั่นคง เชื่อถือได้ ไม่พูดให้คลาดเคลื่อนแก่ชาวโลก ละปิสุณวาจา เว้นขาดจากปิสุณวาจา ฟังความจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้นเพื่อทำลายคนหมู่นี้ หรือฟังความจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อทำลายคนหมู่โน้น เป็นผู้สมัครสมานคนที่แตกกันบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันบ้าง มีบุคคล

ที่พร้อมเพรียงเป็นที่มายินดี ยินดีในบุคคลที่พร้อมเพรียงกัน มีความเพลิดเพลินในบุคคลที่พร้อมเพรียงกัน กล่าววาจาที่ทำให้เขาพร้อมเพรียงกัน ด้วยประการฉะนี้ ละผรุสวาจา เว้นขาดจากผรุสวาจา กล่าววาจาที่ไม่มีโทษ อันไพเราะเสนาะโสต เป็นที่ตั้งแห่งความรัก หยั่งลงถึงหทัย จับใจ เป็นคำของชาวเมืองที่ชนหมู่มากพอใจ ชอบใจ ละสัมผัปปลาปะ เว้นขาดจากสัมผัปปลาปะ พูดโดยกาลอันควร พูดจริง พูดอิงอรรถ อิงธรรม อิงวินัย กล่าววาจาเป็นหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่สิ้นสุด มีประโยชน์โดยกาลอันควร เป็นผู้ประกอบด้วยวจีสุจริต ๔ กล่าววาจาปราศจากโทษ ๔ งดเว้น เว้นขาด ออก สลัด พ้นขาด ไม่ประกอบด้วยดิรัจฉานกถา ๓๒ ประการ เป็นผู้มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ย่อมกล่าวกถาวัตถุ ๑๐ อย่าง คือ

(๑) อัปปิจฉกถา (เรื่องความมักน้อย)

(๒) สันตุฏฐิกถา (เรื่องความสันโดษ)

(๓) ปวิเวกกถา (เรื่องความสงบ)

(๔) อสังสัคคกถา (เรื่องการไม่คลุกคลีกัน)

(๕) วิริยารัมภกถา (เรื่องการเริ่มความเพียร)

(๖) สีลกถา (เรื่องศีล)

(๗) สมาธิกถา (เรื่องสมาธิ)

(๘) ปัญญากถา (เรื่องปัญญา)

(๙) วิมุตติกถา (เรื่องวิมุตติ)

(๑๐) วิมุตติญาณทัสสนกถา (เรื่องวิมุตติญาณทัสสนะ)

ย่อมกล่าวเรื่องสติปัฏฐาน เรื่องสัมมัปปธาน เรื่องอิทธิบาท เรื่องอินทรีย์ เรื่องพละ เรื่องโพชฌงค์ เรื่องมรรค เรื่องผล เรื่องนิพพาน เป็นผู้ประกอบ สำรวม ระมัดระวัง คุ้มครอง ปกครอง รักษา สังวรด้วยวาจา

นี้ชื่อว่าความบริสุทธิ์แห่งวาจา ภิกษุพึงเป็นผู้ประกอบด้วยความบริสุทธิ์แห่งวาจาเช่นนี้ รวมความว่า ‘พึงมีวิธีการพูดอย่างไร’

{๙๑๗} คำว่า พึงมีโคจรในศาสนานี้อย่างไร ความว่า พระเถระถามถึงโคจรว่า “ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ประกอบด้วยโคจรเช่นไร คือ ดำรงไว้อย่างไร มีชนิดอย่างไร มีส่วนเปรียบอย่างไร อโคจรก็มี โคจรก็มี

ว่าด้วยอโคจร

อโคจรเป็นไฉน คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีหญิงแพศยาเป็นโคจรบ้าง มีหญิงม่ายเป็นโคจรบ้าง มีสาวเทื้อเป็นโคจรบ้าง มีบัณเฑาะก์เป็นโคจรบ้าง มีภิกษุณีเป็นโคจรบ้าง มีโรงสุราเป็นโคจรบ้าง เป็นผู้อยู่คลุกคลีกับพวกพระราชา พวกมหาอำมาตย์ของพระราชา พวกเดียรถีย์ พวกสาวกเดียรถีย์ ด้วยความคลุกคลีอย่างคฤหัสถ์อันไม่สมควรบ้าง ซ่องเสพ คบหา เข้าไปหาตระกูลบางแห่งที่ไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส ไม่เป็นดุจบ่อนํ้า มักด่า มักบริภาษ มุ่งความเสื่อม มุ่งสิ่งไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล มุ่งความไม่สบาย มุ่งความไม่ปลอดโปร่งจากโยคกิเลสแก่เหล่าภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาบ้าง นี้ตรัสเรียกว่าอโคจรอีกนัยหนึ่ง ภิกษุเข้าไปสู่ละแวกบ้านเดินไปตามถนน เป็นผู้ไม่สำรวม เดินไป คือ เดินดูช้าง เดินดูม้า เดินดูรถ เดินดูพลเดินเท้า เดินดูสตรี เดินดูบุรุษ เดินดูกุมาร เดินดูกุมารี เดินดูร้านตลาด เดินดูหน้ามุขเรือน เดินดูข้างบน เดินดูข้างล่าง เดินดูทิศน้อยทิศใหญ่ แม้นี้ก็ตรัสเรียกว่าอโคจร

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุแล้วเป็นผู้รวบถือรวม ๆ แยกถือเป็นส่วน ๆ ... ไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่าไม่รักษามนินทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ แม้นี้ก็ตรัสเรียกว่าอโคจร

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ เหมือนท่านสมณพราหมณ์บางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว เป็นผู้ขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ คือ การฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคม มหรสพมีการรำเป็นต้น การเล่านิยาย เพลงปรบมือ การเล่นปลุกผี การเล่นตีกลอง เล่นฉากภาพบ้านเมืองที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไต่ราว การเล่นหน้าศพ ชนช้าง แข่งม้า ชนกระบือ ชนโค ชนแพะ ชนแกะ ชนไก่ ประกวดนกกระทา รำกระบี่กระบอง เล่นชกมวย เล่นมวยปลํ้า การรบ การตรวจพล การจัดกระบวนทัพ กองทัพ แม้นี้ก็ตรัสเรียกว่าอโคจรแม้กามคุณ ๕ ก็ชื่อว่าอโคจร

สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ เธอทั้งหลายอย่าเที่ยวไปในอารมณ์อื่นอันมิใช่โคจร เมื่อเธอทั้งหลายเที่ยวไปในอารมณ์อื่นอันมิใช่โคจรอยู่ มารก็จักได้ช่องว่าง มารจักได้อารมณ์ ก็อารมณ์อื่นอันมิใช่โคจรของภิกษุคืออะไร คือ กามคุณ ๕ กามคุณ ๕ คืออะไรบ้าง คือ (๑) รูปที่จะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด (๒) เสียงที่จะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ... (๓) กลิ่นที่จะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ... (๔) รสที่จะพึงรู้แจ้งด้วยลิ้น ... (๕) โผฏฐัพพะที่จะพึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คืออารมณ์อื่นอันมิใช่โคจรของภิกษุ” แม้นี้ก็ตรัสเรียกว่าอโคจรโคจรเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ไม่เป็นผู้มีหญิงแพศยาเป็นโคจร ไม่เป็นผู้มีหญิงหม้ายเป็นโคจร ไม่เป็นผู้มีสาวเทื้อเป็นโคจร ไม่เป็นผู้มีบัณเฑาะก์เป็นโคจร ไม่เป็นผู้มีภิกษุณีเป็นโคจร ไม่เป็นผู้มีโรงสุรา

เป็นโคจร ไม่อยู่คลุกคลีกับพวกพระราชา พวกมหาอำมาตย์ของพระราชา พวกเดียรถีย์พวกสาวกเดียรถีย์ ด้วยความคลุกคลีอย่างคฤหัสถ์อันไม่สมควรบ้าง เสพ คบหา เข้าไปหาตระกูลที่มีศรัทธาเลื่อมใส เป็นดุจบ่อนํ้า รุ่งเรืองด้วยผ้ากาสาวพัสตร์ เป็นที่เดินสวนกันเข้าออกของเหล่าฤๅษี มุ่งความเจริญ มุ่งประโยชน์เกื้อกูล มุ่งความสบาย มุ่งความปลอดโปร่งจากโยคกิเลสแก่เหล่าภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา แม้นี้ก็ตรัสเรียกว่าโคจรอีกนัยหนึ่ง ภิกษุเข้าไปสู่ละแวกบ้านเดินไปตามถนน เป็นผู้สำรวมเดินไป คือ ไม่เดินดูช้าง ไม่เดินดูม้า ไม่เดินดูรถ ไม่เดินดูพลเดินเท้า ... ไม่เดินดูทิศน้อยทิศใหญ่ แม้นี้ก็ตรัสเรียกว่าโคจร

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่เป็นผู้รวบถือรวม ๆ แยกถือเป็นส่วน ๆ ... ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ แม้นี้ก็ตรัสเรียกว่าโคจร

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้งดเว้นจากความขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ เหมือนท่านสมณพราหมณ์บางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว เป็นผู้ขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ คือ การฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคม ... การจัดกระบวนทัพ กองทัพ แม้นี้ก็ตรัสเรียกว่าโคจร

แม้สติปัฏฐาน ๔ ก็ชื่อว่าโคจร

สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเที่ยวไปในอารมณ์ซึ่งเป็นของบิดาตน อันเป็นโคจร เมื่อเธอทั้งหลายเที่ยวไปในอารมณ์ซึ่งเป็นของบิดาตนอันเป็นโคจรอยู่ มารจักไม่ได้ช่องว่าง มารจักไม่ได้อารมณ์ ก็อารมณ์ซึ่งเป็นของบิดาตน อันเป็นโคจรของภิกษุคืออะไร คือ สติปัฏฐาน ๔ สติปัฏฐาน ๔ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ (๑) ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ (๒) ย่อมพิจารณาเห็นเวทนา

ในเวทนา ... (๓) ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต ... (๔) ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คืออารมณ์ซึ่งเป็นของบิดาตนอันเป็นโคจรของภิกษุ” แม้นี้ก็ตรัสเรียกว่าโคจร

ภิกษุพึงเป็นผู้ประกอบด้วยโคจรเช่นนี้ รวมความว่า ‘พึงมีโคจรในศาสนานี้อย่างไร’

ว่าด้วยศีลและวัตร

{๙๑๘} คำว่า พึงมีศีลและวัตรอย่างไร ความว่า พระเถระถามถึงความบริสุทธิ์แห่งศีลและวัตรว่า ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ประกอบด้วยศีลและวัตรอย่างไร คือ ด้วยดำรงไว้อย่างไร มีชนิดอย่างไร มีส่วนเปรียบอย่างไร

ความบริสุทธิ์แห่งศีลและวัตรเป็นไฉน เป็นศีลและเป็นวัตรก็มี เป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีลก็มี

เป็นศีลและเป็นวัตรเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล สำรวมในปาติโมกข์สังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจรอยู่ เป็นผู้มีปกติเห็นภัยในโทษแม้มีประมาณน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ความสำรวม ความระวัง ความไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทเหล่านั้น นี้จัดเป็นศีล การสมาทานจัดเป็นวัตร เพราะอรรถว่าสำรวมจึงชื่อว่าศีล เพราะอรรถว่าสมาทานจึงชื่อว่าวัตร นี้เรียกว่าเป็นศีลและเป็นวัตรเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีลเป็นไฉน คือ ธุดงค์ ๘ ประการ คือ อารัญญิกังคธุดงค์ ๑ ปิณฑปาติกังคธุดงค์ ๑ ปังสุกูลิกังคธุดงค์ ๑ เตจีวริกังคธุดงค์ ๑ สปทานจาริกังคธุดงค์ ๑ ขลุปัจฉาภัตติกังคธุงค์ ๑ เนสัชชิกังคธุดงค์ ๑ ยถาสันถติกังคธุดงค์ ๑ นี้เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีล

แม้การสมาทานความเพียรก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีล กล่าวคือ พระมหาสัตว์ทรงประคองพระทัยตั้งมั่นว่า “ถึงเนื้อและเลือดในสรีระจะเหือดแห้งไปจะเหลืออยู่แต่หนังเอ็นและกระดูกก็ตามทีเถิด อิฐผลใดอันจะพึงบรรลุด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยกำลังของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษ การที่ยังไม่บรรลุผลนั้นแล้วหยุดความเพียรเสียจักไม่มี” ดังนี้ แม้การสมาทานความเพียรเห็นปานนี้ก็เรียกว่าเป็นวัตรแต่ไม่เป็นศีล

ภิกษุประคองจิตตั้งมั่นว่า

เมื่อเรายังถอนลูกศรคือตัณหาไม่ได้ เราก็จักไม่กิน ไม่ดื่ม ไม่ออกจากวิหาร ทั้งจักไม่เอนกายนอน

แม้การสมาทานความเพียรเห็นปานนี้ก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีล พระมหาสัตว์ทรงประคองพระทัยตั้งมั่นว่า “จิตของเราจักยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเพียงใด เราจักไม่ทำลายบัลลังก์นี้เพียงนั้น” แม้การสมาทานความเพียรเห็นปานนี้ ก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีล ภิกษุประคองจิตตั้งมั่นว่า “จิตของเราจักยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเพียงใด เราจักไม่ลุกขึ้นจากอาสนะนี้เพียงนั้น ... จักไม่ลงจากที่จงกรม ... จักไม่ออกจากวิหาร ... จักไม่ออกจากเรือนมุงแถบเดียว ... จักไม่ออกจากปราสาท ... จักไม่ออกจากเรือนโล้น ... จักไม่ออกจากถํ้า ... จักไม่ออกจากถํ้าภูเขา ... จักไม่ออกจากกุฏิ ... จักไม่ออกจากเรือนยอด ... จักไม่ออกจากป้อม ... จักไม่ออกจากโรงกลม ... จักไม่ออกจากเรือนที่มีเครื่องกั้น ... จักไม่ออกจากศาลาที่บำรุง ... จักไม่ออกจากมณฑป ... จักไม่ออกจากโคนไม้ เพียงนั้น” ดังนี้ แม้การสมาทานความเพียรเห็นปานนี้ก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีล

ภิกษุประคองจิตตั้งมั่นว่า “ในเช้านี้แหละเราจักนำมา นำมาด้วยดี บรรลุ ถูกต้อง ทำให้แจังซึ่งอริยธรรม” ดังนี้ แม้การสมาทานความเพียรเห็นปานนี้ก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีล

ภิกษุประคองจิตตั้งมั่นว่า “ในเที่ยงนี้แหละ ... ในเย็นนี้แหละ ... ในกาลก่อนภัตนี้แหละ ... ในกาลภายหลังภัตนี้แหละ ... ในยามต้นนี้แหละ ... ในยามกลางนี้แหละ ... ในยามหลังนี้แหละ ... ในข้างแรมนี้แหละ ... ในข้างขึ้นนี้แหละ ... ในฤดูฝนนี้แหละ ... ในฤดูหนาวนี้แหละ ... ในฤดูร้อนนี้แหละ ... ในตอนวัยต้นนี้แหละ ... ในตอนวัยกลางนี้แหละ ... ในตอนวัยหลังนี้แหละ ... เราจักนำมา นำมาด้วยดี บรรลุ ถูกต้อง ทำให้แจ้ง ซึ่งอริยธรรม” ดังนี้ แม้การสมาทานความเพียรเห็นปานนี้ก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีลนี้ชื่อว่าความบริสุทธิ์แห่งศีลและวัตร ภิกษุพึงเป็นผู้ประกอบด้วยความบริสุทธิ์แห่งศีลและวัตรเช่นนี้ รวมความว่า ‘พึงมีศีลและวัตรอย่างไร’

ว่าด้วยการอบรมตน

{๙๑๙} หัวข้อว่า ภิกษุผู้อบรมตนแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้อบรมตนแล้ว ความว่า ผู้ปรารภความเพียร มีความเพียรแรงกล้า มีความบากบั่นมั่นคง มิได้ปลงฉันทะ มิได้ทอดทิ้งธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย

อีกนัยหนึ่ง ผู้ส่งตนไป คือ ส่งตนไปในประโยชน์ของตน (อรหัตตผล) ในญายะ (อริยมรรค) ในลักษณะ ในเหตุ ในฐานะและอฐานะ คือ ส่งตน

ไปว่า “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ... ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา” ส่งตนไปว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร ... เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชราและมรณะ ... เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ ... เพราะชาติดับ ชราและมรณะจึงดับ” ส่งตนไปว่า “นี้ทุกข์ ... นี้ ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับทุกข์” ส่งตนไปว่า “เหล่านี้อาสวะ ... นี้ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับอาสวะ” ส่งตนไปว่า “ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง ... ธรรมเหล่านี้ควร ทำให้แจ้ง” ส่งตนไปถึงความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งผัสสายตนะ ๖ ส่งตนไปถึงความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ แห่งมหาภูตรูป ๔ ส่งตนไปว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา”คำว่า ภิกษุ ความว่า ภิกษุผู้เป็นกัลยาณปุถุชน หรือภิกษุผู้เป็นพระเสขะ รวมความว่า ‘ภิกษุผู้อบรมตนแล้ว’ เพราะเหตุนั้น พระสารีบุตรเถระจึงทูลถามว่า

ภิกษุผู้อบรมตนแล้วพึงมีวิธีการพูดอย่างไร พึงมีโคจรในศาสนานี้อย่างไร พึงมีศีลและวัตรปฏิบัติอย่างไร

{๙๒๐} [๑๙๗] (ท่านพระสารีบุตรเถระกล่าวว่า)

ภิกษุนั้นสมาทานสิกขาอะไร จึงเป็นผู้มีสมาธิเป็นธรรมเอกผุดขี้น มีปัญญารักษาตน มีสติ กำจัดมลทินของตนได้ เหมือนช่างทองกำจัดมลทินแห่งทอง ฉะนั้น

ว่าด้วยสมาทานสิกขา ๓

{๙๒๑} คำว่า ภิกษุนั้นสมาทานสิกขาอะไร ความว่า ภิกษุนั้นถือ สมาทาน ถือเอา รับเอา ยึดถือ ยึดมั่น ถือมั่น ซึ่งสิกขาอะไร รวมความว่า ‘ภิกษุนั้นสมาทานสิกขาอะไร’

หัวข้อว่า จึงเป็นผู้มีสมาธิเป็นธรรมเอกผุดขึ้น มีปัญญารักษาตน มีสติ มีอธิบายดังนี้

คำว่า มีสมาธิเป็นธรรมเอกผุดขึ้น ความว่า มีจิตมีอารมณ์เดียว มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน มีใจไม่ถูกอารมณ์ร้ายกระทบ รวมความว่า ‘มีสมาธิเป็นธรรมเอกผุดขึ้น’

คำว่า มีปัญญารักษาตน ความว่า มีปัญญารักษาตน คือ เป็นบัณฑิต มีปัญญา มีความรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส

คำว่า มีสติ ความว่า มีสติด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ภิกษุเมื่อเจริญสติปัฏฐานพิจารณาเห็นกายในกายก็ชื่อว่ามีสติ เมื่อเจริญสติปัฏฐานพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายก็ชื่อว่ามีสติ เมื่อเจริญสติปัฏฐานพิจารณาเห็นจิตในจิตก็ชื่อว่ามีสติ เมื่อเจริญสติปัฏฐานพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายก็ชื่อว่ามีสติ ภิกษุนั้นเรียกว่ามีสติพระเถระทูลถามถึงอธิสีลสิกขาด้วยคำว่า “ภิกษุนั้น สมาทานสิกขาอะไร” ทูลถามถึงอธิจิตตสิกขาด้วยคำว่า “มีสมาธิเป็นธรรมเอกผุดขึ้น” ทูลถามถึงอธิปัญญาสิกขาด้วยคำว่า “มีปัญญารักษาตน” ทูลถามถึงความบริสุทธิ์แห่งสติด้วยคำว่า “มีสติ” รวมความว่า ภิกษุนั้นสมาทานสิกขาอะไร จึงเป็นผู้มีสมาธิเป็นธรรมเอกผุดขึ้น มีปัญญารักษาตน มีสติ

ว่าด้วยการกำจัดมลทิน

{๙๒๒} คำว่า กำจัดมลทินของตน เหมือนช่างทองกำจัดมลทินแห่งทองฉะนั้น ความว่า คนทำทอง ตรัสเรียกว่า ช่างทอง ทองคำ ตรัสเรียกว่า ทอง ช่างทองย่อมเป่า ไล่ กำจัดมลทินอย่างหยาบแห่งทองบ้าง เป่า ไล่ กำจัดมลทินอย่างกลางแห่งทองบ้าง เป่า ไล่ กำจัดมลทินอย่างละเอียดแห่งทองบ้าง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเป่า ไล่ กำจัด ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มีซึ่งกิเลสอย่างหยาบของตนบ้าง ซึ่งกิเลสอย่างกลางของตนบ้าง ซึ่งกิเลสอย่างละเอียดของตนบ้างอีกนัยหนึ่ง ภิกษุย่อมเป่า ไล่กำจัด ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มีซึ่งมลทินคือราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริตของตน อันทำให้เป็นคนบอด ทำให้ไม่มีจักษุ ทำให้ไม่มีญาณ อันเป็นความดับปัญญา อันเป็นไปในฝ่ายแห่งทุกข์ ไม่ให้เป็นไปเพื่อนิพพาน

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุย่อมเป่า ไล่กำจัด ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มีซึ่งมิจฉาทิฏฐิด้วยสัมมาทิฏฐิ ซึ่งมิจฉาสังกัปปะด้วยสัมมาสังกัปปะ ซึ่งมิจฉาวาจาด้วยสัมมาวาจา ซึ่งมิจฉากัมมันตะด้วยสัมมากัมมันตะ ซึ่งมิจฉาอาชีวะด้วยสัมมาอาชีวะ ซึ่งมิจฉาวายามะด้วยสัมมาวายามะ ซึ่งมิจฉาสติด้วยสัมมาสติ ซึ่งมิจฉาสมาธิด้วยสัมมาสมาธิ ซึ่งมิจฉาญาณด้วยสัมมาญาณ ซึ่งมิจฉาวิมุตติด้วยสัมมาวิมุตติอีกนัยหนึ่ง ภิกษุย่อมเป่า ไล่ กำจัด ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งกิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความเดือดร้อนทั้งปวง อกุสลาภิสังขารทั้งปวง ด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ รวมความว่า ‘กำจัดมลทินของตน เหมือนช่างทอง กำจัดมลทินแห่งทองฉะนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระสารีบุตรเถระจึง ทูลถามว่า

ภิกษุนั้นสมาทานสิกขาอะไร จึงเป็นผู้มีสมาธิเป็นธรรมเอกผุดขึ้น มีปัญญารักษาตน มีสติ กำจัดมลทินของตนได้ เหมือนช่างทองกำจัดมลทินแห่งทองฉะนั้น

{๙๒๓} [๑๙๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบดังนี้ว่า ดูก่อนสารีบุตร)

เราจะกล่าวถึงความผาสุกและธรรมอันสมควร (แก่สัมโพธิ) ของภิกษุผู้เบื่อหน่าย ผู้อยู่อาศัยที่นั่งที่นอนอันสงัด ผู้ปรารถนาสัมโพธิแก่เธอตามที่รู้

ว่าด้วยความผาสุก

หัวข้อว่า ความผาสุก ... ของภิกษุผู้เบื่อหน่าย มีอธิบายดังนี้

{๙๒๔} คำว่า ผู้เบื่อหน่าย ความว่า ผู้เบื่อหน่าย คือ ผู้อึดอัด ผู้ระอาด้วยชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส ... ทุกข์ เพราะความฉิบหายแห่งทิฏฐิ รวมความว่า ‘ผู้เบื่อหน่าย’

คำว่า ความผาสุก ความว่า เราจักบอกความผาสุก คือ ความอยู่เป็นผาสุก ความอยู่เป็นผาสุกเป็นไฉน คือ การปฏิบัติชอบ การปฏิบัติสมควร การปฏิบัติไม่เป็นข้าศึก การปฏิบัติเป็นไปตามประโยชน์ การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม การทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ ความหมั่นประกอบในความเป็นผู้ตื่น สติสัมปชัญญะ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ นิพพานและปฏิปทาเครื่องให้ถึงนิพพาน นี้ชื่อว่าความอยู่เป็นผาสุก รวมความว่า ‘ความผาสุก.. ของภิกษุผู้เบื่อหน่าย’

อธิบายคำว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

{๙๒๕} คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบดังนี้ว่า ดูก่อนสารีบุตร เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพระเถระนั้นโดยชื่อคำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายราคะได้แล้วชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายโทสะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายโมหะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายมานะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายทิฏฐิได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายเสี้ยนหนามได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายกิเลสได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงจำแนก ทรงแจกแจง ทรงแยกแยะซึ่งธรรมรัตนะ

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำที่สุดแห่งภพทั้งหลายได้

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงอบรมพระวรกายแล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงอบรมศีล ทรงอบรมจิต ทรงอบรมปัญญาแล้ว

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอยู่อาศัยเสนาสนะอันเป็นป่าละเมาะและป่าทึบอันสงัด มีเสียงน้อย ปราศจากเสียงอื้ออึง ปราศจากชนผู้สัญจรไปมา เป็นที่ควรทำการลับของมนุษย์ สมควรเป็นที่หลีกเร้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งอรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งฌาน ๔ อัปปมัญญา ๔ อรูปสมาบัติ ๔ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งวิโมกข์ ๘ อภิภายตนะ ๘ อนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งสัญญาภาวนา ๑๐ กสิณสมาบัติ ๑๐ อานาปานัสสติสมาธิ อสุภฌานสมาบัติ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งตถาคตพลญาณ ๑๐ เวสารัชชญาณ ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ พุทธธรรม ๖ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้พระมารดา พระบิดา พระภาดา พระภคินี มิตร อำมาตย์ พระญาติสาโลหิต สมณพราหมณ์ เทวดา ก็มิได้เฉลิมให้พระนามว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นวิโมกขันติกนาม (พระนามที่มีในลำดับการบรรลุอรหัตตผล) เป็นสัจฉิกาบัญญัติ (บัญญัติที่เกิดเพราะ

ทรงรู้แจ้งอรหัตตผล) พร้อมด้วยการทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ณ ควงไม้โพธิพฤกษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายผู้ตรัสรู้แล้ว

รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบดังนี้ว่า ดูก่อนสารีบุตร’

{๙๒๖} คำว่า ผู้อยู่อาศัยที่นั่งที่นอนอันสงัด ความว่า ที่สำหรับนั่ง คือ เตียง ตั่ง ฟูก เสื่อ ท่อนหนัง เครื่องปูลาดทำด้วยหญ้า เครื่องปูลาดทำด้วยใบไม้ เครื่องปูลาดทำด้วยฟาง ตรัสเรียกว่า ที่นั่ง เสนาสนะ คือ วิหาร เรือนมุงแถบเดียว ปราสาท เรือนโล้น ถํ้าตรัสเรียกว่า ที่นอน

ที่นอนและที่นั่งอันสงัด คือ ว่าง เงียบสงัดจากการเห็นรูปอันไม่เป็นที่สบาย จากการได้ยินเสียงอันไม่เป็นที่สบาย ... อันสงัด ว่าง เงียบ สงัดจากกามคุณ ๕ อันไม่เป็นที่สบาย ผู้อยู่อาศัย คือ อาศัย ซ่องเสพ ซ่องเสพเสมอ ซ่องเสพเฉพาะซึ่งที่นั่งและที่นอนอันสงัด รวมความว่า ‘ผู้อยู่อาศัยที่นั่งและที่นอนอันสงัด’

ว่าด้วยสัมโพธิและธรรมอันสมควรแก่สัมโพธิ

{๙๒๗} คำว่า ผู้ปรารถนาสมโพธิ ... และซึ่งธรรมอันสมควร ความว่า ญาณ ในมรรค ๔ ตรัสเรียกว่า สัมโพธิ ได้แก่ ปัญญา ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ปัญญาเป็นเครื่องพิจารณาวิปัสสนา สัมมาทิฏฐิผู้ปรารถนาที่จะตรัสรู้ ปรารถนาที่จะตามตรัสรู้ ปรารถนาที่จะตรัสรู้เฉพาะ ปรารถนาที่จะตรัสรู้พร้อม ปรารถนาที่จะบรรลุ ปรารถนาที่จะถูกต้อง ปรารถนาที่จะทำให้แจ้งซึ่งสัมโพธินั้น รวมความว่า ‘ผู้ปรารถนาสัมโพธิคำว่า ซึ่งธรรมอันสมควร ความว่า ธรรมอันสมควรแก่โพธิเป็นไฉน คือ การปฏิบัติชอบ การปฏิบัติสมควร การปฏิบัติไม่เป็นข้าศึก การปฏิบัติเป็นไปตามประโยชน์ การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม การทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ความเป็นผู้

รู้จักประมาณในโภชนะ ความหมั่นประกอบในความเป็นผู้ตื่น สติสัมปชัญญะเหล่านี้ ตรัสเรียกว่า ธรรมอันสมควรแก่โพธิ

อีกนัยหนึ่ง วิปัสสนาในส่วนเบื้องต้นแห่งมรรค ๔ ตรัสเรียกว่า ธรรมอันสมควรแก่โพธิ รวมความว่า ‘ผู้ปรารถนาสัมโพธิ ... และซึ่งธรรมอันสมควร’

{๙๒๘} หัวข้อว่า เราจักกล่าว ... นั้นแก่เธอตามที่รู้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า นั้น ได้แก่ ธรรมอันสมควรแก่โพธิ

คำว่า เราจักกล่าว ความว่า จักบอก กล่าว ชี้แจง แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ

คำว่า ตามที่รู้ คือ เรารู้ทั่ว รู้ยิ่ง รู้แจ้ง รู้แจ้งเฉพาะ รู้ตลอดอย่างไร ก็จักกล่าวซึ่งธรรมที่ประจักษ์แก่ตน อันตนรู้ยิ่งเอง มิใช่โดยเชื่อต่อผู้อื่นว่าธรรมนี้เป็นดังนี้ ธรรมนี้เป็นดังนี้ มิใช่โดยการเล่าลือ มิใช่โดยการถือสืบ ๆ กันมา มิใช่โดยอ้างตำรา มิใช่โดยนึกเดาเอาเอง มิใช่โดยคาดคะเนเอาเอง มิใช่โดยตรึกตามอาการ มิใช่โดยเห็นว่าควรเข้ากันได้กับทิฏฐิของตน รวมความว่า ‘เราจักกล่าว ... นั้นแก่เธอตามที่รู้’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสตอบว่า(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบดังนี้ว่า ดูก่อนสารีบุตร)

เราจะกล่าวถึงความผาสุกและธรรมอันสมควร(แก่สัมโพธิ) ของภิกษุผู้เบื่อหน่าย ผู้อยู่อาศัยที่นั่งที่นอนอันสงัด ผู้ปรารถนาสัมโพธิแก่เธอตามที่รู้

{๙๒๙} [๑๙๙] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุผู้เป็นนักปราชญ์ มีสติ ประพฤติอยู่ในขอบเขต ไม่พึงกลัวภัย ๕ ประการ คือ เหลือบ สัตว์ไต่ตอม สัตว์เลื้อยคลาน สัมผัสจากมนุษย์ และสัตว์สี่เท้า

ว่าด้วยภิกษุผู้เป็นธีรชน

{๙๓๐} หัวข้อว่า ภิกษุผู้เป็นนักปราชญ์ ... ไม่พึงกลัวภัย ๕ ประการ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้เป็นนักปราชญ์ ความว่า ผู้เป็นนักปราชญ์ คือ เป็นบัณฑิต มีปัญญา มีปัญญาตรัสรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส ไม่พึงกลัว คือ ไม่พึงสะดุ้ง ไม่พึงหวาดเสียว ไม่พึงครั่นคร้าม ไม่พึงถึงความสยดสยองต่อภัย ๕ ประการ ได้แก่ เป็นผู้ไม่ขลาด ไม่ครั่นคร้าม ไม่หวาดเสียว ไม่หนี พึงเป็นผู้ละความกลัวความขลาดเสียแล้ว ปราศจากความเป็นผู้มีขนลุกอยู่ รวมความว่า ‘ผู้เป็นนักปราชญ์ ... ไม่พึงกลัวภัย ๕ ประการ’{๙๓๑} หัวข้อว่า ภิกษุ ... มีสติ ประพฤติอยู่ในขอบเขต มีอธิบายดังนี้

คำว่า ภิกษุ คือ ภิกษุที่เป็นกัลยาณปุถุชน หรือภิกษุที่เป็นพระเสขะ

คำว่า มีสติ ความว่า มีสติด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เมื่อเจริญ สติปัฏฐานพิจารณาเห็นกายในกายก็ชื่อว่ามีสติ เมื่อเจริญสติปัฏฐานพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายก็ชื่อว่ามีสติ เมื่อเจริญสติปัฏฐานพิจารณาเห็นจิตในจิตก็ชื่อว่ามีสติ เมื่อเจริญสติปัฏฐานพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายก็ชื่อว่ามีสติ ภิกษุนั้นตรัสเรียกว่ามีสติ

คำว่า ประพฤติอยู่ในขอบเขต ความว่า ขอบเขต ๔ ประการ คือ

(๑) ขอบเขตคือศีลสังวร (๒) ขอบเขตคืออินทรียสังวร

(๓) ขอบเขตคือโภชเนมัตตัญญุตา (๔) ขอบเขตคือชาคริยานุโยค

ขอบเขตคือศีลสังวรเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล สำรวมในปาติโมกขสังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร เป็นผู้เห็นภัยในโทษทั้งหลายแม้เพียงเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย

พิจารณาถึงความเสียในภายใน ชื่อว่าประพฤติในขอบเขตคือศีลสังวรภายใน มิได้ทำลายศีลอันเป็นเขตแดน นี้ชื่อว่า ขอบเขตคือศีลสังวร

ขอบเขตคืออินทรียสังวรเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรมอันเป็นอกุศล คืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ... ฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์

ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ พิจารณาอาทิตตปริยายเทศนาอยู่ ชื่อว่าประพฤติในขอบเขตคืออินทรียสังวรภายใน มิได้ทำลายอินทรียสังวรอันเป็นเขตแดน นี้ชื่อว่าขอบเขตคืออินทรียสังวรขอบเขตคือโภชเนมัตตัญญุตาเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงฉันอาหาร มิใช่เพื่อจะเล่น เพื่อจะมัวเมา เพื่อความผ่องใส เพื่อความงดงาม แต่บริโภคเพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อเว้นการเบียดเบียนตน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘จักกำจัดเวทนาเก่าเสีย ทั้งจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งอริยาบถ ความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความอยู่เป็นผาสุก จักมีแก่เรา ด้วยประการฉะนี้’ พิจารณาอาหารเปรียบด้วยนํ้ามันสำหรับหยอดเพลาเกวียน ผ้าสำหรับปิดแผล และเนื้อบุตร ชื่อว่าประพฤติในขอบเขตคือโภชเนมัตตัญญุตาภายใน ย่อมไม่ทำลายโภชเนมัตตัญญุตาอันเป็นเขตแดนนี้ชื่อว่าขอบเขตคือโภชเนมัตตัญญุตาขอบเขตคือชาคริยานุโยคเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเป็นเครื่องกางกั้น ด้วยการเดินจงกรมและด้วยการ

นั่งตลอดทั้งวัน คือ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเป็นเครื่องกางกั้นด้วยการเดินจงกรมและด้วยการนั่งตลอดปฐมยามแห่งราตรี สำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ ทำใจพร้อมที่จะตื่นขึ้นตลอดมัชฌิมยามแห่งราตรี ครั้นตื่นขึ้นแล้วก็ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเป็นเครื่องกางกั้นด้วยการเดินจงกรมและด้วยการนั่งตลอดปัจฉิมยามแห่งราตรี พิจารณาถึงความเป็นอยู่ของผู้มีราตรีเดียวเจริญ ชื่อว่าประพฤติในขอบเขตคือชาคริยานุโยคภายใน ย่อมไม่ทำลายชาคริยานุโยค อันเป็นเขตแดน นี้ชื่อว่า ขอบเขตคือชาคริยานุโยครวมความว่า ‘ภิกษุ ... มีสติ ประพฤติอยู่ในขอบเขต’

ลักษณะเหลือบเป็นต้น

{๙๓๒} หัวข้อว่า เหลือบ สัตว์ไต่ตอม สัตว์เลื้อยคลาน มีอธิบายดังนี้

แมลงมีตาเหลือง ตรัสเรียกว่า เหลือบ

แมลงวันแม้ทุกชนิด ตรัสเรียกว่า สัตว์ไต่ตอม เพราะเหตุไร แมลงวันแม้ทุกชนิดจึงเรียกว่าสัตว์ไต่ตอม เพราะสัตว์เหล่านั้นบิน ตอมกัดกิน เหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่าสัตว์ไต่ตอม

งูทั้งหลาย ตรัสเรียกว่า สัตว์เลื้อยคลาน รวมความว่า ‘เหลือบ สัตว์ไต่ตอม สัตว์เลื้อยคลาน’

{๙๓๓} คำว่า สัมผัสจากมนุษย์ และสัตว์สี่เท้า ความว่า พวกโจร คนที่ทำกรรมชั่ว หรือคนที่เตรียมจะทำกรรมชั่วตรัสเรียกว่า สัมผัสจากมนุษย์ มนุษย์เหล่านั้นพึงถามปัญหาบ้าง พึงยกวาทะกะภิกษุบ้าง พึงด่า ค่อนว่า สาปแช่ง เสียดสี เบียดเบียน ย่ำยี กดขี่ ข่มเหง ฆ่า เข้าไปฆ่า หรือทำความพยายามฆ่าบ้าง ความกระทบกระทั่งจากมนุษย์อย่างใดอย่างหนึ่งก็ตาม ชื่อว่า สัมผัสจากมนุษย์

คำว่า สัตว์สี่เท้า ได้แก่ ราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี เสือดาว หมาป่า โค กระบือ ช้าง สัตว์สี่เท้าเหล่านั้นพึงย่ำยี กัดกิน เบียดเบียน รังแก กดขี่ ข่มเหง ฆ่า เข้าไปฆ่า หรือทำความพยายามฆ่าภิกษุ ความกระทบกระทั่งจากสัตว์สี่เท้าอย่างใดอย่างหนึ่งก็ตาม ชื่อว่าสัตว์สี่เท้า รวมความว่า ‘สัมผัสจากมนุษย์ และสัตว์สี่เท้า’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าภิกษุผู้เป็นนักปราชญ์ มีสติ ประพฤติอยู่ในขอบเขต ไม่พึงกลัวภัย ๕ ประการ คือ เหลือบ สัตว์ไต่ตอม สัตว์ เลื้อยคลาน สัมผัสจากมนุษย์ และสัตว์สี่เท้า

{๙๓๔} [๒๐๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุไม่พึงหวาดหวั่นแม้ต่อคนที่นับถือลัทธิอื่น แม้เห็นความน่ากลัวเป็นอันมากของคนที่นับถือลัทธิอื่นนั้น ก็ไม่พึงหวาดหวั่น อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้แสวงหากุศล พึงยํ่ายีอันตรายอื่น ๆ เสีย

ว่าด้วยสหธรรมิก

{๙๓๕} คำว่า ภิกษุไม่พึงหวาดหวั่นแม้ต่อคนที่นับถือลัทธิอื่น แม้เห็นความน่ากลัวเป็นอันมากของคนที่นับถือลัทธิอื่นนั้นก็ไม่พึงหวาดหวั่น ความว่า เว้นสหธรรมิกชน ๗ ประเภทเสีย คนเหล่าใดก็ตามที่ไม่เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ไม่เลื่อมใสในพระธรรม ไม่เลื่อมใสในพระสงฆ์ ตรัสเรียกว่า คนที่นับถือลัทธิอื่น คนเหล่านั้นพึงถามปัญหาบ้าง พึงยกวาทะกะภิกษุบ้าง พึงด่า ค่อนว่า สาปแช่ง เสียดสี เบียดเบียน ย่ำยี กดขี่ ข่มเหง ฆ่า เข้าไปฆ่า

หรือทำความพยายามฆ่าบ้าง ภิกษุได้เห็นหรือได้ยินอารมณ์อันก่อให้เกิดความหวาดหวั่นเป็นอันมากของคนเหล่านั้นแล้ว ไม่พึงหวั่นไหว ไม่พึงสะทกสะท้าน ไม่พึงสะดุ้ง ไม่พึงดิ้นรน ไม่พึงหวาดเสียว ไม่พึงครั่นคร้าม ไม่พึงกลัว ไม่พึงถึงความสยดสยอง คือ พึงเป็นผู้ไม่ขลาด ไม่ครั่นคร้าม ไม่หวาดเสียว ไม่หนีไป ได้แก่ พึงเป็นผู้ละความกลัว ไม่พึงสั่นเทา ความขลาดเสีย ปราศจากความเป็นผู้มีขนลุกอยู่ รวมความว่า ‘ภิกษุไม่พึงหวาดหวั่นแม้ต่อคนที่นับถือลัทธิอื่น แม้เห็นความน่ากลัวเป็นอันมากของคนที่นับถือลัทธิอื่นนั้น ก็ไม่พึงหวาดหวั่น’

ว่าด้วยอันตราย ๒ อย่าง

{๙๓๖} คำว่า อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้แสวงหากุศลพึงยํ่ายีอันตรายอื่น ๆ เสียความว่า อนึ่ง ยังมีอันตรายแม้เหล่าอื่นอันภิกษุทั้งหลายผู้แสวงหากุศลพึงย่ำยี คือ ครอบงำ ข่มขี่ กำจัด ขับไล่อยู่อีก

คำว่า อันตราย ได้แก่ อันตราย ๒ อย่าง คือ (๑) อันตรายปรากฏ (๒) อันตรายปกปิด ... เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลายแม้อย่างนี้ ชื่อว่าอันตราย

คำว่า ภิกษุทั้งหลายผู้แสวงหากุศล ความว่า อันตรายทั้งหลายอันผู้แสวงหา คือ เสาะหา ค้นหาซึ่งข้อปฏิบัติชอบ ข้อปฏิบัติสมควร ข้อปฏิบัติไม่เป็นข้าศึก ข้อปฏิบัติเป็นไปตามประโยชน์ ... อริยมรรคมีองค์ ๘ นิพพาน และข้อปฏิบัติอันให้ถึงนิพพาน พึงยํ่ายี คือ ครอบงำ ข่มขี่ กำจัด ขับไล่เสีย รวมความว่า ‘อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้แสวงหากุศลพึงย่ำยีอันตรายอื่น ๆ เสีย’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าภิกษุไม่พึงหวาดหวั่นแม้ต่อคนที่นับถือลัทธิอื่น แม้เห็นความน่ากลัวเป็นอันมากของคนที่นับถือลัทธิอื่นนั้น ก็ไม่

พึงหวาดหวั่น อนึ่ง ภิกษุทั้งหลายผู้แสวงหากุศลพึงยํ่ายีอันตรายอื่น ๆ เสีย

{๙๓๗} [๒๐๑] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุถูกผัสสะแห่งความเจ็บป่วยและความหิวกระทบแล้ว พึงอดทนความหนาวและความร้อนให้ได้ ภิกษุนั้นแม้ถูกผัสสะเหล่านั้นกระทบแล้วโดยอาการมากอย่าง ก็ไม่พึงเปิดโอกาสให้ พึงทำความเพียรและความบากบั่นให้มั่นเข้าไว้

{๙๓๘} คำว่า ภิกษุถูกผัสสะแห่งความเจ็บป่วยและความหิวกระทบแล้ว ความว่า ผัสสะแห่งโรคตรัสเรียกว่า ผัสสะแห่งความเจ็บป่วย ภิกษุถูกผัสสะแห่งโรคกระทบแล้ว คือ ถูกต้อง ตั้งลง ครอบงำแล้ว ได้แก่ เป็นผู้ถูกโรคทางจักษุประสาท โรคทางโสตะประสาท โรคทางชิวหาประสาท โรคทางกายประสาท ... สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลานกระทบแล้ว ถูกต้อง ตั้งลง ครอบงำแล้วความอยากกิน ตรัสเรียกว่า ความหิว ภิกษุถูกความหิวกระทบแล้ว คือ ถูกต้อง ตั้งลง ครอบงำแล้ว รวมความว่า ‘ภิกษุถูกผัสสะแห่งความเจ็บป่วยและความหิวกระทบแล้ว’

ความหนาวมีด้วยเหตุ ๒ อย่าง

{๙๓๙} หัวข้อว่า พึงอดทนความหนาวและความร้อนให้ได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความหนาว ความว่า ความหนาวย่อมมีด้วยเหตุ ๒ อย่าง คือ (๑) ความหนาวย่อมมีด้วยอำนาจอาโปธาตุภายในกำเริบ (๒) ความหนาวย่อมมีด้วยอำนาจฤดูภายนอก

คำว่า ความร้อน ความว่า ความร้อนย่อมมีด้วยเหตุ ๒ อย่าง คือ (๑) ความร้อนย่อมมีด้วยอำนาจเตโชธาตุภายในกำเริบ (๒) ความร้อนย่อมมีด้วยอำนาจฤดูภายนอก รวมความว่า ความหนาว ความร้อน

คำว่า พึงอดทนความหนาวและความร้อน ความว่า ภิกษุพึงเป็นผู้อดทนต่อความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เป็นผู้มีปกติอดทนได้ต่อถ้อยคำที่กล่าวร้าย หยาบคายอันเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้อดทนได้ต่อทุกขเวทนาทางร่างกายที่กล้าแข็ง เผ็ดร้อน ไม่น่ายินดี ไม่น่าพอใจ แทบจะคร่าชีวิตไปได้ รวมความว่า ‘พึงอดทนความหนาวและความร้อนให้ได้’{๙๔๐} คำว่า ภิกษุนั้นแม้ถูกผัสสะเหล่านั้นกระทบแล้วโดยอาการมากอย่าง ก็ไม่พึงเปิดโอกาสให้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ภิกษุนั้นแม้ถูกผัสสะเหล่านั้น ความว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้อันผัสสะแห่งโรค ความหิว ความหนาว และความร้อนกระทบแล้ว คือ ถูกต้อง ตั้งลง ครอบงำแล้ว รวมความว่า ‘ภิกษุนั้นอันผัสสะเหล่านั้นกระทบเข้าแล้ว’

คำว่า โดยอาการมากอย่าง ความว่า กระทบแล้ว คือ ถูกต้อง ตั้งลง ครอบงำแล้วโดยอาการเป็นอเนก รวมความว่า ‘ภิกษุนั้นแม้ถูกผัสสะ เหล่านั้นกระทบแล้วโดยอาการมากอย่าง’

คำว่า ก็ไม่พึงเปิดโอกาสให้ ความว่า ชื่อว่าไม่เปิดโอกาส เพราะวิเคราะห์ว่า ไม่เปิดโอกาสให้แก่วิญญาณที่เกิดพร้อมกับอภิสังขารบ้าง อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า ไม่เปิดโอกาส เพราะวิเคราะห์ว่า ไม่เปิดโอกาสให้แก่กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริตบ้าง รวมความว่า ‘ภิกษุนั้นแม้ถูกผัสสะเหล่านั้นกระทบแล้วโดยอาการมากอย่างก็ไม่พึงเปิดโอกาสให้’

ว่าด้วยการทำความบากบั่น

{๙๔๑} คำว่า พึงทำความเพียรและความบากบั่นให้มั่นเข้าไว้ ความว่า การเริ่มความเพียร การก้าวหน้าไป ความบากบั่น ความดำเนินไป ความพยายาม ความอุตสาหะ ความหมั่น ความไม่ถอยหลัง ความออกแรง ความตั้งไว้ ความบากบั่นไม่ย่อหย่อน ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความไม่ทอดทิ้งธุระ ความประคองธุระ วิริยะ วิริยินทรีย์ วิริยพละ สัมมาวายามะที่เป็นไปทางจิต ตรัสเรียกว่า ความเพียรและความบากบั่น ภิกษุพึงทำความเพียรและความบากบั่นให้มั่นเข้าไว้ คือ พึงเป็นผู้ถือปฏิบัติมั่น มีการถือปฏิบัติตั้งลงมั่น รวมความว่า ‘พึงทำความเพียรและความบากบั่นให้มั่นเข้าไว้’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าภิกษุถูกผัสสะแห่งความเจ็บป่วยและความหิวกระทบแล้วพึงอดทนความหนาวและความร้อนให้ได้ ภิกษุนั้นแม้ถูกผัสสะเหล่านั้นกระทบแล้วโดยอาการมากอย่าง ก็ไม่พึงเปิดโอกาสให้ พึงทำความเพียรและความบากบั่นให้มั่นเข้าไว้

{๙๔๒} [๒๐๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุไม่พึงทำการขโมย ไม่พึงพูดเท็จ พึงแผ่เมตตาไปยังสัตว์ทั้งผู้สะดุ้งและผู้มั่นคง เมื่อใดรู้ว่าใจขุ่นมัว เมื่อนั้นพึงบรรเทาเสียด้วยมนสิการว่า ‘นี่เป็นฝ่ายของมารผู้มีกรรมดำ’

{๙๔๓} หัวข้อว่า ภิกษุไม่พึงทำการขโมย ไม่พึงพูดเท็จ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่พึงทำการขโมย ความว่า ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงเป็นผู้ละอทินนาทาน เว้นขาดจากอทินนาทาน ถือเอาแต่สิ่งของที่เขาให้ หวัง

ได้แต่สิ่งของที่เขาให้ พึงมีตนไม่เป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่ รวมความว่า ‘ภิกษุไม่พึงทำการขโมย’

คำว่า ไม่พึงพูดเท็จ ความว่า ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงเป็นผู้ละมุสาวาท เว้นขาดจากมุสาวาท คือ เป็นผู้พูดจริง ดำรงคำสัตย์ มีถ้อยคำมั่นคง เชื่อถือได้ ไม่พูดให้เคลื่อนคลาดแก่ชาวโลก รวมความว่า ‘ไม่พึงทำการขโมย ไม่พึงพูดเท็จ’

การแผ่เมตตา

{๙๔๔} หัวข้อว่า พึงแผ่เมตตาไปยังสัตว์ทั้งที่สะดุ้งและผู้มั่นคง มีอธิบายดังนี้

คำว่า เมตตา ได้แก่ ความรัก กิริยาที่รัก ความเป็นผู้มีความรัก ความเอ็นดู กิริยาที่เอ็นดู ความเป็นผู้เอ็นดู ความแสวงหาประโยชน์ ความอนุเคราะห์ ความไม่พยาบาท ความไม่ปองร้าย กุศลมูลคืออโทสะในเหล่าสัตว์คำว่า ผู้สะดุ้ง ได้แก่ เหล่าสัตว์ที่ยังละตัณหาอันทำให้สะดุ้งไม่ได้ และที่ยังละความกลัวและความขลาดไม่ได้ เพราะเหตุไร สัตว์เหล่านั้นจึงตรัสเรียกว่าผู้สะดุ้ง เพราะสัตว์เหล่านั้นยังสะดุ้ง หวาดเสียว ครั่นคร้าม กลัวถึงความสยดสยอง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่าผู้สะดุ้งคำว่า ผู้มั่นคง ได้แก่ เหล่าสัตว์ที่ละตัณหาอันทำให้สะดุ้งได้แล้ว และที่ละความกลัวและความขลาดได้แล้ว เพราะเหตุไร สัตว์เหล่านั้นจึงตรัสเรียกว่าผู้มั่นคง เพราะสัตว์เหล่านั้นไม่สะดุ้ง ไม่หวาดเสียว ไม่ครั่นคร้าม ไม่กลัว ไม่ถึงความสยดสยอง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่าผู้มั่นคงคำว่า พึงแผ่เมตตาไปยังสัตว์ทั้งผู้สะดุ้งและผู้มั่นคง ความว่า พึงแผ่คือ พึงขยายเมตตา ได้แก่ พึงเป็นผู้มีจิตประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์

เป็น มหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่พยาบาท แผ่ไปยังสัตว์ทั้งผู้สะดุ้งและผู้มั่นคง รวมความว่า ‘พึงแผ่เมตตาไปยังสัตว์ทั้งผู้สะดุ้งและผู้มั่นคง’

คำว่าใจมีชื่อต่าง ๆ

{๙๔๕} หัวข้อว่า เมื่อใด รู้ว่าใจขุ่นมัว มีอธิบายดังนี้

คำว่า เมื่อใด ความว่า ในกาลใด

คำว่า ใจ ได้แก่ จิต ใจ มานัส หหัย ปัณฑระ มโน มนายตนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุอันเกิดแต่ผัสสะเป็นต้นนั้น

จิตย่อมขุ่นมัว เศร้าหมอง ยุ่ง วุ่น หวั่นไหว หมุนไป ไม่สงบเพราะกายทุจริต จิตย่อมขุ่นมัว เศร้าหมอง ยุ่ง วุ่น หวั่นไหว หมุนไป ไม่สงบเพราะวจีทุจริต ... มโนทุจริต ... ราคะ ... โทสะ ... โมหะ ... ความโกรธ ... ความผูกโกรธ ... ความลบหลู่ ... ความตีเสมอ ... ความริษยา ... ความตระหนี่ ... ความลวง ... ความโอ้อวด ... ความหัวดื้อ ... ความแข่งดี ... ความถือตัว ... ความดูหมิ่น ... ความเมา ... ความประมาท ... กิเลสทั้งปวง ... ทุจริตทั้งปวง ... ความกระวนกระวายทั้งปวง ... ความเร่าร้อนทั้งปวง ... ความเดือดร้อนทั้งปวง ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวงคำว่า เมื่อใด รู้ว่าใจขุ่นมัว ความว่า พึงรู้ คือ รู้ทั่ว รู้แจ่มแจ้ง รู้ชัดเจน แทงตลอดว่าจิตขุ่นมัว รวมความว่า ‘เมื่อใดรู้ว่าใจขุ่นมัว’

บรรเทาความขุ่นใจด้วยมนสิการ

{๙๔๖} หัวข้อว่า เมื่อนั้น พึงบรรเทาเสียด้วยมนสิการว่า ‘นี่เป็นฝ่ายมารของผู้มีกรรมดำ’ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้มีกรรมดำ ได้แก่ มาร ผู้มีกรรมดำ ผู้เป็นใหญ่ ผู้ทำให้สัตว์ถึงความตาย ผู้ทำลาย ผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของผู้ประมาท

คำว่า เมื่อนั้น พึงบรรเทาเสียด้วยมนสิการว่า ‘นี่เป็นฝ่ายของมารผู้มี กรรมดำ ความว่า พึงละ บรรเทา คือ ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีด้วยมนสิการว่า “นี่เป็นฝ่ายของผู้มีกรรมดำ คือ เป็นฝ่ายของมาร เป็นบ่วงของมาร เป็นเบ็ดของมาร เป็นเหยื่อของมาร เป็นวิสัยของมาร เป็นเครื่องทำให้เดือดร้อนของมาร เป็นอาหารของมาร เป็นเครื่องผูกของมาร รวมความว่า เมื่อนั้นพึงบรรเทาเสียด้วยมนสิการว่า “นี่เป็นฝ่ายมารผู้มีกรรมดำ” อย่างนี้บ้างอีกนัยหนี่ง พึงละ บรรเทา คือ ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีด้วยมนสิการว่า “นี่เป็นฝ่ายแห่งผู้มีกรรมดำ คือ เป็นฝ่ายของมาร เป็นฝ่ายแห่งอกุศล เป็นเครื่องทำให้เกิดทุกข์ เป็นสภาพมีวิบากเป็นทุกข์ เป็นเหตุให้เป็นไปในนรก เป็นเหตุให้เป็นไปในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน เป็นเหตุให้เป็นไปในปิตติวิสัย รวมความว่า ‘เมื่อนั้นพึงบรรเทาเสียด้วยมนสิการว่า ‘นี่เป็นฝ่ายแห่งมารผู้มีกรรมดำ’ อย่างนี้บ้าง’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าภิกษุไม่พึงทำการขโมย ไม่พึงพูดเท็จ พึงแผ่เมตตาไปยังสัตว์ทั้งผู้สะดุ้งและผู้มั่นคง เมื่อใดรู้ว่าใจขุ่นมัว เมื่อนั้น พึงบรรเทาเสียด้วยมนสิการว่า ‘นี่เป็นฝ่ายของมารผู้มีกรรมดำ’

{๙๔๗} [๒๐๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุไม่พึงลุอำนาจแก่ความโกรธและความดูหมิ่น พึงขุดรากความโกรธและความดูหมิ่นนั้นเสียแล้วดำรงอยู่

แต่เมื่อจะปราบ ก็พึงปราบสิ่งเป็นที่รักและสิ่งที่ไม่เป็นที่รักเสียโดยแท้

ความโกรธและความดูหมิ่น

{๙๔๘} หัวข้อว่า ภิกษุไม่พึงลุอำนาจแก่ความโกรธและความดูหมิ่น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความโกรธ ได้แก่ ความอาฆาต ความมุ่งร้าย ... ความเป็นผู้ดุร้าย ความเพาะวาจาชั่ว ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต

คำว่า ความดูหมิ่น คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมดูหมิ่นผู้อื่นโดยชาติบ้าง โดยโคตรบ้าง ... โดยสิ่งอื่น ๆ บ้าง

คำว่า ภิกษุไม่พึงลุอำนาจแก่ความโกรธและความดูหมิ่น ความว่า ไม่พึงลุอำนาจแก่ความโกรธและความดูหมิ่น คือ พึงละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งความโกรธและความดูหมิ่น รวมความว่า ‘ภิกษุไม่พึงลุอำนาจแก่ความโกรธและความดูหมิ่น’

รากแห่งความโกรธและความดูหมิ่น

{๙๔๙} คำว่า พึงขุดรากความโกรธและความดูหมิ่นนั้นเสียแล้วดำรงอยู่ ความว่า รากแห่งความโกรธเป็นไฉน คือ อวิชชา (ความไม่รู้) อโยนิโสมนสิการ (การไม่ทำไว้ในใจโดยแยบคาย) อัสมิมานะ (ความถือตัวตน) อหิริกะ (ความไม่ละอาย) อโนตตัปปะ (ความไม่เกรงกลัว) อุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) เป็นรากแห่งความโกรธรากแห่งความดูหมิ่นเป็นไฉน คือ อวิชชา อโยนิโสมนสิการ อัสมิมานะ อหิริกะ อโนตตัปปะ อุทธัจจะเป็นรากแห่งความดูหมิ่น

คำว่า พึงขุดรากความโกรธและความดูหมิ่นนั้นเสียแล้วดำรงอยู่ ความว่า พึงขุด คือ รื้อ ถอน ฉุด กระชาก ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งรากความโกรธและความดูหมิ่นเสียแล้วดำรงอยู่รวมความว่า ‘พึงขุดรากความโกรธและความดูหมิ่นนั้นเสียแล้วดำรงอยู่’

ว่าด้วยสิ่งเป็นที่รัก ๒ อย่าง

{๙๕๐} หัวข้อว่า แต่เมื่อจะปราบก็พึงปราบสิ่งเป็นที่รักและสิ่งที่ไม่เป็นที่รักเสียโดยแท้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า แต่ เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า แต่ นี้เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า สิ่งเป็นที่รัก ได้แก่ สิ่งเป็นที่รัก ๒ อย่าง คือ สัตว์และสังขาร สัตว์เหล่าไหนเป็นที่รัก คือ สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้เป็นผู้ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์ เป็นผู้ปรารถนาสิ่งที่เป็นประโยชน์เกื้อกูล ปรารถนาความผาสุก ปรารถนาความปลอดโปร่งจากโยคกิเลส คือ มารดา บิดา พี่ชาย น้องชาย พี่สาว น้องสาว บุตร ธิดา มิตร อำมาตย์ ญาติ หรือสาโลหิตของบุคคลนั้น สัตว์เหล่านี้ชื่อว่าเป็นที่รักสังขารเหล่าไหนเป็นที่รัก คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันเป็นที่ชอบใจ สังขารเหล่านี้ชื่อว่าเป็นที่รัก

คำว่า ไม่เป็นที่รัก ได้แก่ สิ่งไม่เป็นที่รัก ๒ อย่าง คือ สัตว์และสังขาร สัตว์เหล่าไหนไม่เป็นที่รัก คือ สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้เป็นผู้ปรารถนาความเสื่อม ปรารถนาสิ่งไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล ปรารถนาความไม่ผาสุก ปรารถนาความไม่ปลอดโปร่งจากโยคกิเลส ปรารถนาจะปลงจากชีวิตของบุคคลนั้น สัตว์เหล่านี้ชื่อว่าไม่เป็นที่รัก

สังขารเหล่าไหนไม่เป็นที่รัก คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันไม่เป็นที่ชอบใจ สังขารเหล่านี้ชื่อว่าไม่เป็นที่รัก

คำว่า โดยแท้ เป็นคำกล่าวโดยส่วนเดียว เป็นคำกล่าวโดยไม่มีความสงสัย เป็นคำกล่าวโดยไม่มีความเคลือบแคลง เป็นคำกล่าวไม่เป็นสองส่วน เป็นคำกล่าวไม่เป็นสองอย่าง เป็นคำกล่าวไม่รวมกัน เป็นคำกล่าวไม่ผิด คำว่า โดยแท้ นี้เป็นคำกล่าวกำหนดแน่

คำว่า แต่เมื่อจะปราบ ก็พึงปราบสิ่งเป็นที่รักและสิ่งที่ไม่เป็นที่รักเสียโดยแท้ ความว่า ภิกษุเมื่อจะปราบก็พึงครอบงำ หรือเมื่อจะครอบงำก็พึงปราบทั้งสิ่งเป็นที่รักและสิ่งไม่น่ารัก ทั้งสิ่งที่ยินดีและไม่น่ายินดี ทั้งสุขและทุกข์ ทั้งโสมนัสและโทมนัส ทั้งอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ รวมความว่า ‘แต่เมื่อจะปราบ ก็พึงปราบสิ่งเป็นที่รักและสิ่งที่ไม่เป็นที่รักเสียโดยแท้’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าภิกษุไม่พึงลุอำนาจแก่ความโกรธและความดูหมิ่น พึงขุดรากความโกรธและความดูหมิ่นนั้นเสียแล้วดำรงอยู่ แต่เมื่อจะปราบ ก็พึงปราบสิ่งเป็นที่รักและสิ่งที่ไม่เป็นที่รักเสียโดยแท้

{๙๕๑} [๒๐๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุผู้มีปีติงามพึงเชิดชูปัญญาแล้วข่มอันตรายเหล่านั้นเสีย พึงข่มความไม่ยินดีในที่นอนที่นั่งอันสงัด พึงข่มธรรมคือความรำพัน ๔ อย่าง (คือ)

ว่าด้วยการมีปีติงามและการเชิดชูปัญญา

{๙๕๒} หัวข้อว่า ภิกษุผู้มีปีติงามพึงเชิดชูปัญญา มีอธิบายดังนี้

คำว่า ปัญญา ได้แก่ ความรู้ ความรู้ทั่ว ความเลือกเฟ้น ความเลือกเฟ้นทั่ว ความเลือกเฟ้นธรรม ... อโมหะ ธัมมวิจยะ สัมมาทิฏฐิ

คำว่า เชิดชูปัญญา ความว่า ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เที่ยวเชิดชูปัญญา เป็นผู้มีปัญญาเป็นธงชัย มีปัญญาเป็นธง มีปัญญาเป็นใหญ่ มีความเลือกเฟ้นมาก มีความเลือกเฟ้นทั่วมาก มีปัญญาเครื่องเห็นมาก มีความเสาะหามาก อยู่ด้วยความเป็นผู้ทำให้แจ่มแจ้ง เที่ยวไปด้วยปัญญา มีปัญญามาก ตระหนักอยู่ด้วยปัญญา เอนไปในปัญญา โอนไปในปัญญา โน้มไปในปัญญา น้อมไปในปัญญา มีปัญญานั้นเป็นใหญ่ รวมความว่า ‘เชิดชูปัญญา’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง ภิกษุเดินอยู่ ก็รู้ว่ากำลังเดิน ยืนอยู่ ก็รู้ว่า กำลังยืน นั่งอยู่ ก็รู้ว่ากำลังนั่ง หรือนอนอยู่ ก็รู้ว่ากำลังนอน หรือว่ากายของเธอดำรงอยู่ด้วยอาการใด ๆ เธอก็รู้กายนั้นว่าดำรงอยู่ด้วยอาการนั้น ๆ รวมความว่า ‘เชิดชูปัญญา’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป ในการถอยกลับ ในการแล ในการเหลียว ในการคู้เข้า ในการเหยียดออก ในการครองสังฆาฏิ บาตร และจีวร ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ในการถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ ในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง รวมความว่า ‘เชิดชูปัญญา’ อย่างนี้บ้างคำว่า ผู้มีปีติงาม ความว่า ปีติคือปราโมทย์ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจพุทธานุสสติ ชื่อว่า ปีติงาม ปีติคือปราโมทย์ที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจธรรมานุสสติ ... สังฆานุสสติ ... สีลานุสสติ ... จาคานุสสติ ... เทวตานุสสติ ... อานาปานสติ ... มรณานุสสติ ... กายคตาสติ ... อุปสมานุสสติ ชื่อว่า ปีติงาม รวมความว่า ‘ภิกษุผู้มีปีติงามพึงเชิดชูปัญญา’

ว่าด้วยอันตราย ๒ อย่าง

{๙๕๓} หัวข้อว่า พึงข่มอันตรายเหล่านั้นเสีย มีอธิบายดังนี้

คำว่า อันตราย ได้แก่ อันตราย ๒ อย่าง คือ (๑) อันตรายปรากฏ (๒) อันตรายปกปิด ... อันตรายเหล่านี้เรียกว่าอันตรายปรากฏ ... อันตรายเหล่านี้เรียกว่าอันตรายปกปิด ... ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลายอย่างนี้บ้างคำว่า พึงข่มอันตรายเหล่านั้นเสีย ความว่า พึงข่ม คือ ปราบ ครอบงำ กำจัด ย่ำยีอันตรายเหล่านั้น รวมความว่า ‘พึงข่มอันตรายเหล่านั้นเสีย’

{๙๕๔} หัวข้อว่า พึงข่มความไม่ยินดีในที่นอนที่นั่งอันสงัด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความไม่ยินดี ได้แก่ ความไม่ยินดี คือ ความไม่ชอบใจ ความไม่ยินดียิ่ง ความไม่ยินดีเฉพาะ ความเบื่อ ความระอา

คำว่า ในที่นอนที่นั่งอันสงัด ความว่า พึงข่ม คือ ปราบ ครอบงำ กำจัด ย่ำยีความไม่ยินดีในเสนาสนะอันสงัด หรือในธรรมทั้งหลายอันเป็นอธิกุศลอื่น ๆ รวมความว่า ‘พึงข่มความไม่ยินดีในที่นอนที่นั่งอันสงัด’{๙๕๕} คำว่า พึงข่มธรรมคือความรำพัน ๔ อย่าง ความว่า พึงข่ม คือ ปราบ ครอบงำ กำจัด ย่ำยีธรรมคือความรำพัน ๔ อย่าง รวมความว่า ‘พึงข่มธรรมคือความรำพัน ๔ อย่าง’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าภิกษุผู้มีปีติงามพึงเชิดชูปัญญา แล้วข่มอันตรายเหล่านั้นเสีย พึงข่มความไม่ยินดีในที่นอนที่นั่งอันสงัด พึงข่มธรรมคือความรำพัน ๔ อย่าง (คือ)

{๙๕๖} [๒๐๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

(ความรำพันว่า) ‘เราจักฉันอะไร เราจักฉันที่ไหน วันนี้เรานอนลำบากหนอ คืนนี้เราจักนอนที่ไหน’ ภิกษุผู้เสขะพึงบำบัดซึ่งวิตกอันเป็นที่ตั้งแห่งความรำพันเหล่านี้เสีย พึงเป็นผู้ไม่ห่วงกังวลท่องเที่ยวไป

ว่าด้วยความวิตกอันเป็นที่ตั้งความรำพัน

{๙๕๗} หัวข้อว่า เราจักฉันอะไร เราจักฉันที่ไหน มีอธิบายดังนี้

คำว่า เราจักฉันอะไร ความว่า เราจักฉันอะไร คือ ข้าวสุก ขนมสด ขนมแห้ง ปลา หรือเนื้อ รวมความว่า ‘เราจักฉันอะไร’

คำว่า เราจักฉันที่ไหน ความว่า เราจักฉันที่ไหน คือ ในตระกูลกษัตริย์ ตระกูลพราหมณ์ ตระกูลแพศย์ หรือตระกูลศูทร รวมความว่า ‘เราจักฉันอะไร เราจักฉันที่ไหน’

{๙๕๘} คำว่า วันนี้เรานอนลำบากหนอ คืนนี้เราจักนอนที่ไหน ความว่า คืนนี้เรานอนลำบากบนแผ่นกระดาน บนเสื่อ บนแผ่นหนัง บนเครื่องปูลาดทำด้วยหญ้า บนเครื่องปูลาดทำด้วยใบไม้ หรือบนเครื่องปูลาดทำด้วยฟาง คืนนี้เราจักนอนสบายที่ไหน คือ ที่เตียง ที่ตั่ง ที่ฟูก ที่หมอน ที่วิหาร ที่เรือนมุงแถบเดียว ที่ปราสาท ที่เรือนโล้น หรือที่ถํ้า รวมความว่า ‘วันนี้เรานอนลำบากหนอ คืนนี้เราจักนอนที่ไหน’{๙๕๙} หัวข้อว่า ซึ่งวิตกอันเป็นที่ตั้งแห่งความรำพันเหล่านี้เสีย มีอธิบายดังนี้

คำว่า วิตกเหล่านี้ ความว่า ซึ่งวิตกอันเกี่ยวด้วยบิณฑบาต ๒ อย่าง ซึ่งวิตกอันเกี่ยวด้วยเสนาสนะ ๒ อย่าง

คำว่า อันเป็นที่ตั้งแห่งความรำพัน คือ เป็นฐานแห่งการปรับทุกข์ เป็นมูลฐานแห่งความรำพัน รวมความว่า ‘ซึ่งวิตกเหล่านี้อันเป็นที่ตั้งแห่งความรำพัน’

อธิบายคำว่าเสขะและคำว่าศึกษา

{๙๖๐} หัวข้อว่า ภิกษุผู้เสขะพึงบำบัด ... พึงเป็นผู้ไม่ห่วงกังวลท่องเที่ยวไป มีอธิบายดังนี้

คำว่า เสขะ ความว่า เพราะเหตุอะไรจึงเรียกว่าเสขะ เพราะศึกษา จึงชื่อว่าเสขะ ศึกษาอะไร ศึกษาอธิศีลบ้าง ศึกษาอธิจิตบ้าง ศึกษาอธิปัญญาบ้าง อธิสีลสิกขาเป็นไฉน ... นี้ชื่อว่าอธิปัญญาสิกขา

สิกขา ๓ เหล่านี้ ภิกษุเมื่อนึกถึง ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อเห็น ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อพิจารณา ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อตั้งจิต ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อน้อมใจไปด้วยศรัทธา ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อประคองความเพียร ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อเข้าไปตั้งสติ ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อตั้งจิตไว้ ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ชัดด้วยปัญญา ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อละธรรมที่ควรละ ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อทำให้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อเจริญธรรมที่ควรเจริญ ก็ชื่อว่าศึกษา คือ ย่อมประพฤติเอื้อเฟื้อ ย่อมประพฤติเอื้อเฟื้อด้วยดี ย่อมสมาทานศึกษา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่าเสขะภิกษุผู้เสขะพึงศึกษาอธิศีลบ้าง อธิจิตบ้าง อธิปัญญาบ้าง เพื่อบำบัด กำจัด ละเว้น สงบ สลัดทิ้ง ระงับเสีย

สิกขา ๓ เหล่านี้ ภิกษุผู้เสขะเมื่อนึกถึง ก็พึงศึกษา เมื่อรู้ ก็พึงศึกษา ... เมื่อทำให้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ก็พึงศึกษา คือ พึงประพฤติเอื้อเฟื้อ

ประพฤติ เอื้อเฟื้อด้วยดี สมาทานประพฤติ รวมความว่า ‘ภิกษุผู้เสขะพึงบำบัดเสีย’

ว่าด้วยการเที่ยวไปอย่างไม่มีกังวล

{๙๖๑} คำว่า พึงเป็นผู้ไม่ห่วงกังวลท่องเที่ยวไป ความว่า ภิกษุเป็นผู้มีห่วงกังวลท่องเที่ยวไปอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้ประกอบด้วยความห่วงกังวลตระกูล ด้วยความห่วงกังวลคณะ ด้วยความห่วงกังวลอาวาส ด้วยความห่วงกังวลจีวร ด้วยความห่วงกังวลบิณฑบาต ด้วยความห่วงกังวลเสนาสนะ ด้วยความห่วงกังวลคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ภิกษุเป็นผู้มีห่วงกังวลท่องเที่ยวไปอย่างนี้ภิกษุเป็นผู้ไม่ห่วงกังวลท่องเที่ยวไปอย่างไร คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ไม่เป็นผู้ประกอบด้วยความห่วงกังวลตระกูล ไม่เป็นผู้ประกอบด้วยความห่วงกังวลคณะ อาวาส จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัช บริขาร ภิกษุเป็นผู้ไม่ห่วงกังวลท่องเที่ยวไปอย่างนี้ สมจริงดังภาษิตว่า

ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้ไม่ติดที่อยู่เที่ยวไปเป็นหมู่ประดุจวานร แยกย้ายกันไปสู่แคว้นมคธบ้าง ไปแคว้นโกศลบ้าง บางพวกก็ไปยังดินแดนแคว้นวัชชี

ความประพฤติมักน้อยเป็นความดี การประพฤติสุจริตเป็นความดี การอยู่โดยไม่มีห่วงใยเป็นความดีทุกเมื่อ การถามสิ่งที่เป็นประโยชน์เป็นความดี การทำตามโอวาทโดยเคารพเป็นความดี กิจมีการฟังเป็นต้นนี้เป็นสมณธรรมของผู้ไม่มีกังวล

รวมความว่า ‘ภิกษุผู้เสขะพึงบำบัด ... พึงเป็นผู้ไม่ห่วงกังวลท่องเที่ยวไป’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

(ความรำพันว่า) ‘เราจักฉันอะไร เราจักฉันที่ไหน วันนี้เรานอนลำบากหนอ คืนนี้เราจักนอนที่ไหน’ ภิกษุผู้เสขะพึงบำบัดซึ่งวิตกอันเป็นที่ตั้งแห่งความรำพันเหล่านี้เสีย พึงเป็นผู้ไม่ห่วงกังวลท่องเที่ยวไป

{๙๖๒} [๒๐๖] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุในธรรมวินัยนี้นั้น ได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มในกาลแล้ว พึงรู้จักประมาณเพื่อความสันโดษ ภิกษุนั้น พึงเป็นผู้ระวังในปัจจัย ๔ เหล่านั้น เป็นผู้สำรวมเที่ยวไปในหมู่บ้าน แม้ถูกเขาด่า ก็ไม่พึงกล่าววาจาหยาบคาย

ว่าด้วยได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มโดยธรรม

{๙๖๓} หัวข้อว่า ได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มในกาลแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า อาหาร ได้แก่ ข้าวสุก ขนมสด ขนมแห้ง ปลา เนื้อ

คำว่า เครื่องนุ่งห่ม ได้แก่ จีวร ๖ ชนิด คือ ผ้าเปลือกไม้ ผ้าฝ้าย ผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ ผ้าป่าน ผ้าด้วยแกมไหม

คำว่า ได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มในกาลแล้ว ความว่า ภิกษุนั้นได้จีวรและบิณฑบาต มิใช่ได้ด้วยความโกหก มิใช่ได้ด้วยการพูดเลียบเคียง มิใช่ได้ด้วยการทำนิมิต มิใช่ได้ด้วยความกำจัดคุณเขา มิใช่ได้ด้วยความต่อลาภด้วยลาภ มิใช่ได้ด้วยการให้ไม้จริง มิใช่ได้ด้วยการให้ไม้ไผ่ มิใช่ได้ด้วยการให้ใบไม้ มิใช่ได้ด้วยการให้ดอกไม้ มิใช่ได้ด้วยการให้ผลไม้ มิใช่ได้ด้วย

การให้เครื่องอาบนํ้า มิใช่ได้ด้วยการให้จุรณ์ มิใช่ได้ด้วยการให้ดินเหนียว มิใช่ได้ด้วยการให้ไม้สีฟัน มิใช่ได้ด้วยการให้นํ้าบ้วนปาก มิใช่ได้ด้วยคำพูดมุ่งให้เขารักตน มิใช่ได้ด้วยถ้อยคำเหลาะแหละ มิใช่ได้ด้วยกิริยาประจบเขา มิใช่ได้ด้วยความเป็นผู้ตีสนิทเขา มิใช่ได้ด้วยวิชาดูพื้นที่ มิใช่ได้ด้วยดิรัจฉานวิชา มิใช่ได้ด้วยวิชาดูลักษณะ มิใช่ได้ด้วยวิชาดูฤกษ์ยาม มิใช่ได้ด้วยการเดินเป็นสื่อรับใช้ มิใช่ได้ด้วยความเป็นคนรับใช้ มิใช่ได้ด้วยความเป็นผู้เดินสาส์น มิใช่ได้ด้วยเวชกรรม มิใช่ได้ด้วยการให้ก้อนข้าวตอบแทน มิใช่ได้ด้วยการให้และการเพิ่มให้ แต่ว่าได้แล้ว รับแล้ว ได้มาแล้ว ประสบแล้ว ได้เฉพาะแล้วโดยธรรม โดยเหมาะสม รวมความว่า ‘ได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มในกาลแล้ว’

ความรู้จักประมาณ ๒ อย่าง

{๙๖๔} หัวข้อว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้นั้น ... พึงรู้จักประมาณเพื่อความสันโดษ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ภิกษุนั้นพึงรู้จักประมาณ ความว่า รู้จักประมาณโดยเหตุ ๒ อย่างคือ (๑) รู้จักประมาณโดยการรับ (๒) รู้จักประมาณโดยการบริโภค

ภิกษุรู้จักประมาณโดยการรับอย่างไร คือ แม้เมื่อทายกถวายสิ่งของน้อย ภิกษุก็รับเพื่อความเอ็นดูตระกูล เพื่อรักษาตระกูล เพื่ออนุเคราะห์ตระกูล แม้เมื่อทายกถวายสิ่งของมาก ภิกษุรับจีวรพอคุ้มกาย รับบิณฑบาตพออิ่มท้อง ภิกษุรู้จักประมาณโดยการรับอย่างนี้

ภิกษุรู้จักประมาณโดยการบริโภคอย่างไร คือ ภิกษุพิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงใช้สอยจีวร เพียงเพื่อเป็นเครื่องบำบัดหนาว บำบัดร้อน บำบัดสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เพียงเพื่อจะปกปิดอวัยวะอันยังความละอายให้กำเริบ

ภิกษุพิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงฉันอาหาร มิใช่เพื่อจะเล่น เพื่อจะมัวเมา เพื่อความผ่องใส เพื่อความงดงาม แต่บริโภคเพียงเพื่อความดำรงอยู่แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อเว้นการเบียดเบียนตน เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘จักกำจัดเวทนาเก่าเสีย ทั้งจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งอิริยาบถ ความเป็นผู้ไม่มีโทษ และความอยู่เป็นผาสุกจักมีแก่เราด้วยประการฉะนี้’ภิกษุพิจารณาโดยแยบคายแล้ว ใช้สอยเสนาสนะ เพียงเพื่อเป็นเครื่องบำบัดหนาว บำบัดร้อน บำบัดสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน เพียงเพื่อเป็นเครื่องบรรเทาอันตรายอันเกิดแต่ฤดู เพื่อความยินดีในการหลีกออกเร้นอยู่

ภิกษุพิจารณาโดยแยบคายแล้ว ใช้สอยเภสัชบริขารอันเป็นปัจจัยแก่คนไข้ เพียงเพื่อเป็นเครื่องกำจัดเวทนาทั้งหลายอันเกิดแต่อาพาธต่าง ๆ ซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เพื่อความเป็นผู้ไม่มีความลำบากเป็นอย่างยิ่ง

ภิกษุรู้จักประมาณโดยการบริโภคอย่างนี้

คำว่า ภิกษุนั้น ... พึงรู้จักประมาณ ความว่า พึงรู้ คือ รู้ทั่ว รู้แจ้ง รู้แจ้งเฉพาะ แทงตลอดซึ่งประมาณโดยเหตุ ๒ อย่างนี้ รวมความว่า ‘ภิกษุนั้น ... พึงรู้จักประมาณ’

{๙๖๕} คำว่า ในธรรมวินัยนี้ ... เพื่อความสันโดษ ความว่า ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้สันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ ทั้งกล่าวสรรเสริญความสันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้ และไม่ถึงความแสวงหาผิดอันไม่สมควรเพราะเหตุแห่งจีวร ไม่ได้จีวรก็ไม่กระวนกระวาย ได้จีวรแล้วก็ไม่ติดใจ ไม่หลงใหล ไม่พัวพัน มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออกบริโภค ทั้งไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นเพราะความสันโดษด้วยจีวรตามมีตามได้นั้น ก็ภิกษุใดเป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน มีความรู้จักตัว มีสติอยู่ ในจีวรสันโดษนั้น ภิกษุนี้ตรัสเรียก

ว่าดำรงอยู่ในวงศ์ของพระอริยะที่ทราบกันว่าเป็นวงศ์เลิศ อันมีมาแต่โบราณสมัย

ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ ทั้งกล่าวสรรเสริญความสันโดษด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้ และไม่ถึงความแสวงหาผิดอันไม่สมควรเพราะเหตุแห่งบิณฑบาต ไม่ได้บิณฑบาตก็ไม่กระวนกระวาย ได้บิณฑบาตแล้วก็ไม่ติดใจ ไม่หลงใหล ไม่พัวพัน มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออกบริโภค ทั้งไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เพราะความสันโดษด้วยบิณฑบาตตามมีตามได้นั้น ก็ภิกษุใดเป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน มีความรู้จักตัว มีสติอยู่ ในบิณฑบาตสันโดษนั้น ภิกษุนี้ตรัสเรียกว่าดำรงอยู่ในวงศ์ของพระอริยะที่ทราบกันว่าเป็นวงศ์เลิศ อันมีมาแต่โบราณสมัยยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยเสนาสนะตามมีตามได้

ทั้งกล่าวสรรเสริญความสันโดษด้วยเสนาสนะตามมีตามได้ และไม่ถึงความแสวงหาผิดอันไม่สมควรเพราะเหตุแห่งเสนาสนะ ไม่ได้เสนาสนะก็ไม่กระวนกระวาย ได้เสนาสนะแล้วก็ไม่ติดใจ ไม่หลงใหล ไม่พัวพัน มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออกบริโภค ทั้งไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เพราะความสันโดษด้วยเสนาสนะตามมีตามได้นั้น ก็ภิกษุใดเป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน มีความรู้จักตัว มีสติอยู่ ในเสนาสนะสันโดษนั้น ภิกษุนี้ตรัสเรียกว่าดำรงอยู่ในวงศ์ของพระอริยะที่ทราบกันว่าเป็นวงศ์เลิศ อันมีมาแต่โบราณสมัยยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้ ทั้งกล่าวสรรเสริญความสันโดษด้วยคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้ และไม่ถึงความแสวงหาผิด อันไม่สมควรเพราะเหตุแห่งคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร ไม่ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารก็ไม่กระวนกระวาย ได้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารแล้วก็ไม่ติดใจ ไม่หลงใหล ไม่พัวพัน มีปกติ

เห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออกบริโภค ทั้งไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น เพราะความสันโดษด้วยคิลานปัจจัยเภสัชบริขารตามมีตามได้นั้น ก็ภิกษุใดเป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน มีความรู้สึกตัว มีสติอยู่ ในคิลานปัจจัยเภสัชบริขารสันโดษนั้น ภิกษุนี้ตรัสเรียกว่าดำรงอยู่ในวงศ์ของพระอริยะที่ทราบกันว่าเป็นวงศ์เลิศ อันมีมาแต่โบราณสมัยรวมความว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้นั้น ... พึงรู้จักประมาณเพื่อความสันโดษ’

{๙๖๖} หัวข้อว่า ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ระวังในปัจจัย ๔ เหล่านั้น เป็นผู้สำรวมเที่ยวไปในหมู่บ้าน มีอธิบายดังนี้

คำว่า ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ระวังในปัจจัย ๔ เหล่านั้น ความว่า เป็นผู้ระวัง คุ้มครอง รักษา สังวรในจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร รวมความว่า ‘ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ระวังในปัจจัย ๔ เหล่านั้น’ อย่างนี้บ้าง อีกนัยหนึ่ง ภิกษุนั้นเป็นผู้ระวัง คือ คุ้มครอง รักษาสังวรในอายตนะทั้งหลาย รวมความว่า ‘ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ระวังในปัจจัย ๔ เหล่านั้น’ อย่างนี้บ้างคำว่า เป็นผู้สำรวมเที่ยวไปในหมู่บ้าน ความว่า เป็นผู้สำรวม คือ ระวัง ระวังเฉพาะ คุ้มครอง ครอบครอง รักษา สังวร เที่ยวไปในหมู่บ้าน รวมความว่า ‘ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ระวังในปัจจัย ๔ เหล่านั้น เป็นผู้สำรวมเที่ยวไปในหมู่บ้าน’

ว่าด้วยการไม่ด่าตอบคนที่ด่า

{๙๖๗} คำว่า แม้ถูกเขาด่า ก็ไม่พึงกล่าววาจาหยาบคาย ความว่า ถูกเขาด่า คือ ถูกเขาข่มขู่ ดูหมิ่น เสียดสี ติเตียน ค่อนว่าเข้าแล้ว ก็ไม่พึงกล่าวตอบผู้ที่กล่าว ไม่พึงด่าตอบผู้ที่ด่า ไม่พึงแช่งตอบผู้ที่แช่ง ไม่พึงบาดหมาง

ตอบผู้ที่บาดหมาง ด้วยถ้อยคำหยาบคาย คือ กระด้าง ได้แก่ ไม่พึงก่อการทะเลาะ ไม่พึงก่อการบาดหมาง ไม่พึงก่อแก่งแย่ง ไม่พึงก่อการวิวาท ไม่พึงก่อการทุ่มเถียง คือ พึงละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มีซึ่งการทะเลาะกัน การบาดหมางกัน การแก่งแย่งกัน การวิวาทกัน การทุ่มเถียงกัน ได้แก่ พึงเป็นผู้งด เว้น เว้นขาด ออก สละ พ้นไป ไม่เกี่ยวข้องกับการทะเลาะกัน การบาดหมางกัน การแก่งแย่งกัน การวิวาทกัน และการทุ่มเถียงกัน พึงเป็นผู้มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘แม้ถูกเขาด่า ก็ไม่พึงกล่าววาจาหยาบคาย’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าภิกษุในธรรมวินัยนี้นั้นได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มในกาลแล้ว พึงรู้จักประมาณเพื่อความสันโดษ ภิกษุนั้นพึงเป็นผู้ระวังในปัจจัย ๔ เหล่านั้น เป็นผู้สำรวมเที่ยวไปในหมู่บ้าน แม้ถูกเขาด่า ก็ไม่พึงกล่าววาจาหยาบคาย

{๙๖๘} [๒๐๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุพึงเป็นผู้มีตาทอดลง ไม่พึงเป็นผู้เหลาะแหละทางเท้า พึงเป็นผู้ขวนขวายในฌาน พึงเป็นผู้ตื่นอยู่โดยมาก พึงเป็นผู้ปรารภอุเบกขา มีจิตตั้งมั่น พึงตัดความตรึก ธรรมเป็นที่อาศัยอยู่แห่งความตรึก และความรำคาญเสีย

ว่าด้วยการสำรวมจักษุ

{๙๖๙} หัวข้อว่า ภิกษุพึงเป็นผู้มีตาทอดลง ไม่พึงเป็นผู้เหลาะแหละทางเท้า มีอธิบายดังนี้

ภิกษุเป็นผู้มีตาลอกแลกอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีตาลอกแลก คือ ประกอบด้วยความเป็นผู้มีตาลอกแลกด้วยคิดว่า “เราจะดูรูปที่ไม่เคยดู จะผ่านเลยรูปที่เคยดูแล้ว” จึงออกจากอารามนี้ไปสู่อารามโน้น จากสวนนี้ไปสู่สวนโน้น จากหมู่บ้านนี้ไปสู่หมู่บ้านโน้น จากนิคมนี้ไปสู่นิคมโน้น จากนครนี้ไปสู่นครโน้น จากแว่นแคว้นนี้ไปสู่แว่นแคว้นโน้น จากชนบทนี้ไปสู่ชนบทโน้น เป็นผู้ขวนขวายในการเที่ยว เที่ยวไปไม่หยุดเพียงเพื่อจะดูรูป ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาลอกแลกอย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง ภิกษุเข้าไปสู่ละแวกบ้าน เดินไปตามถนน เป็นผู้ไม่สำรวมเดินไป คือ เดินดูช้าง เดินดูม้า เดินดูรถ เดินดูพลเดินเท้า เดินดูสตรี เดินดูบุรุษ เดินดูกุมาร เดินดูกุมารี เดินดูร้านตลาด เดินดูหน้ามุขเรือน เดินดูข้างบน เดินดูข้างล่าง เดินดูทิศน้อยทิศใหญ่ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาลอกแลกอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุแล้วเป็นผู้รวบถือรวม ๆ แยกถือเป็นส่วน ๆ ไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้บาปธรรมอันเป็นอกุศลคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่าไม่รักษาจักขุนทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาลอกแลกอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้ขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ เหมือนท่านสมณพราหมณ์บางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้ว เป็นผู้ขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ คือ การฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคม มหรสพมีการรำเป็นต้น การเล่านิยาย เพลงปรบมือ การเล่นปลุกผี การเล่นตีกลอง เล่นฉากภาพบ้านเมืองที่สวยงาม การเล่นของคนจัณฑาล การเล่นไต่ราว การเล่นหน้าศพ ชนช้าง แข่งม้า ชนกระบือ ชนโค ชนแพะ ชนแกะ ชนไก่ ประกวดนกกระทา

รำกระบี่กระบอง เล่นชกมวย เล่นมวยปลํ้า การรบ การตรวจพล การจัดกระบวนทัพ กองทัพ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาลอกแลกอย่างนี้บ้าง

ภิกษุเป็นผู้มีตาทอดลงอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้โลเลเพราะจักษุ ไม่ประกอบด้วยความเป็นผู้โลเลเพราะจักษุ ด้วยความไม่ดำริว่า “เราจะดูรูปที่ไม่เคยดู จะผ่านเลยรูปที่เคยดูแล้ว” ไม่ออกจากอารามนี้ไปสู่อารามโน้น ไม่จากสวนนี้ไปสู่สวนโน้น ไม่จากบ้านนี้ไปสู่บ้านโน้น ไม่จากนิคมนี้ไปสู่นิคมโน้น ไม่จากนครนี้ไปสู่นครโน้น ไม่จากแว่นแคว้นนี้ไปสู่แว่นแคว้นโน้น ไม่จากชนบทนี้ไปสู่ชนบทโน้น ไม่ขวนขวายการเที่ยวนาน เที่ยวไปหยุดเพื่อจะดูรูป ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาทอดลงอย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง ภิกษุเข้าไปสู่ละแวกบ้าน เดินไปตามถนน เป็นผู้สำรวมไป คือ ไม่เดินดูกองพลช้างไป ... ไม่เหลียวดูทิศใหญ่ทิศน้อยไป ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาทอดลงอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ... ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาทอดลงอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้งดเว้นจากการขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลเห็นปานนี้ เหมือนท่านสมณพราหมณ์บางพวกบริโภคโภชนะที่เขาให้ด้วยศรัทธาแล้วเป็นผู้ไม่ขวนขวายดูการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศลธรรมเห็นปานนี้ คือ การฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคม ... การดูกองทัพ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีตาทอดลงอย่างนี้บ้าง

{๙๗๐} หัวข้อว่า ไม่พึงเป็นผู้เหลาะแหละทางเท้า มีอธิบายดังนี้

ภิกษุเป็นผู้เหลาะแหละทางเท้าอย่างไร คือ ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้เหลวไหลเพราะเท้า ประกอบด้วยความเป็นผู้เหลวไหลเพราะเท้า

คือ ออกจากอารามนี้ไปยังอารามโน้น ... เพื่อดูรูป ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้เหลาะแหละทางเท้าอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ภิกษุเป็นผู้เหลวไหลเพราะเท้า เป็นผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้เหลวไหลเพราะเท้าภายในสังฆาราม คือ ฟุ้งซ่าน มีจิตไม่สงบ มิใช่เพราะเหตุแห่งประโยชน์ มิใช่เพราะเหตุที่ถูกใช้ ออกจากบริเวณนี้ไปยังบริเวณโน้น จากวิหารนี้ไปยังวิหารโน้น ... พูดเรื่องความเจริญความเสื่อมอย่างนั้นอย่างนี้ ภิกษุนี้ชื่อว่าเป็นผู้เหลาะแหละทางเท้าอย่างนี้บ้าง

คำว่า ไม่พึงเป็นผู้เหลาะแหละทางเท้า ความว่า พึงละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มีซึ่งความเป็นผู้เหลาะแหละทางเท้า คือ พึงเป็นผู้งด เว้น เว้นขาด ออก สละ พ้นไป ไม่เกี่ยวข้องกับความเป็นผู้เหลาะแหละทางเท้า พึงเป็นผู้มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ ได้แก่ พึงเป็นผู้ชอบในความสงัด ยินดีในความสงัด ขวนขวายในความสงบจิตภายใน ไม่เหินห่างจากฌาน ประกอบด้วยวิปัสสนา เพิ่มพูนการอยู่ในเรือนว่างเปล่า เป็นผู้มีฌาน ยินดีในฌาน ขวนขวายในความเป็นผู้มีจิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง เป็นผู้หนักอยู่ในประโยชน์ของตน รวมความว่า ‘พึงเป็นผู้มีตาทอดลง ไม่พึงเป็นผู้เหลาะแหละทางเท้า’

ว่าด้วยผู้ขวนขวายในฌาน

{๙๗๑} หัวข้อว่า พึงเป็นผู้ขวนขวายในฌาน พึงเป็นผู้ตื่นอยู่โดยมาก มีอธิบายดังนี้

คำว่า พึงเป็นผู้ขวนขวายในฌาน ความว่า เป็นผู้ขวนขวายในฌาน ด้วยเหตุ ๒ อย่าง คือ

(๑) ภิกษุเป็นผู้ประกอบ ประกอบทั่ว หมั่นประกอบ ประกอบด้วยดีเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปฐมฌานที่ยังไม่เกิดขึ้น

เพื่อความเกิดขึ้นแห่งทุติยฌานที่ยังไม่เกิดขึ้น เพื่อความเกิดขึ้นแห่งตติยฌานที่ยังไม่เกิดขึ้นหรือ เพื่อความเกิดขึ้นแห่งจตุตถฌานที่ยังไม่เกิดขึ้น รวมความว่า ‘ชื่อว่าเป็นผู้ขวนขวายในฌาน’ อย่างนี้บ้าง

(๒) ภิกษุเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งปฐมฌานที่เกิดขึ้นแล้ว ... ทุติยฌานที่เกิดขึ้นแล้ว ... ตติยฌานที่เกิดขึ้นแล้ว... หรือจตุตถฌานที่เกิดขึ้นแล้ว รวมความว่า ‘ชื่อว่าเป็นผู้ขวนขวายในฌาน’ อย่างนี้บ้าง

คำว่า พึงเป็นผู้ตื่นอยู่โดยมาก ความว่า ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเป็นเครื่องกางกั้น ด้วยการเดินจงกรมและด้วยการนั่งตลอดทั้งวัน คือ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเป็นเครื่องกางกั้นด้วยการเดินจงกรมและด้วยการนั่งตลอดปฐมยามแห่งราตรี สำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ ทำใจพร้อมที่จะตื่นขึ้นตลอดมัชฌิมยามแห่งราตรี ครั้นตื่นขึ้นแล้วชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเป็นเครื่องกางกั้นด้วยการเดินจงกรมและด้วยการนั่งตลอดปัจฉิมยามแห่งราตรี รวมความ ‘พึงเป็นผู้ขวนขวายในฌาน พึงเป็นผู้ตื่นอยู่โดยมาก’

ว่าด้วยอุเบกขา

{๙๗๒} หัวข้อว่า พึงเป็นผู้ปรารภอุเบกขา มีจิตตั้งมั่น มีอธิบายดังนี้

คำว่า อุเบกขา ได้แก่ ความเพิกเฉย กิริยาที่เพิกเฉย กิริยาที่เพิกเฉยยิ่ง ความที่จิตสงบ ความที่จิตสงัด ความที่จิตเป็นกลางในจตุตถฌาน

คำว่า มีจิตตั้งมั่น ได้แก่ ความหยุด ความนิ่ง ความแน่วแน่ ความไม่กวัดแกว่ง ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต ความที่ใจไม่กวัดแกว่ง ความสงบ สมาธินทรีย์ สมาธิพละ สัมมาสมาธิ

คำว่า พึงเป็นผู้ปรารภอุเบกขา มีจิตตั้งมั่น ความว่า ปรารภอุเบกขาในจตุตถฌาน มีจิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งเดียว มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน มีใจไม่กวัดแกว่ง รวมความว่า ‘พึงเป็นผู้ปรารภอุเบกขา มีจิตตั้งมั่น’

ว่าด้วยความตรึก ๙ อย่าง

{๙๗๓} หัวข้อว่า พึงตัดความตรึก ธรรมเป็นที่อาศัยอยู่แห่งความตรึก และความรำคาญเสีย มีอธิบายดังนี้คำว่า ความตรึก ได้แก่ ความตรึก ๙ อย่าง คือ

(๑) ความตรึกในกาม

(๒) ความตรึกในความพยาบาท

(๓) ความตรึกในความเบียดเบียน

(๔) ความตรึกถึงญาติ

(๕) ความตรึกถึงชนบท

(๖) ความตรึกถึงเทพดา

(๗) ความตรึกอันเนื่องด้วยความเอ็นดูผู้อื่น

(๘) ความตรึกอันเนื่องด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญ

(๙) ความตรึกอันเนื่องด้วยความไม่ถูกดูหมิ่น

เหล่านี้เรียกว่าความตรึก ๙ อย่าง

กามสัญญาเป็นที่อาศัยอยู่แห่งกามวิตก พยาปาทสัญญาเป็นที่อาศัยอยู่แห่งพยาบาทวิตก วิหิงสาสัญญาเป็นที่อาศัยอยู่แห่งวิหิงสาวิตกอีกนัยหนึ่ง อวิชชา อโยนิโสมนสิการ อัสมิมานะ อโนตตัปปะ อุทธัจจะ เป็นที่อาศัยแห่งความตรึก คือ ความดำริทั้งหลาย

คำว่า ความรำคาญ ได้แก่ ความรำคาญมือก็ดี ความรำคาญเท้าก็ดี ความรำคาญมือและเท้าก็ดี ชื่อว่า ความรำคาญ ความสำคัญในสิ่งที่ไม่ควรว่าควร ความสำคัญในสิ่งที่ควรว่าไม่ควร ความสำคัญในสิ่งที่ไม่มีโทษว่ามีโทษ ความสำคัญในสิ่งที่มีโทษว่าไม่มีโทษ ความรำคาญ กิริยาที่รำคาญ ความเป็นผู้รำคาญ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจเห็นปานนี้ นี้เรียกว่าความรำคาญ

อีกนัยหนึ่ง ความรำคาญ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจ ย่อมเกิดขึ้นเพราะเหตุ ๒ อย่าง คือ เพราะทำ ๑ เพราะไม่ทำ ๑

ความรำคาญ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจ ย่อมเกิดขึ้นเพราะทำและเพราะไม่ทำอย่างไร

ความรำคาญ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจย่อมเกิดขึ้นว่า ‘เราทำกายทุจริต เราไม่ได้ทำกายสุจริต เราทำวจีทุจริต เราไม่ได้ทำวจีสุจริต เราทำมโนทุจริต เราไม่ได้ทำมโนสุจริต ... เราทำปาณาติบาต ... เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากปาณาติบาต ... เราทำอทินนาทาน ... เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากอทินนาทาน ... เราทำกาเมสุมิจฉาจาร ... เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร ... เราทำมุสาวาท ... เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากมุสาวาท ... เราทำปิสุณวาจา ... เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากปิสุณวาจา ... เราทำผรุสวาจา เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากผรุสวาจา ... เราทำสัมผัปปลาปะ เราไม่ได้ทำความงดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ... เราทำอภิชฌา เราไม่ทำอนภิชฌา ... เราทำพยาบาท เราไม่ได้ทำอัพยาบาท ... เราทำมิจฉาทิฏฐิ เราไม่ได้ทำสัมมาทิฏฐิ’ ความรำคาญ คือความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจย่อมเกิดขึ้นเพราะทำและเพราะไม่ทำอย่างนี้อีกนัยหนึ่ง ความรำคาญ คือ ความเดือดร้อนแห่งจิต ความขัดใจย่อมเกิดขึ้นว่า ‘เราไม่ทำให้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย ... เราไม่ได้คุ้มครอง

ทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ... เราไม่รู้จักประมาณในโภชนะ ... เราไม่ได้ประกอบเนือง ๆ ซึ่งความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ ... เราไม่ได้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ ... เราไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ... เราไม่ได้เจริญสัมมัปปธาน ๔ ... เราไม่ได้เจริญอิทธิบาท ๔ ... เราไม่ได้เจริญอินทรีย์ ๕ ... เราไม่ได้เจริญพละ ๕ ... เราไม่ได้เจริญโพชฌงค์ ๗ ... เราไม่ได้เจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ... เราไม่ได้กำหนดรู้ทุกข์ ... เราไม่ได้ละสมุทัย ... เราไม่ได้เจริญมรรค ... เราไม่ได้ทำให้แจ้งนิโรธ’คำว่า พึงตัดความตรึก ธรรมเป็นที่อาศัยอยู่แห่งความตรึก และความรำคาญเสีย ความว่า ภิกษุพึงตัด คือ ตัดขาด ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มีซึ่งความตรึก ธรรมเป็นที่อาศัยอยู่แห่งความตรึก และความรำคาญ รวมความว่า ‘พึงตัดความตรึก ธรรมเป็นที่อาศัยอยู่แห่งความตรึก และความรำคาญเสีย’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ภิกษุพึงเป็นผู้มีตาทอดลง ไม่พึงเป็นผู้เหลาะแหละทางเท้า พึงเป็นผู้ขวนขวายในฌาน พึงเป็นผู้ตื่นอยู่โดยมาก พึงเป็นผู้ปรารภอุเบกขา มีจิตตั้งมั่น พึงตัดความตรึก ธรรมเป็นที่อาศัยอยู่แห่งความตรึก และความรำคาญเสีย

{๙๗๔} [๒๐๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุถูกอุปัชฌาย์เป็นต้นตักเตือนด้วยวาจา พึงมีสติยินดีรับฟัง พึงทำลายความเป็นผู้เหมือนตะปูในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย พึงเปล่งวาจาอันเป็นกุศล ไม่พึงเปล่งวาจาเกินขอบเขต ไม่พึงคิดในการว่าร้ายผู้คน

ว่าด้วยการยินดีในการตักเตือน

{๙๗๕} หัวข้อว่า ภิกษุถูกอุปัชฌาย์เป็นต้นตักเตือนด้วยวาจา พึงมีสติยินดีรับฟัง มีอธิบายดังนี้

คำว่า ถูกตักเตือน ความว่า พระอุปัชฌาย์ พระอาจารย์ พระเถระปูนอุปัชฌาย์ พระเถระปูนอาจารย์ มิตร เพื่อนเห็น เพื่อนคบ หรือสหายตักเตือนว่า “ท่านผู้มีอายุ การกระทำนี้ไม่ควรแก่ท่าน การกระทำนี้ยังไม่ถึงแก่ท่าน การกระทำนี้ไม่เหมาะแก่ท่าน การกระทำนี้ไม่งดงามสำหรับท่าน” ภิกษุผู้ถูกตักเตือนนั้นพึงตั้งสติให้มั่นยินดี คือ ชอบใจ เบิกบานใจ อนุโมทนา อยากได้ ประสงค์ ปรารถนา รักใคร่ ติดใจ ซึ่งการตักเตือนนั้น เหมือนสตรีหรือบุรุษที่เป็นสาวเป็นหนุ่ม กำลังเจริญ ชอบแต่งตัว อาบนํ้า ดำเกล้าแล้วได้พวงมาลัยดอกบัวก็ดี พวงมาลัยดอกมะลิก็ดี พวงมาลัยดอกลำดวนก็ดี ก็รับด้วยมือทั้งสองแล้ววางไว้บนศีรษะ ซึ่งเป็นอวัยวะสูงสุด พึงยินดี ชอบใจ เบิกบานใจ อนุโมทนา อยากได้ ประสงค์ ปรารถนา รักใคร่ ติดใจ ฉันใด ภิกษุผู้ถูกเตือนนั้นก็พึงตั้งสติให้มั่น ยินดี ชอบใจ เบิกบานใจ อนุโมทนา อยากได้ ประสงค์ ปรารถนา รักใคร่ ติดใจ ซึ่งการตักเตือนนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน สมจริงดังภาษิตว่าบุคคลพึงคบหาแต่บัณฑิตผู้ที่ตนเห็นว่าช่วยชี้ข้อผิดพลาดให้ได้ เหมือนคนที่บอกขุมทรัพย์ให้ ซึ่งเป็นผู้ที่ชอบกล่าวขู่ มีปัญญา เพราะเมื่อคบหาบัณฑิตเช่นนั้น ย่อมมีแต่ข้อดี ไม่มีข้อเสีย

บุคคลพึงว่ากล่าวกัน พึงสั่งสอนกัน และพึงห้ามกันจากธรรมของอสัตบุรุษ บุคคลที่ทำอย่างนี้ย่อมเป็นที่รักของพวกคนดี แต่ไม่เป็นที่รักของพวกคนไม่ดี

รวมความว่า ‘ภิกษุถูกอุปัชฌาย์เป็นต้นตักเตือนด้วยวาจา พึงมีสติ ยินดีรับฟัง’

{๙๗๖} คำว่า พึงทำลายความเป็นผู้เหมือนตะปูในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า เพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ได้แก่ บุคคลที่มีวินัยกรรมอย่างเดียวกัน มีอุเทศอย่างเดียวกัน มีสิกขาเสมอกัน

คำว่า พึงทำลายความเป็นผู้เหมือนตะปูในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ความว่า พึงทำลายความเป็นผู้มีจิตอันถูกความโกรธกระทบ ความเป็นผู้กลายเป็นเหมือนตะปูในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย คือ พึงทำลายตะปูใจทั้ง ๕ อย่าง พึงทำลายตะปูใจทั้ง ๓ อย่าง ได้แก่ พึงทุบ ทำลาย กำจัด ซึ่งความกระด้างเพราะราคะ ความกระด้างเพราะโทสะ ความกระด้างเพราะโมหะ รวมความว่า ‘พึงทำลายความเป็นผู้เหมือนตะปูในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย’

ว่าด้วยขอบเขตการเปล่งวาจา ๒ อย่าง

{๙๗๗} คำว่า พึงเปล่งวาจาอันเป็นกุศล ไม่พึงเปล่งวาจาเกินขอบเขต ความว่า พึงเปล่งวาจาที่เกิดจากญาณ คือ พึงเปล่ง เปล่งออก เปล่งออกด้วยดีซึ่งวาจาอันประกอบด้วยอรรถ อันประกอบด้วยธรรม ซึ่งเป็นวาจาประกอบด้วยประโยชน์ มีที่อ้างอิง มีที่สิ้นสุด ตามกาลอันควร รวมความว่า ‘พึงเปล่งวาจาอันเป็นกุศล’

หัวข้อว่า ไม่พึงเปล่งวาจาเกินขอบเขต มีอธิบายดังนี้

คำว่า ขอบเขต ได้แก่ ขอบเขต ๒ อย่าง คือ (๑) ขอบเขตกาล (๒) ขอบเขตศีล

ขอบเขตกาลเป็นไฉน คือ ภิกษุไม่พึงกล่าววาจาเกินกาล ไม่พึงกล่าววาวาจากิน<*>ขอบเขต ไม่พึงกล่าววาจาเกินทั้งกาลและขอบเขต ไม่พึงกล่าววาจาที่ยังไม่ถึงกาล ไม่พึงกล่าววาจาที่ยังไม่ถึงขอบเขต ไม่พึงกล่าววาจาทั้งที่ยังไม่ถึงกาลและขอบเขต สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าเมื่อยังไม่ถึงเวลาที่จะพูด ผู้ใดพูดเกินขอบเขตไป ผู้นั้นย่อมถูกทำร้ายดุจลูกนกดุเหว่าฉะนั้น

นี้ชื่อว่าขอบเขตกาล

ขอบเขตศีลเป็นไฉน คือ บุคคลผู้กำหนัดไม่ควรกล่าววาจา ผู้โกรธเคืองไม่ควรกล่าววาจา ผู้หลงไม่ควรกล่าววาจา และไม่ควรกล่าว คือ บอก พูด แสดง แถลงซึ่งมุสาวาท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ นี้ชื่อว่าขอบเขตศีล

รวมความว่า ‘พึงเปล่งวาจาอันเป็นกุศล ไม่พึงเปล่งวาจาเกินขอบเขต’

ไม่ควรคิดที่จะว่าเขาด้วยศีลวิบัติ

{๙๗๘} หัวข้อว่า ไม่พึงคิดในการว่าร้ายผู้คน มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้คน ได้แก่ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา และมนุษย์

ภิกษุไม่พึงคิด คือ ไม่พึงยังความคิดให้เกิดขึ้น ไม่พึงยังความดำริแห่งจิตให้เกิดขึ้น ไม่พึงยังมนสิการให้เกิดขึ้น ในการว่าร้าย คือ ในการใส่ร้าย นินทา ติเตียน ไม่สรรเสริญ ไม่พรรณนาคุณแห่งผู้คน ด้วยศีลวิบัติ ด้วยอาจารวิบัติ ด้วยทิฏฐิวิบัติ หรือด้วยอาชีววิบัติ รวมความว่า ‘ไม่พึงคิดในการว่าร้ายผู้คน’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ภิกษุถูกอุปัชฌาย์เป็นต้นตักเตือนด้วยวาจา พึงมีสติยินดีรับฟัง พึงทำลายความเป็นผู้เหมือนตะปู ในเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย พึงเปล่งวาจาอันเป็นกุศล ไม่พึงเปล่งวาจาเกินขอบเขต ไม่พึงคิดในการว่าร้ายผู้คน{๙๗๙} [๒๐๙] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ลำดับต่อไป ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ ศึกษาเพื่อกำจัดธุลีคือราคะ ๕ ประการในโลก คือ พึงข่มราคะในรูป เสียง กลิ่น รส และโผฏฐัพพะ

ว่าด้วยธุลี ๕ ประการ

{๙๘๐} หัวข้อว่า ลำดับต่อไป ... ธุลีคือราคะ ๕ ประการในโลก มีอธิบายดังนี้

คำว่า ลำดับต่อไป เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ลำดับต่อไป นี้เป็นไปตามลำดับบทคำว่า ธุลี ๕ ประการ คือ ราคะในรูป ราคะในเสียง ราคะในกลิ่น ราคะในรส ราคะในโผฏฐัพพะ

อีกนัยหนึ่ง

ราคะท่านกล่าวว่าเป็นธุลี มิได้กล่าวฝุ่นละอองว่าเป็นธุลี คำว่า ธุลี นี้เป็นชื่อของราคะ บัณฑิตเหล่านั้นละธุลีนี้ได้แล้ว ย่อมอยู่ในศาสนาของพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลีได้

โทสะท่านกล่าวว่าเป็นธุลี มิได้กล่าวฝุ่นละอองว่าเป็นธุลี คำว่า ธุลี นี้เป็นชื่อของโทสะ บัณฑิตเหล่านั้นละธุลีนี้ได้แล้ว ย่อมอยู่ในศาสนาของพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลีได้โมหะท่านกล่าวว่าเป็นธุลี มิได้กล่าวฝุ่นละอองว่าเป็นธุลี คำว่า ธุลี นี้เป็นชื่อของโมหะ บัณฑิตเหล่านั้นละธุลีนี้ได้แล้ว ย่อมอยู่ในศาสนาของพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลีได้คำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก มนุษยโลก เทวโลก ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก รวมความว่า ‘ลำดับต่อไป ... ราคะคือธุลี ๕ ประการในโลก’

{๙๘๑} หัวข้อว่า ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ ศึกษาเพื่อกำจัดธุลีคือราคะ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ราคะเหล่าใด ความว่า ราคะในรูป ราคะในเสียง ราคะในกลิ่น ราคะในรส ราคะในโผฏฐัพพะ

คำว่า เป็นผู้มีสติ ความว่า ความระลึก ความระลึกลึง ความระลึกถึงเฉพาะ สติ ความระลึก ความทรงจำ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่หลงลืม สตินทรีย์ สติพละ สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ เอกายนมรรค นี้เรียกว่าสติภิกษุผู้ถึง ถึงพร้อม เข้าไปถึง เข้าไปถึงพร้อม เข้าไปใกล้ เข้าไปใกล้พร้อม ประกอบด้วยสตินี้ ภิกษุนั้น ตรัสเรียกว่า มีสติ

คำว่า พึงศึกษา ได้แก่ สิกขา ๓ อย่าง คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา อธิสีลสิกขาเป็นไฉน ... นี้ชื่อว่าอธิปัญญา

คำว่า พึงเป็นผู้มีสติ ศึกษาเพื่อกำจัดธุลีคือราคะ ความว่า บุคคลผู้มีสติ พึงศึกษาทั้งอธิศีล ทั้งอธิจิต ทั้งอธิปัญญา เพื่อกำจัด คือ บำบัด ละเว้น สงบ สลัดทิ้ง ระงับเสียซึ่งราคะเหล่าใด คือ ราคะในรูป ราคะในเสียง ราคะในกลิ่น ราคะในรส ราคะในโผฏฐัพพะ คือ สิกขา ๓ นี้ เมื่อนึกถึง ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ ก็ชื่อว่าศึกษา ... เมื่อทำให้แจ้งซึ่งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ก็ชื่อว่าศึกษา คือ พึงประพฤติเอื้อเฟื้อ ประพฤติเอื้อเฟื้อด้วยดี สมาทานประพฤติ รวมความว่า ‘พึงเป็นผู้มีสติ ศึกษาเพื่อกำจัดธุลีคือราคะ’{๙๘๒} คำว่า พึงข่มราคะในรูป เสียง กลิ่น รส และโผฏฐัพพะ ความว่า พึงข่ม คือ ปราบ ครอบงำ ครอบงำเฉพาะ กำจัด ยํ่ายีซึ่งราคะในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะทั้งหลาย รวมความว่า ‘พึงข่มราคะในรูป เสียง กลิ่น รส และโผฏฐัพพะ’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ลำดับต่อไป ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ ศึกษาเพื่อกำจัดธุลีคือราคะ ๕ ประการในโลก คือ พึงข่มราคะในรูป เสียง กลิ่น รส และโผฏฐัพพะ

{๙๘๓} [๒๑๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ มีจิตพ้นวิเศษดีแล้ว กำจัดความพอใจในธรรมเหล่านั้น ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดพิจารณาธรรมโดยชอบตามกาล เป็นผู้มีสมาธิเป็นธรรมเอกผุดขึ้น พึงกำจัดความมืดได้

{๙๘๔} หัวข้อว่า กำจัดความพอใจในธรรมเหล่านั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า เหล่านั้น ได้แก่ ในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ

คำว่า ความพอใจ ได้แก่ ความพอใจด้วยอำนาจความใคร่ ความกำหนัดด้วยอำนาจความใคร่ ความเพลินด้วยอำนาจความใคร่ ความทะยานอยากด้วยอำนาจความใคร่ ความเสน่หาด้วยอำนาจความใคร่ ความเร่าร้อนด้วยอำนาจความใคร่ ความหมกมุ่นด้วยอำนาจความใคร่ ความติดใจด้วยอำนาจความใคร่ ห้วงนํ้าคือความใคร่ เครื่องประกอบไว้คือความใคร่ ความยึดถือคือความใคร่ เครื่องกางกั้นคือความพอใจด้วยอำนาจความใคร่ในกามทั้งหลาย

คำว่า กำจัดความพอใจในธรรมเหล่านั้น ความว่า กำจัด คือ บำบัด ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มีซึ่งความพอใจในธรรมเหล่านั้น รวมความว่า ‘กำจัดความพอใจในธรรมเหล่านั้น’

{๙๘๕} หัวข้อว่า ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ มีจิตพ้นวิเศษดีแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ภิกษุ ได้แก่ ภิกษุที่เป็นกัลยาณปุถุชน หรือภิกษุที่เป็นพระเสขะ

คำว่า มีสติ ความว่า ความระลึก ความระลึกถึง ... สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ เอกายนมรรค นี้ตรัสเรียกว่าสติ ภิกษุเป็นผู้เข้าถึง ... ประกอบด้วยสตินี้ ภิกษุนั้น ตรัสเรียกว่ามีสติ รวมความว่า ‘ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ’

คำว่า เป็นผู้มีจิตพ้นวิเศษดีแล้ว ความว่า จิตของภิกษุผู้บรรลุปฐมฌานพ้น พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจากนิวรณ์ทั้งหลาย จิตของภิกษุผู้บรรลุทุติยฌาน พ้น พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจากวิตกและวิจาร จิตของภิกษุผู้บรรลุตติยฌาน พ้น พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจากปีติ จิตของภิกษุผู้บรรลุจตุตถฌาน พ้น พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจากสุขและทุกข์ จิตของภิกษุผู้บรรลุอากาสานัญจายตนฌาน พ้น พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจากรูปสัญญา ปฏิฆสัญญา นานัตตสัญญา จิตของภิกษุผู้บรรลุวิญญาณัญจายตนฌาน พ้น พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจากอากาสานัญจายตนสัญญา จิตของภิกษุผู้บรรลุอากิญจัญญายตนฌาน พ้น พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจาก

วิญญานัญจายตนสัญญา จิตของภิกษุผู้บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน พ้น พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจากอากิญจัญญายตนสัญญา

จิตของภิกษุผู้เป็นโสดาบัน พ้น พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจากสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ทิฏฐานุสัย วิจิกิจฉานุสัย และจากกิเลสที่ตั้งอยู่ในเหล่าเดียวกันกับสักกายทิฏฐิเป็นต้นนั้น

จิตของภิกษุผู้เป็นสกทาคามี พ้น พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจากกามราคานุสัย ปฏิฆานุสัยอย่างหยาบ และจากกิเลสที่ตั้งอยู่ในเหล่าเดียวกันกับกามราคานุสัยเป็นต้นนั้น

จิตของภิกษุผู้เป็นอนาคามีพ้น พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจากกามราคสังโยชน์ ปฏิฆสังโยชน์อย่างละเอียด กามราคานุสัย ปฏิฆานุสัยอย่างละเอียด และจากกิเลสที่ตั้งอยู่ในเหล่าเดียวกันกับกามราคสังโยชน์เป็นต้นนั้น

จิตของภิกษุผู้เป็นอรหันต์ พ้น พ้นวิเศษ พ้นวิเศษดีแล้วจากรูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา มานานุสัย ภวราคานุสัย อวิชชานุสัย กิเลสที่ตั้งอยู่ในเหล่าเดียวกันกับรูปราคะเป็นต้นนั้น และจากสังขารนิมิตทั้งปวงในภายนอก รวมความว่า ‘ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ มีจิตพ้นวิเศษดีแล้ว’

ว่าด้วยกาลแห่งสมถะและวิปัสสนา

{๙๘๖} หัวข้อว่า ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดพิจารณาธรรมโดยชอบตามกาล มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตามกาล ความว่า เมื่อจิตฟุ้งซ่าน เป็นกาลของสมถะ เมื่อจิตตั้งมั่น เป็นกาลของวิปัสสนา

(สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

โยคีใดประคองจิตไว้ในกาลหนึ่ง ข่มจิตไว้ในอีกกาลหนึ่ง ทำจิตให้รื่นเริงโดยกาล ตั้งจิตไว้ในกาล เพ่งเฉยในกาล โยคีนั้นชื่อว่าผู้ฉลาดในกาล

การประคองจิตควรมีในกาลไหน การข่มจิตควรมีในกาลไหน กาลที่จะทำจิตให้รื่นเริงควรมีในกาลไหนและกาลแห่งสมถะเป็นกาลเช่นไร บัณฑิตแสดงกาลเพ่งเฉยแห่งจิตของโยคีไว้อย่างไร

การประคองจิตควรมีเมื่อจิตของโยคีท้อแท้ การข่มจิตควรมีเมื่อจิตของโยคีฟุ้งซ่าน โยคีพึงทำจิตที่ถึงความไม่แช่มชื่นให้รื่นเริงทุกเมื่อ

จิตรื่นเริง ไม่ท้อแท้ ไม่ฟุ้งซ่านย่อมมีในกาลใด กาลนั้นเป็นกาลแห่งสมถะ ใจพึงยินดีในภายในโดยอุบายนั้นนั่นแหละ จิตตั้งมั่นย่อมมีในกาลใด ในกาลนัน โยคีพึงเพ่งเฉยซึ่งจิตที่ตั้งมั่นแล้วด้วยปัญญา

ธีรชนผู้รู้แจ้งกาล ทราบกาล ฉลาดในกาล พึงกำหนดอารมณ์อันเป็นนิมิตของจิตตลอดกาลทุกเมื่ออย่างนี้

คำว่า ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดพิจารณาธรรมโดยชอบตามกาล ความว่า เมื่อกำหนดพิจารณาธรรมโดยชอบว่า “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ... ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา” รวมความว่า ‘ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดพิจารณาธรรมโดยชอบตามกาล’{๙๘๗} หัวข้อว่า ภิกษุนั้นเป็นผู้มีสมาธิเป็นธรรมเอกผุดขึ้น พึงกำจัดความมืดได้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าดังนี้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เป็นผู้มีสมาธิเป็นธรรมเอกผุดขึ้น ความว่า เป็นผู้มีจิต มีอารมณ์เป็นหนึ่งเดียว มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน มีใจไม่กวัดแกว่ง รวมความว่า ‘เป็นผู้มีจิตเป็นธรรมเอกผุดขึ้น’คำว่า ภิกษุนั้น ... พึงกำจัดความมืดได้ ความว่า พึงกำจัด คือ ขจัด ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มีซึ่งความมืดคือราคะ ความมืดคือโทสะ ความมืดคือโมหะ ความมืดคือมานะ ความมืดคือทิฏฐิ ความมืดคือกิเลส ความมืดคือทุจริตอันทำให้เป็นคนบอด ทำให้ไม่มีจักษุ ทำให้ไม่มีญาณ ดับปัญญา เป็นฝักฝ่ายแห่งความลำบาก ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน

อธิบายคำว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายราคะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายโทสะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายโมหะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายมานะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายทิฏฐิได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายเสี้ยนหนามได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำลายกิเลสได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงจำแนก ทรงแจกแจง ทรงแยกแยะซึ่งธรรมรัตนะ

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงทำที่สุดแห่งภพทั้งหลายได้

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงอบรมพระวรกายแล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะอรรถว่า ทรงอบรมศีล ทรงอบรมจิต ทรงอบรมปัญญาแล้ว

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอยู่อาศัยเสนาสนะอันเป็นป่าละเมาะและป่าทึบอันสงัด มีเสียงน้อย ปราศจากเสียงอื้ออึง ปราศจากชนผู้สัญจรไปมา เป็นที่ควรทำการลับของมนุษย์ สมควรเป็นที่หลีกเร้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งจีวร บิณฑบาต เสนาสนะและคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งอรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งฌาน ๔ อัปปมัญญา ๔ อรูปสมาบัติ ๔ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าพระผู้มีพระภ้าคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งวิโมกข์ ๘ อภิภายตนะ ๘ อนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งสัญญาภาวนา ๑๐ กสิณสมาบัติ ๑๐ อานาปานัสสติสมาธิ อสุภฌานสมาบัติ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งตถาคตพลญาณ ๑๐ เวสารัชชญาณ ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ พุทธธรรม ๖ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

พระนามว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้ พระมารดา พระบิดา พระภาดา

พระภคินี มิตร อำมาตย์ พระญาติสาโลหิต สมณพราหมณ์ เทวดา ก็มิได้เฉลิมให้

พระนามว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้ เป็นวิโมกขันติกนาม (พระนามที่มีในลำดับการบรรลุอรหัตตผล) เป็นสัจฉิกาบัญญัติ (บัญญัติที่เกิดเพราะทรงรู้แจ้งอรหัตตผล) พร้อมด้วยการทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ณ ควงไม้โพธิพฤกษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายผู้ตรัสรู้แล้วรวมความว่า ‘ภิกษุนั้น ... เป็นผู้มีสมาธิเป็นธรรมเอกผุดขึ้น พึงกำจัดความมืดได้’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ มีจิตพ้นวิเศษดีแล้ว กำจัดความพอใจในธรรมเหล่านั้น ภิกษุนั้นเมื่อกำหนดพิจารณาธรรมโดยชอบตามกาล เป็นผู้มีสมาธิเป็นธรรมเอกผุดขึ้น พึงกำจัดความมืดได้

จบ สารีปุตตสุตตนิทเทสที่ ๑๖

จบ สุตตนิทเทสที่ ๑๖ ในอัฏฐกวรรค

จบ พระบาลีมหานิทเทส