๓. ทุฏฐัฏฐกสุตตนิทเทส เล่ม ๒๙

เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณของตน ไม่หวังโลกหน้าคือรูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณของผู้อื่น ไม่หวังโลกนี้คืออายตนะภายใน ๖ ไม่หวังโลกหน้าคืออายตนะภายนอก ๖ ไม่หวังโลกนี้คือมนุษยโลก ไม่หวังโลกหน้าคือเทวโลก ไม่หวังโลกนี้คือกามธาตุ ไม่หวังโลกหน้าคือรูปธาตุ อรูปธาตุ ไม่หวังโลกนี้คือกามธาตุ รูปธาตุ ไม่หวังโลกหน้าคืออรูปธาตุ ไม่หวัง ไม่อยากได้ ไม่ยินดี ไม่ปรารถนา ไม่รักใคร่ ไม่พอใจซึ่งคติ อุปบัติ ปฏิสนธิ ภพ สงสาร หรือวัฏฏะต่อไป รวมความว่า ‘ย่อมไม่หวังโลกนี้และโลกหน้า’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่ามุนีกำหนดรู้สัญญาแล้วไม่เข้าไปติดในความยึดถือทั้งหลาย พีงข้ามโอฆะได้ เป็นผู้ถอนลูกศรได้แล้ว ไม่ประมาทเที่ยวไปอยู่ ย่อมไม่หวังโลกนี้และโลกหน้า

จบ คุหัฏฐกสุตตนิทเทสที่ ๒

๓. ทุฏฐัฏฐกสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยเดียรถีย์ประทุษร้ายมุนี

{๗๐} [๑๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแก่พระอานนท์ว่า)

เดียรถีย์บางพวกมีใจชั่วจึงว่าร้าย แม้คนอื่นบางพวกก็เข้าใจว่าจริงจึงว่าร้ายตาม แต่มุนีย่อมไม่ใส่ใจถึงคำว่าร้ายที่เกิดแล้ว เพราะเหตุนั้น มุนีจึงไม่มีกิเลสดังตะปูตรึงใจในที่ไหน ๆ

{๗๑} คำว่า เดียรถีย์บางพวกมีใจชั่วจึงว่าร้าย ความว่า เดียรถีย์เหล่านั้น มีใจชั่ว คือ มีใจประทุษร้าย มีใจผิด มีใจผิดเฉพาะ มีใจถูกโทสะกระทบ มีใจถูกโทสะกระทบเฉพาะ มีใจอาฆาต มีใจอาฆาตเฉพาะแล้ว ย่อมว่าร้าย คือ เข้าไปว่าร้ายพระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์ด้วยคำไม่จริง รวมความว่า ‘เดียรถีย์บางพวกมีใจชั่วจึงว่าร้าย’

{๗๒} คำว่า แม้คนอื่นบางพวกก็เข้าใจว่าจริงจึงว่าร้ายตาม ความว่า เหล่าชนที่เชื่อถือก็กำหนดอยู่ น้อมใจเชื่อเดียรถีย์เหล่านั้น ก็เข้าใจว่าจริง คือ มีความสำคัญว่าจริง เข้าใจว่าแท้ มีความสำคัญว่าแท้ เข้าใจว่าแน่ มีความสำคัญว่าแน่ เข้าใจว่าเป็นจริง มีความสำคัญว่าเป็นจริง เข้าใจว่าไม่วิปริต มีความสำคัญว่าไม่วิปริต จึงว่าร้าย คือ เข้าไปว่าร้ายพระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์ด้วยคำไม่จริง รวมความว่า ‘แม้คนอื่นบางพวกก็เข้าใจว่าจริงจึงว่าร้ายตาม’{๗๓} คำว่า แต่มุนีย่อมไม่ใส่ใจถึงคำว่าร้ายที่เกิดแล้ว ความว่า คำว่าร้ายนั้น เกิดแล้ว คือ เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดเฉพาะแล้ว ปรากฏแล้ว ได้แก่ เสียงประกาศจากบุคคลอื่น คำด่า คำติเตียนพระผู้มีพระภาคเจ้าและภิกษุสงฆ์ด้วยคำไม่จริง รวมความว่า ‘คำว่าร้ายที่เกิดแล้ว’

หัวข้อว่า มุนียอมไม่ใส่ใจถึง มีอธิบายดังนี้

คำว่า มุนี ความว่า ญาณ ตรัสเรียกว่า โมนะ ได้แก่ ปัญญา ความรู้ทั่ว ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม ความเห็นชอบ บุคคลประกอบด้วยญาณนั้น ชื่อว่ามุนี คือ ผู้ถีงญาณที่ชื่อว่าโมนะ ... บุคคลใดรู้ธรรมของอสัตบุรุษและธรรมของสัตบุรุษในโลกทั้งปวง ทั้งภายในทั้งภายนอก ก้าวล่วงธรรมเป็นเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังว่าข่าย ดำรงอยู่ เป็นผู้อันเทวดาและมนุษย์บูชาแล้ว บุคคลนั้นชื่อว่ามุนี

บุคคลใดใส่ใจคำว่าร้าย บุคคลนั้นย่อมใส่ใจถึงคำว่าร้ายด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ

(๑) ผู้ว่าร้าย ย่อมใส่ใจคำว่าร้ายเพราะเป็นผู้ว่าร้ายเอง

(๒) ผู้ถูกเขาว่าร้าย ถูกเขาติเตียน ย่อมโกรธ ขัดเคือง โต้ตอบ แสดงความโกรธ ความขัดเคือง ความชังออกมาว่า ‘เราไม่ใช่ผู้ว่าร้าย’บุคคลใดใส่ใจถึงคำว่าร้าย บุคคลนั้นย่อมใส่ใจถึงคำว่าร้ายด้วยเหตุ ๒ ประการนี้

มุนีไม่ใส่ใจคำว่าร้ายด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ

(๑) เป็นผู้ไม่ว่าร้าย ย่อมไม่ใส่ใจคำว่าร้ายเพราะไม่เป็นผู้ว่าร้ายเอง

(๒) เป็นผู้ถูกเขาว่าร้าย ถูกเขาติเตียน ย่อมไม่โกรธ ไม่ขัดเคือง ไม่โต้ตอบ ไม่แสดงความโกรธ ความขัดเคือง ความชังออกมาว่า ‘เราไม่ใช่ผู้ว่าร้าย’มุนีย่อมไม่ใส่ใจ คือ ไม่สนใจ ไม่ถือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่นถึงคำว่าร้าย ด้วยเหตุ ๒ ประการนี้ รวมความว่า ‘แต่มุนีย่อมไม่ใส่ใจถึงคำว่าร้ายที่เกิดแล้ว’

ว่าดัวยกิเลสตะปูตรึงใจ ๓

{๗๔} หัวข้อว่า เพราะเหตุนั้น มุนีจึงไม่มีกิเลสตังตะปูตรึงใจในที่ไหน ๆ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะเหตุนั้น เพราะการณ์นั้น เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น เพราะนิทานนั้น ความเป็นผู้มีจิตถูกโทสะมากระทบก็ดี

ความเป็นผู้มีกิเลสดังตะปูตรึงใจที่เกิดขึ้นก็ดี ย่อมไม่มีแก่มุนี กิเลสดังตะปูตรึงใจ ๕ อย่างก็ดี กิเลสดังตะปูตรึงใจ ๓ อย่าง คือ ราคะ โทสะ โมหะก็ดี ย่อมไม่มี คือ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ คือ กิเลสนั้น ๆ เป็นกิเลสที่มุนีละได้แล้ว ตัดขาดแล้ว สงบแล้ว ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้นไปเผาแล้วด้วยไฟคือญาณคำว่า ในที่ไหนๆ ความว่า ในที่ไหน ๆ คือ ในที่ใดที่หนึ่งทุก ๆ แห่งในภายใน ในภายนอก หรือทั้งภายในทั้งภายนอก รวมความว่า ‘เพราะเหตุนั้น มุนีจึงไม่มีกิเลสดังตะปูตรึงใจในที่ไหน ๆ’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

เดียรถีย์บางพวกมีใจชั่วจึงว่าร้าย แม้คนอื่นบางพวกก็เข้าใจว่าจริงจึงว่าร้ายตาม แต่มุนีย่อมไม่ใส่ใจถึงคำว่าร้ายที่เกิดแล้ว เพราะเหตุนั้น มุนีจึงไม่มีกิเลสดังตะปูตรึงใจในที่ไหน ๆ

{๗๕} [๑๖] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

บุคคลผู้ถูกความพอใจชักนำไป ตั้งมั่นอยู่ในความชอบใจ จะพึงล่วงทิฏฐิของตนได้อย่างไรเล่า แต่บุคคลผู้เมื่อจะทำตนให้สมบูรณ์ รู้อย่างใดก็พึงพูดอย่างนั้น

ว่าด้วยทิฏฐิ

{๗๖} คำว่า จะพึงล่วงทิฏฐิของตนได้อย่างไรเล่า ความว่า เดียรถีย์เหล่าใดมีทิฏฐิอย่างนี้ มีความพอใจ ความชอบใจ มีลัทธิ มีอัธยาศัย มีความประสงค์อย่างนี้ว่า “พวกเราฆ่านางปริพาชิกาชื่อสุนทรีเสีย แล้วประกาศ

โทษของพวกสมณศากยบุตร ก็จักนำลาภ ยศ สักการะ สัมมานะนั้นกลับคืนมาได้โดยอุบายอย่างนี้” เดียรถีย์เหล่านั้นไม่อาจก้าวล่วงทิฏฐิ ความพอใจ ความชอบใจ ลัทธิ อัธยาศัย ความประสงค์ของตนได้ โดยที่แท้ ความเสื่อมยศนั่นแหละก็กลับย้อนมาถึงพวกเดียรถีย์นั้น รวมความว่า ‘จะพึงล่วงทิฏฐิของตนได้อย่างไรเล่า’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง ผู้ใดมีวาทะอย่างนี้ว่า “โลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า” บุคคลนั้นพึงล่วง ก้าวล่วง ก้าวล่วงด้วยดี ล่วงเลยทิฏฐิ ความพอใจ ความชอบใจ ลัทธิ อัธยาศัย ความประสงค์ของตนได้อย่างไร ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่า ทิฏฐินั้นอันบุคคลนั้นสมาทาน ถือเอา ยึดถือ ถือมั่นติดใจ น้อมใจ ให้บริบูรณ์อย่างนั้น รวมความว่า ‘จะพึงล่วงทิฏฐิของตนได้อย่างไรเล่า’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง บุคคลใดมีวาทะอย่างนี้ว่า “โลกไม่เที่ยง ... โลกมีที่สุด ... โลกไม่มีที่สุด ... ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น ... ชีวะเป็นอย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง ... สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก ... สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก ... สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มี ย่อมไม่เกิดอีกก็มี ... สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ นี้เท่านั้นจริงอย่างอื่นเปล่า” บุคคลนั้นพึงล่วง ก้าวล่วง ก้าวล่วงด้วยดี ล่วงเลยทิฏฐิ ความพอใจ ความชอบใจ ลัทธิ อัธยาศัย ความประสงค์ของตนได้อย่างไร ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเหตุว่าทิฏฐินั้นอันบุคคลนั้นสมาทาน ถือเอา ยึดถือ ถือมั่น ติดใจ น้อมใจ ให้บริบูรณ์อย่างนั้น รวมความว่า ‘จะพึงล่วงทิฏฐิของตนได้อย่างไรเล่า’ อย่างนี้บ้าง{๗๗} หัวข้อว่า บุคคลผู้ถูกความพอใจชักนำไป ตั้งมั่นอยู่ในความชอบใจ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ถูกความพอใจชักนำไป ความว่า บุคคลนั้นย่อมไป ออกไป ถูกพาไป ชื่อว่าถูกทิฏฐิ ความพอใจ ความชอบใจ ลัทธิของตนชักนำไป

เหมือนบุคคลไป ออกไป ถูกพาไป ถูกยานคือช้าง ยานคือรถ ยานคือม้า ยานคือโค ยานคือแพะ ยานคือแกะ ยานคืออูฐ ยานคือลานำไปฉะนั้น รวมความว่า ‘ผู้ถูกความพอใจชักนำไป’

คำว่า ตั้งมั่นอยู่ในความชอบใจ ความว่า ตั้งมั่นอยู่ คือ ดำรงมั่น แนบสนิท เข้ามาถึงแล้วหยั่งลง น้อมไปยิ่งในทิฏฐิ ความพอใจ ความชอบใจ ลัทธิของตน รวมความว่า ‘ผู้ถูกความพอใจชักนำไป ตั้งมั่นอยู่ในความชอบใจ’

คำว่า บุคคลผู้เมื่อจะทำตนให้สมบูรณ์ ความว่า บุคคลทำตนให้สมบูรณ์ คือ ทำให้บริบูรณ์ ไม่บกพร่อง ให้เลิศ ประเสริฐ วิเศษ เป็นประธาน อุดม ลํ้าเลิศ ได้แก่ ยังทิฏฐินั้นให้เกิด ให้เกิดพร้อม ให้บังเกิด ให้บังเกิดเฉพาะด้วยตนเองว่า “พระศาสดานี้เป็นพระสัพพัญญู พระธรรม นี้อันพระศาสดาตรัสดีแล้ว คณะสงฆ์นี้ปฏิบัติดีแล้ว ทิฏฐินี้เจริญ ปฏิปทานี้อันพระศาสดาทรงบัญญัติดีแล้ว มรรคนี้เป็นเครื่องนำออก” รวมความว่า ‘บุคคลผู้เมื่อจะทำให้ตนสมบูรณ์’{๗๙} คำว่า รู้อย่างใดก็พึงพูดอย่างนั้น ความว่า บุคคลรู้อย่างใดก็พึงพูด คือ บอก กล่าว แสดง แถลงอย่างนั้น คือ รู้อย่างใดว่า ‘โลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ ก็พึงพูด บอก กล่าว แสดง แถลงอย่างนั้น รู้อย่างใดว่า ‘โลกไม่เที่ยง ... สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า’ ก็พึงพูด บอก กล่าว แสดง แถลงอย่างนั้น รวมความว่า ‘รู้อย่างใดก็พึงพูดอย่างนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าบุคคลผู้ถูกความพอใจชักนำไป ตั้งมั่นอยู่ในความชอบใจ จะพึงล่วงทิฏฐิของตนได้อย่างไรเล่า แต่บุคคลผู้เมื่อจะทำตนให้สมบูรณ์ รู้อย่างใดก็พึงพูดอย่างนั้น

{๘๐} [๑๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ชนใดไม่มีใครถามก็กล่าวอวดศีลและวัตรของตนแก่คนเหล่าอื่น ผู้ฉลาดทั้งหลายเรียกชนนั้นผู้กล่าวอวดตนด้วยตนเองว่าผู้ไม่มีอริยธรรม

{๘๑} หัวข้อว่า ผู้ใด ... กล่าวอวดศีลและวัตรของตน มีอธิบายดังนี้

คำว่า ใด คือ ผู้ใด ได้แก่ ผู้เช่นใด ผู้ประกอบอย่างใด ผู้มีอย่างใด ผู้มีประการอย่างใด ถึงฐานะใด ประกอบด้วยธรรมใด จะเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา หรือมนุษย์ก็ตาม

คำว่า ศีลและวัตร ความว่า บางแห่งเป็นศีลและเป็นวัตร บางแห่งเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีล

ว่าด้วยศีลและวัตร

เป็นศีลและเป็นวัตรเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศีลสำรวมในปาติโมกข์สังวร ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจรอยู่ เป็นผู้มีปกติเห็นภัยในโทษแม้มีประมาณน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย ความสำรวม ความระวัง ความไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทเหล่านั้น นี้จัดเป็นศีล การสมาทานจัดเป็นวัตร เพราะอรรถว่าสำรวมจึงชื่อว่าศีล เพราะอรรถว่าสมาทานจึงชื่อว่าวัตร นี้เรียกว่าเป็นศีลและเป็นวัตรเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีลเป็นไฉน คือ ธุดงค์ ๘ ประการ คือ อารัญญิกังคธุดงค์ (สมาทานการอยู่ป่าเป็นวัตร) ๑ ปิณฑปาติกังคธุดงค์ (สมาทานการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร) ๑ ปังสุกูสิกังคธุดงค์ (สมาทานการทรงผ้าบังสุกุลเป็นวัตร) ๑ เตจีวริกังคธุดงค์ (สมาทานการทรงไตรจีวรเป็นวัตร) ๑ สปทานจาริกังคธุดงค์ (สมาทานการเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกเป็น

วัตร) ๑ ขลุปัจฉาภัตติกังคธุดงค์ (สมาทานการไม่ฉันภัตหนหลังเป็นวัตร) ๑ เนสัชชิกังคธุดงค์ (สมาทานการนั่งเป็นวัตร) ๑ ยถาสันถติกังคธุดงค์ (สมาทานการอยู่ในเสนาสนะตามที่เขาจัดให้เป็นวัตร) ๑ นี้เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีล

แม้การสมาทานความเพียร ก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีล กล่าวคือพระมหาสัตว์ทรงประคองพระทัยตั้งมั่นว่า “ถึงเนื้อและเลือดในสรีระจะเหือดแห้งไปจะเหลืออยู่แต่หนังเอ็นและกระดูกก็ตามทีเถิด อิฐผลใดอันจะพึงบรรลุด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยกำลังของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษ การที่ยังไม่บรรลุผลนั้นแล้วหยุดความเพียรเสียจักไม่มี” ดังนี้ แม้การสมาทานความเพียรเห็นปานนี้ก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีลพระมหาสัตว์ทรงประคองพระทัยตั้งมั่นว่า “จิตของเราจักยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลาย เพราะไม่ถือมั่นเพียงใด เราจักไม่ทำลายบัลลังก์นี้เพียงนั้น” แม้การสมาทานความเพียรเห็นปานนี้ก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีล

ภิกษุประคองจิตตั้งมั่นว่า

เมื่อเรายังถอนลูกศรคือตัณหาไม่ได้ เราก็จักไม่กิน ไม่ดื่ม ไม่ออกจากวิหาร ทั้งจักไม่เอนกายนอน

แม้การสมาทานความเพียรเห็นปานนี้ก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีล

ภิกษุประคองจิตตั้งมั่นว่า “จิตของเราจักยังไม่หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่นเพียงใด เราจักไม่ลุกขึ้นจากอาสนะนี้เพียงนั้น ... จักไม่ลงจากที่จงกรม ... จักไม่ออกจากวิหาร ... จักไม่ออกจากเรือนมุงแถบเดียว

... จักไม่ออกจากปราสาท ... จักไม่ออกจากเรือนโล้น ... จักไม่ออกจากถํ้า ... จักไม่ออกจากถํ้าภูเขา ... จักไม่ออกจากกุฏิ ... จักไม่ออกจากเรือนยอด ... จักไม่ออกจากป้อม ... จักไม่ออกจากโรงกลม ... จักไม่ออกจากเรือนที่มีเครื่องกั้น ... จักไม่ออกจากศาลาที่บำรุง ... จักไม่ออกจากมณฑป ... จักไม่ออกจากโคนไม้เพียงนั้น” ดังนี้ แม้การสมาทานความเพียรเห็นปานนี้ ก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีลภิกษุประคองจิตตั้งมั่นว่า “ในเช้านี้แหละเราจักนำมา นำมาด้วยดี บรรลุ ถูกต้อง ทำให้แจ้งซึ่งอริยธรรม” ดังนี้ แม้การสมาทานความเพียรเห็นปานนี้ก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีล

ภิกษุประคองจิตตั้งมั่นว่า “ในเที่ยงนี้แหละ ... ในเย็นนี้แหละ ... ในกาลก่อนภัตนี้แหละ ... ในกาลภายหลังภัตนี้แหละ ... ในยามต้นนี้แหละ ... ในยามกลางนี้แหละ ... ในยามหลังนี้แหละ ... ในข้างแรมนี้แหละ ... ในข้างขึ้นนี้แหละ ... ในฤดูฝนนี้แหละ ... ในฤดูหนาวนี้แหละ ... ในฤดูร้อนนี้แหละ ... ในตอนวัยต้นนี้แหละ ... ในตอนวัยกลางนี้แหละ ... ในตอนวัยหลังนี้แหละ ... เราจักนำมา นำมาด้วยดี บรรลุ ถูกต้อง ทำให้แจ้งซึ่งอริยธรรม” ดังนี้ แม้การสมาทานความเพียรเห็นปานนี้ก็เรียกว่าเป็นวัตร แต่ไม่เป็นศีลคำว่า ชน คือ สัตว์ นระ มานพ บุรุษ บุคคล ผู้มีชีวิต ผู้เกิด สัตว์เกิด ผู้มีกรรม มนุษย์ รวมความว่า ‘ชนใด ... กล่าวอวดศีลและวัตรของตน’

{๘๒} หัวข้อว่า ไม่มีใครถามก็กล่าวอวด ... แก่ชนเหล่าอื่น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ชนเหล่าอื่น ความว่า ชนเหล่าอื่น จะเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา หรือมนุษย์ก็ตาม

คำว่า ไม่มีใครถาม คือ อันใคร ๆ ไม่ถาม ไม่ไต่ถาม ไม่ขอร้อง ไม่เชิญ ไม่เชื้อเชิญ

คำว่า กล่าวอวด ความว่า อวดอ้างศีลบ้าง วัตรบ้าง ศีลและวัตรบ้าง ของตน อธิบายว่า อวดอ้าง บอก พูด แสดง แถลงว่า “ข้าพเจ้าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลบ้าง ถึงพร้อมด้วยวัตรบ้าง ถึงพร้อมด้วยศีลและวัตรบ้าง ถึงพร้อมด้วยชาติบ้าง ถึงพร้อมด้วยโคตรบ้าง ถึงพร้อมด้วยความเป็นบุตรแห่งตระกูลบ้าง ถึงพร้อมด้วยความเป็นผู้มีรูปร่างงามบ้าง ถึงพร้อมด้วยทรัพย์บ้าง ถึงพร้อมด้วยการเชื้อเชิญบ้าง ถึงพร้อมด้วยหน้าที่การงานบ้าง ถึงพร้อมด้วยหลักแห่งศิลปศาสตร์บ้าง ถึงพร้อมด้วยวิทยฐานะบ้าง ถึงพร้อมด้วยการศึกษาบ้าง ถึงพร้อมด้วยปฏิภาณบ้าง ถึงพร้อมด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง ออกบวชจากตระกูลสูงบ้าง

ออกบวชจากตระกูลใหญ่บ้าง ออกบวชจากตระกูลมีโภคสมบัติมากบ้าง ออกบวชจากตระกูลมีโภคสมบัติใหญ่บ้าง เป็นผู้มีชื่อเสียงมียศกว่าพวกคฤหัสถ์และบรรพชิตบ้าง เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารบ้าง เป็นผู้ทรงจำพระสูตรบ้าง เป็นผู้ทรงพระวินัยบ้าง เป็นธรรมกถึกบ้าง เป็นผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือทรงผ้าบังสุกุลเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือทรงไตรจีวรเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือไม่ฉันภัตหนหลังเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือการนั่งเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถืออยู่ในเสนาสนะตามที่เขาจัดใหัเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ได้ปฐมฌานบ้าง เป็นผู้ได้ทุติยฌานบ้าง เป็นผู้ได้ตติยฌานบ้าง เป็นผู้ได้จตุตถฌานบ้าง เป็นผู้ได้อากาสานัญจายตนสมาบัติบ้าง เป็นผู้ได้วิญญาณัญจายตนสมาบัติบ้าง เป็นผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติบ้าง เป็นผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติบ้าง” รวมความว่า ‘ไม่มีใครถาม กล่าวอวด ... แก่ชนเหล่าอื่น’{๘๓} หัวข้อว่า ผู้ฉลาดทั้งหลายเรียกชนนั้นว่าผู้ไม่มีอริยธรรม มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ฉลาด ความว่า ผู้ฉลาดเหล่าใดเป็นผู้ฉลาดในขันธ์ ฉลาดในธาตุ ฉลาดในอายตนะ ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท ฉลาดในสติปัฏฐาน ฉลาดในสัมมัปปธาน ฉลาดในอิทธิบาท ฉลาดในอินทรีย์ ฉลาดในพละ ฉลาดในโพชฌงค์ ฉลาดในมรรค ฉลาดในผล ฉลาดในนิพพาน ผู้ฉลาดเหล่านั้นเรียก คือ บอก พูด แสดง แถลงอย่างนี้ว่า “ธรรมนั้นเป็นของพวกอนารยชน ธรรมนั้นไม่ใช่ของพวกอริยชน “ธรรมนั้นเป็นของพวกคนพาล ธรรมนั้นไม่ใช่ของพวกบัณฑิต ธรรมนั้นเป็นของพวกอสัตบุรุษ ธรรมนั้นไม่ใช่ของพวกสัตบุรุษ’’ รวมความว่า ‘ผู้ฉลาดทั้งหลายเรียกชนนั้น ว่าผู้ไม่มีอริยธรรม’

{๘๔} คำว่า ผู้กล่าวอวดตนด้วยตนเอง ความว่า อัตตา ตรัสเรียกว่า ตน

คำว่า กล่าวอวดตนด้วยตนเอง ความว่า อวดอ้างซึ่งตนเอง คือ อวดอ้าง บอก พูด แสดง แถลงว่า “ข้าพเจ้าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลบ้าง ถึงพร้อมด้วยวัตรบ้าง ถึงพร้อมด้วยศีลและวัตรบ้าง ถึงพร้อมด้วยชาติบ้าง ถึงพร้อมด้วยโคตรบ้าง ถึงพร้อมด้วยความเป็นบุตรแห่งตระกูลบ้าง ถึงพร้อมด้วยความเป็นผู้มีรูปงามบ้าง ถึงพร้อมด้วยทรัพย์บ้าง ถึงพร้อมด้วยการเชื้อเชิญบ้าง ถึงพร้อมด้วยหน้าที่การงานบ้าง ถึงพร้อมด้วยหลักแห่งศิลปศาสตร์บ้าง ถึงพร้อมด้วยวิทยฐานะบ้าง ถึงพร้อมด้วยการศึกษาบ้าง ถึงพร้อมด้วยปฏิภาณบ้าง ถึงพร้อมด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งบ้าง ออกบวชจากตระกูลสูงบ้าง ออกบวชจากตระกูลใหญ่บ้าง ออกบวชจากตระกูลมีโภคสมบัติมากบ้าง ออกบวชจากตระกูลมีโภคสมบัติใหญ่บ้าง เป็นผู้มีชื่อเสียงมียศกว่าพวกคฤหัสถ์และบรรพชิตบ้าง เป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารบ้าง เป็นผู้ทรงจำพระสูตรบ้าง เป็นผู้ทรงพระวินัยบ้าง เป็นธรรมกถึกบ้าง เป็นผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือทรงผ้าบังสุกุลเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือทรงไตรจีวรเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกเป็น

วัตรบ้าง เป็นผู้ถือไม่ฉันภัตหนหลังเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถือการนั่งเป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ถืออยู่ในเสนาสนะตามที่เขาจัดให้เป็นวัตรบ้าง เป็นผู้ได้ปฐมฌานบ้าง เป็นผู้ได้ทุติยฌานบ้าง เป็นผู้ได้ตติยฌานบ้าง เป็นผู้ได้จตุตถฌานบ้าง เป็นผู้ได้อากาสานัญจายตนสมาบัติบ้าง เป็นผู้ได้วิญญาณัญจายตนสมาบัติบ้าง เป็นผู้ได้อากิญจัญญายตนสมาบัติบ้าง เป็นผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติบ้าง รวมความว่า ‘ผู้กล่าวอวดตนด้วยตนเอง’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าชนใดไม่มีใครถามก็กล่าวอวดศีลและวัตรของตนแก่คนเหล่าอื่น ผู้ฉลาดทั้งหลายเรียกชนนั้นผู้กล่าวอวดตนด้วยตนเองว่าผู้ไม่มีอริยธรรม

{๘๕} [๑๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

แต่ว่าภิกษุผู้สงบ ดับกิเลสในตนแล้ว ไม่อวดในศีลทั้งหลายว่าเราเป็นดังนี้ ผู้ฉลาดทั้งหลายเรียกภิกษุนั้น ผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้ฟูขึ้นในที่ไหน ๆ ในโลกว่า ผู้มีอริยธรรม

ว่าด้วยผู้ได้ชื่อว่าภิกษุ

{๘๖} หัวข้อว่า แต่ว่าภิกษุผู้สงบ ดับกิเลสในตนแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้สงบ ความว่า ชื่อว่าผู้สงบเพราะราคะสงบแล้ว ชื่อว่าผู้สงบเพราะโทสะสงบแล้ว ชื่อว่าผู้สงบเพราะโมหะสงบแล้ว คือ ชื่อว่าผู้สงบ เข้าไปสงบ ดับ ระงับแล้ว เพราะความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด ความกระด้าง ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่นท่าน ความเมา

ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความเดือดร้อนทั้งปวง อภิสังขารคืออกุศลธรรมทั้งปวง ระงับ เข้าไประงับ เผา ดับ ปราศจาก สงบระงับ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ผู้สงบ

คำว่า ภิกษุ ความว่า เพราะเป็นผู้ทำลายธรรม ๗ ประการได้แล้ว จึงชื่อว่าภิกษุ คือ ทำลายสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ราคะ โทสะ โมหะ และมานะได้แล้วภิกษุนั้นทำลายแล้วซึ่งอกุศลธรรมอันเลวทราม อันเป็นปัจจัยแห่งความมัวหมอง ให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีวิบากเป็นทุกข์ เป็นที่ตั้งแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไปได้แล้ว

สมจริงพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

ดูก่อนสภิยะ ผู้ถึงความดับกิเลสด้วยมรรคที่ตนอบรมแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ละบาปและบุญได้แล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว สิ้นภพใหม่แล้ว บัณฑิตเรียกว่าภิกษุ

คำว่า แต่ว่าภิกษุผู้สงบ ดับกิเลสในตนแส้ว ความว่า เพราะเป็นผู้ดับความกำหนัด ความขัดเคือง ความหลง ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด ความกระด้าง ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่น ความเมา ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความเดือดร้อนทั้งปวง อภิสังขารคืออกุศลธรรมทั้งปวงได้แล้ว จึงชื่อว่าผู้ดับกิเลสในตนแล้ว รวมความว่า ‘แต่ว่าภิกษุผู้สงบดับกิเลสในตนแล้ว’

{๘๗} คำว่า ไม่อวดในศีลทั้งหลายว่าเราเป็นดังนี้ มีอธิบายดังนี้

ศัพท์ว่า อิติหํ เราเป็นดังนี้ นั้น เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ‘เราเป็นดังนี้’ นี้ เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ไม่อวดในศีลทั้งหลาย ความว่า ภิกษุบางรูปในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้อวด เป็นผู้โอ้อวด คือ ย่อมอวด ย่อมโอ้อวดว่า “ข้าพเจ้าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลบ้าง ถึงพร้อมด้วยวัตรบ้าง ถึงพร้อมด้วยศีลและวัตรบ้าง ถึงพร้อมด้วยชาติบ้าง ถึงพร้อมด้วยโคตรบ้าง ถึงพร้อมด้วยความเป็นบุตรแห่งตระกูลบ้าง ถึงพร้อมด้วยความเป็นผู้มีรูปงามบ้าง ... เป็นผู้ได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติบ้าง” ภิกษุนี้ย่อมไม่อวด ไม่โอ้อวดอย่างนั้น คือ เป็นผู้งด เว้น เว้นขาด ออก สลัดออก หลุดพ้น ปราศจากความอวด เป็นผู้มีจิตทำให้ปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘ไม่อวดในศีลทั้งหลายว่าเราเป็นดังนี้’

ว่าด้วยผู้มีอริยธรรม

{๘๘} หัวข้อว่า ผู้ฉลาดทั้งหลายเรียกภิกษุนั้นว่าผู้มีอริยธรรม มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ฉลาด คือ ผู้ฉลาดเหล่าใดเป็นผู้ฉลาดในขันธ์ ฉลาดในธาตุ ฉลาดในอายตนะ ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท ฉลาดในสติปัฏฐาน ฉลาดในสัมมัปปธาน ฉลาดในอิทธิบาท ฉลาดในอินทรีย์ ฉลาดในพละ ฉลาดในโพชฌงค์ ฉลาดในมรรค ฉลาดในผล ฉลาดในนิพพาน ผู้ฉลาดเหล่านั้นเรียก คือ บอก พูด แสดง แถลงอย่างนี้ว่า “ธรรมนั้นเป็นของพวกอารยชน ธรรมนั้นมิใช่ของพวกอนารยชน ธรรมนั้นเป็นของพวกบัณฑิต ธรรมนั้นมิใช่ของพวกคนพาล ธรรมนั้นเป็นของพวกสัตบุรุษ ธรรมนั้นมิใช่ของพวกอสัตบุรุษ” รวมความว่า ‘ผู้ฉลาดทั้งหลายเรียกภิกษุนั้นว่าผู้มีอริยธรรม’

{๘๙} หัวข้อว่า ผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้ฟูขึ้นในที่ไหน ๆ ในโลก มีอธิบายดังนี้

คำว่า ภิกษุใด ได้แก่ พระอรหันต์ คือ ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว

คำว่า กิเลสเป็นเหตุให้ฟูขึ้น คือ กิเลสเป็นเหตุให้ฟูขึ้น ๗ ประการ คือ ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส และกรรม กิเลสเป็นเหตุให้ฟูขึ้นเหล่านี้ ย่อมไม่มี คือ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ หาไม่ได้ คือ เป็นสิ่งที่ภิกษุนั้นละได้แล้ว ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณคำว่า ในที่ไหน ๆ ความว่า ในที่ไหน ๆ คือ ในที่บางแห่ง ในที่ไร ๆ ในภายใน ในภายนอก หรือทั้งภายในทั้งภายนอก

คำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก มนุษยโลก เทวโลก ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก รวมความว่า ‘ผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้ฟูขึ้นในที่ไหน ๆ ในโลก’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจงตรัสว่า

แต่ว่าภิกษุผู้สงบ ดับกิเลสในตนแล้ว ไม่อวดในศีลทั้งหลายว่าเราเป็นดังนี้ ผู้ฉลาดทั้งหลายเรียกภิกษุนั้น ผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้ฟูขึ้นในที่ไหนๆ ในโลกว่า ผู้มีอริยธรรม

{๙๐} [๑๙] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

เจ้าลัทธิใดมีธรรมคือทิฏฐิทั้งหลายที่กำหนดขึ้นเอง มีปัจจัยปรุงแต่ง ชูไว้เบื้องหน้า ไม่ขาวสะอาด เจ้าลัทธินั้นเห็นอานิสงส์ใดในตน จัดว่าเป็นผู้อาศัยอานิสงส์นั้น และอาศัยสันติที่กำเริบได้อันอาศัยกันเกิดขึ้น

{๙๑} หัวข้อว่า เจ้าลัทธิใดมีธรรมคือทิฏฐิทั้งหลายที่กำหนดขึ้นเอง มีปัจจัยปรุงแต่ง มีอธิบายดังนี้

คำว่า กำหนดขึ้น ได้แก่ การกำหนด ๒ อย่าง คือ (๑) การกำหนดด้วยอำนาจตัณหา (๒) การกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่า การกำหนดด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าการกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิ

คำว่า มีปัจจัยปรุงแต่ง ความว่า อันปัจจัยปรุงแต่งแล้ว คือ ปรุงแต่งวิเศษแล้ว ปรุงแต่งเฉพาะแล้ว ให้ตั้งลงพร้อมแล้ว รวมความว่า มีปัจจัยปรุงแต่ง

อีกนัยหนึ่ง ธรรมที่ไม่เที่ยงอันปัจจัยปรุงแต่งแล้ว เป็นธรรมอาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา รวมความว่า ‘มีปัจจัยปรุงแต่ง’

คำว่า เจ้าลัทธิใด คือ ผู้เป็นเจ้าของทิฏฐิ ทิฏฐิ ๖๒ ประการตรัสเรียกว่า ธรรมคือทิฏฐิ รวมความว่า ‘เจ้าลัทธิใดมีธรรมคือทิฏฐิทั้งหลายที่กำหนดขึ้นเอง มีปัจจัยปรุงแต่ง’

{๙๒} หัวข้อว่า มี ... ชูไว้เบื้องหน้า ไม่ขาวสะอาด มีอธิบายดังนี้

คำว่า ชูไว้เบื้องหน้า ได้แก่ การชูไว้เบื้องหน้า ๒ อย่าง คือ (๑) การชูไว้เบื้องหน้าด้วยอำนาจตัณหา (๒) การชูไว้เบื้องหน้าด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่า การชูไว้เบื้องหน้าด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าการชูไว้เบื้องหน้าด้วยอำนาจทิฏฐิ บุคคลนั้นไม่ละการชูไว้เบื้องหน้าด้วยอำนาจตัณหา ไม่สลัดทิ้งการชูไว้เบื้องหน้าด้วยอำนาจทิฏฐิ เพราะเป็นผู้ไม่ละการชูไว้เบื้องหน้าด้วยอำนาจตัณหา เพราะเป็นผู้ไม่สลัดทิ้งการชูไว้เบื้องหน้าด้วยอำนาจทิฏฐิ บุคคลนั้นจึงชื่อว่าเที่ยวชูตัณหาบ้างทิฏฐิบ้างไว้เบื้องหน้า คือ ชื่อว่าเป็นผู้มีตัณหาเป็นธงชัย มีตัณหาเป็นธง มีตัณหาเป็นใหญ่ มีทิฏฐิเป็นธงชัย

มีทิฏฐิเป็นธง มีทิฏฐิเป็นใหญ่ เป็นผู้อันตัณหาบ้างทิฏฐิบ้างแวดล้อมเที่ยวไป รวมความว่า ‘ชูไว้เบื้องหน้า’

คำว่า มี ความว่า มีอยู่ คือ ปรากฏอยู่ หาได้อยู่

คำว่า ไม่ขาวสะอาด ความว่า ไม่ขาวสะอาด คือ ไม่ผ่องแผ้ว ไม่บริสุทธิ์ ศร้าหมอง มัวหมอง รวมความว่า มี ... ชูไว้เบื้องหน้า ไม่ขาวสะอาด

{๙๓} หัวข้อว่า เห็นอานิสงส์ใดในตน มีอธิบายดังนี้

ศัพท์ว่า ยทตฺตนิ ตัดบทเป็น ยํ อตฺตนิ แปลว่า ใดในตน ทิฏฐิตรัสเรียกว่าตน

บุคคลนั้นเห็นอานิสงส์ ๒ อย่างแห่งทิฏฐิของตน คือ (๑) อานิสงส์ชาตินี้ (๒) อานิสงส์ชาติหน้า

อานิสงส์แห่งทิฏฐิชาตินี้เป็นไฉน คือ ศาสดาเป็นผู้มีทิฏฐิอย่างใด พวกสาวกก็เป็นผู้มีทิฏฐิอย่างนั้น พวกสาวกย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชา ยำเกรงศาสดาผู้เป็นเจ้าลัทธินั้น และย่อมได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารที่มีศาสดานั้นเป็นเหตุ นี้ชื่อว่าอานิสงส์แห่งทิฏฐิชาตินี้

อานิสงส์แห่งทิฏฐิชาติหน้าเป็นไฉน คือ บุคคลนั้นย่อมหวังผล ในอนาคตว่า “ทิฏฐินี้สามารถเพื่อความเป็นนาค เป็นครุฑ เป็นยักษ์ เป็นอสูร เป็นคนธรรพ์ เป็นท้าวมหาราช เป็นพระอินทร์ เป็นพรหม หรือเป็นเทวดาได้ ทิฏฐินี้สามารถเพื่อความหมดจด หมดจดวิเศษ บริสุทธิ์ หลุดไป พ้นไป หลุดพ้นไป สัตว์ทั้งหลายย่อมหมดจด หมดจดวิเศษ บริสุทธิ์ หลุดไป พ้นไป หลุดพ้นไปได้ ด้วยทิฏฐินี้ เราจักหมดจด หมดจดวิเศษ บริสุทธิ์ หลุดไป พ้นไป หลุดพ้นไปได้ ด้วยทิฏฐินี้’ นี้ชื่อว่า อานิสงส์แห่งทิฏฐิชาติหน้า

บุคคลนั้นย่อมเห็น คือ แลเห็น มองเห็น เพ่งเห็น พิจารณาเห็นซึ่งอานิสงส์แห่งทิฏฐิของตน ๒ อย่างนี้ รวมความว่า ‘เห็นอานิสงส์ใดในตน’

ว่าด้วยสันติ ๓

{๙๔} คำว่า เป็นผู้อาศัยอานิสงส์นั้น และอาศัยสันติที่กำเริบได้อันอาศัยกันเกิดขึ้น ความว่า สันติมี ๓ ประการ คือ

(๑) อัจจันตสันติ (สันติโดยส่วนเดียว)

(๒) ตทังคสันติ (สันติโดยองค์นั้น ๆ)

(๓) สัมมติสันติ (สันติโดยสมมติ)

อัจจันตสันติเป็นไฉน คือ อมตนิพพานเรียกว่า อัจจันตสันติ คือ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้ นี้ชื่อว่าอัจจันตสันติ

ตทังคสันติเป็นไฉน คือ บุคคลผู้บรรลุปฐมฌานมีนิวรณ์สงบไป ผู้บรรลุทุติยฌานมีวิตกและวิจารสงบไป ผู้บรรลุตติยฌานมีปีติสงบไป ผู้บรรลุจตุตถฌานมีสุขและทุกข์สงบไป ผู้บรรลุอากาสานัญจายตนฌานมีรูป สัญญา ปฏิฆสัญญา นานัตตสัญญาสงบไป ผู้บรรลุวิญญาณัญจายตนฌานมีอากาสานัญจายนตนสัญญาสงบไป ผู้บรรลุอากิญจัญญายตนฌานมีวิญญาณัญจายตนสัญญาสงบไป ผู้บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌานมีอากิญจัญญายตนสัญญาสงบไป นี้ชื่อว่าตทังคสันติสัมมติสันติเป็นไฉน คือ ความสงบไปแห่งทิฏฐิ ๖๒ เรียกว่า สัมมติสันติ อีกนัยหนึ่ง สัมมติสันติ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์ว่าสันติ ในความข้อนี้

คำว่า เป็นผู้อาศัยอานิสงส์นั้น และอาศัยสันติที่กำเริบได้อันอาศัยกันเกิดขึ้น ความว่า อาศัย คือ พัวพัน ติดพัน ติดใจ น้อมใจถึงอานิสงส์นั้น และสันติอันกำเริบได้ คือ กำเริบทั่ว เอนไปได้ เอียงไปได้ หวั่นไหวได้ กระทบกระทั่ง อันตนกำหนดขึ้น อันตนกำหนดไว้แล้วไม่เที่ยง อันปัจจัยปรุงแต่งแล้ว อาศัยกันเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา รวมความว่า ‘เป็นผู้อาศัยอานิสงส์นั้น และอาศัยสันติที่กำเริบได้อันอาศัยกันเกิดขึ้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าเจ้าลัทธิใดมีธรรมคือทิฏฐิทั้งหลาย ที่กำหนดขึ้นเอง มีปัจจัยปรุงแต่ง ชูไว้เบื้องหน้าไม่ขาวสะอาด เจ้าลัทธินั้น เห็นอานิสงส์ใดในตน จัดว่าเป็นผู้อาศัยอานิสงส์นั้น และอาศัยสันติที่กำเริบได้อันอาศัยกันเกิดขึ้น

{๙๕} [๒๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ความถือมั่นด้วยอำนาจทิฏฐิมิใช่จะล่วงพันได้ง่ายเลย การตัดสินถือมั่นในธรรมทั้งหลาย ก็มิใช่จะล่วงพันได้ง่ายเพราะฉะนั้น ในเพราะความถือมั่นเหล่านั้น นรชนจึงสลัดทิ้งธรรมบ้าง ยึดถือธรรมบ้าง

ว่าด้วยความถือมั่น

{๙๖} หัวข้อว่า ความถือมั่นด้วยอำนาจทิฏฐิมิใช่จะล่วงพ้นได้ง่ายเลย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความถือมั่นด้วยอำนาจทิฏฐิ คือ ความยึดมั่นถือมั่นว่า “โลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า” หรือความยึดมั่นถือมั่นว่า “โลกไม่เที่ยง

นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า โลกมีที่สุด ... โลกไม่มีที่สุด ... ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น ... ชีวะก็อย่างหนึ่ง สรีระก็อย่างหนึ่ง ... สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีก ... สัตว์หลังจากตายไปย่อมไม่เกิดอีก ... สัตว์หลังจากตายไปย่อมเกิดอีกก็มีไม่เกิดอีกก็มี ... สัตว์หลังจากตายไปจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่ นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเปล่า” ดังนี้ ชื่อว่าความถือมั่นด้วยอำนาจทิฏฐิคำว่า มิใช่จะล่วงพ้นได้ง่ายเลย คือ ล่วงพ้นได้ยาก ข้ามได้ยาก ข้ามพ้นได้ยาก ก้าวล่วงได้ยาก ประพฤติล่วงได้ยาก รวมความว่า ‘ความถือมั่นด้วยอำนาจทิฏฐิมิใช่จะล่วงพ้นได้ง่ายเลย’

{๙๗} หัวข้อว่า การตัดสินถือมั่นในธรรมทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ในธรรมทั้งหลาย คือ ในทิฏฐิ ๖๒

คำว่า ตัดสิน ความว่า ตัดสิน คือ ชี้ขาด วินิจฉัย พิจารณา เทียบเคืยง ตรวจตรา สอบสวน ทำให้แจ่มแจ้งแล้ว ทำให้ชัดเจน จึงจับมั่น ยึดมั่น ถือมั่น รวบถือ รวมถือ รวบรวมถือ ได้แก่ ความถือ ความยึดถือ ความยึดมั่น ความถือมั่น ความน้อมใจเชื่อว่า “สิ่งนี้จริง แท้ แน่ เป็นสภาพจริง เป็นตามจริง มิได้วิปริต รวมความว่า ‘การตัดสินถือมั่นในธรรมทั้งหลาย’{๙๘} หัวข้อว่า เพราะฉะนั้น ในเพราะความถือมั่นเหล่านั้น นรชน ... มีอธิบายดังนี้

คำว่า เพราะฉะนั้น ความว่า เพราะฉะนั้น คือ เพราะการณ์นั้น เพราะเหตุนั้น เพราะการถือมั่นนั้นเป็นปัจจัย เพราะการถือมั่นนั้นเป็นเหตุ

คำว่า นรชน คือ สัตว์ นระ มานพ บุรุษ บุคคล ผู้มีชีวิต ผู้เกิด สัตว์เกิด ผู้มีกรรม มนุษย์

คำว่า ในเพราะความถือมั่นเหล่านั้น คือ ในเพราะความถือมั่นด้วย อำนาจทิฏฐิทั้งหลายนั้น รวมความว่า ‘เพราะฉะนั้น ในเพราะความถือมั่นเหล่านั้น นรชน ... ’

ว่าด้วยการสลัดทิ้ง ๒ อย่าง

{๙๙} หัวข้อว่า สลัดทิ้งธรรมบ้าง ยืดถือธรรมบ้าง มีอธิบายดังนี้

คำว่า สลัดทิ้ง คือ ย่อมสลัดทิ้งด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) สลัดทิ้งด้วยการตัดสินใจของผู้อื่น (๒) ไม่สำเร็จประโยชน์เองจึงสลัดทิ้ง

นรชนสลัดทิ้งด้วยการตัดสินของผู้อื่นอย่างไร คือ ผู้อื่นย่อมตัดสินว่า “ศาสดานั้นไม่ใช่สัพพัญญู ธรรมอันศาสดากล่าวไม่ดี หมู่คณะไม่ปฏิบัติดี ทิฏฐิก็ไม่เป็นไปเพื่อความเจริญ ปฏิปทาอันศาสดาบัญญัติไว้ไม่ดี มรรคก็ไม่เป็นทางนำออกจากทุกข์ได้จริง ความหมดจด ความหมดจดวิเศษ ความบริสุทธิ์ ความพ้น ความหลุดพ้น หรือความพ้นไป มิได้มีในลัทธินี้ ประชาชนหมดจด หมดจดวิเศษ หมดจดรอบ พ้น หลุดพ้น หรือล่วงพ้นในเพราะลัทธินั้นไม่ได้ ลัทธินั้นเลวทราม ต่ำช้า ลามก สกปรก ต่ำต้อย” ผู้อื่นย่อมตัดสินอย่างนี้ เมื่อถูกผู้อื่นตัดสินให้อย่างนี้ ย่อมสลัดทิ้งศาสดา สลัดธรรมที่ศาสดานั้นบอก สลัดทิ้งหมู่คณะ สลัดทิ้งทิฏฐิ สลัดทิ้งปฏิปทา สลัดทิ้งมรรค นรชนย่อมสลัดทิ้งด้วยการตัดสินของผู้อื่นอย่างนี้นรชนไม่สำเร็จประโยชน์เองจึงสลัดทิ้งอย่างไร คือ นรชนยังศีลให้สำเร็จประโยชน์ไม่ได้จึงสลัดทิ้งศีล ยังวัตรให้สำเร็จประโยชน์ไม่ได้จึงสลัดทิ้งวัตร ยังศีลและวัตรให้สำเร็จประโยชน์ไม่ได้จึงสลัดทิ้งศีลและวัตร นรชนไม่สำเร็จประโยชน์เองจึงสลัดทิ้งอย่างนี้

คำว่า ยึดถือธรรมบ้าง ความว่า นรชนย่อมยึดถือ คือ ย่อมยึดมั่น ย่อมถือมั่นซึ่งศาสดา ธรรมที่ศาสดานั้นบอก หมู่คณะ ทิฏฐิ ปฏิปทา มรรค

รวมความว่า ‘นรชนจึงสลัดทิ้งธรรมบ้าง ยึดถือธรรมบ้าง’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ความถือมั่นด้วยอำนาจทิฏฐิมิใช่จะล่วงพ้นได้ง่ายเลย การตัดสินถือมั่นในธรรมทั้งหลายก็มิใช่จะล่วงพ้นได้ง่าย เพราะฉะนั้น ในเพราะความถือมั่นเหล่านั้น นรชนจึงสลัดทิ้งธรรมบ้าง ยึดถือธรรมบ้าง

{๑๐๐} [๒๑] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ทิฏฐิที่กำหนดเอาเอง (เพื่อบังเกิด)ในภพใหญ่น้อยทั้งหลาย ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้มีปัญญาในที่ไหนๆ ในโลก เพราะบุคคลผู้มีปัญญานั้นละมายาและมานะได้แล้ว จะพึงเข้าถึงด้วยกิเลสอะไรเล่า เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง

ว่าด้วยผู้มีปัญญา

{๑๐๑} หัวข้อว่า ทิฏฐิที่กำหนดเอาเอง (เพื่อบังเกิด) ในภพใหญ่น้อยทั้งหลาย ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้มีปัญญาในที่ไหน ๆ ในโลก มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้มีปัญญา ความว่า ปัญญา ตรัสเรียกว่าโธนา (เครื่องกำจัด) ได้แก่ ความรู้ ความรู้ทั่ว ความเลือกเฟ้น ความเลือกเฟ้นทั่ว ความเลือกเฟ้นธรรม ความกำหนด ความเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ความเป็นบัณฑิต ความเป็นผู้ฉลาด ความเป็นผู้มีปัญญารักษาตน ปัญญาเครื่องจำแนก ปัญญาเครื่องคิด ปัญญาเครื่องเข้าไปเห็น ปัญญาอันกว้างขวางดุจแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญาอันนำไปรอบ ปัญญาเครื่องเห็นแจ้ง ความรู้สึกตัว ปัญญาเครื่องเจาะแทง ปัญญาเครื่องเห็นชัด ปัญญาเป็นใหญ่ ปัญญาเป็นกำลัง ปัญญาเป็นศัสตรา ปัญญา

เพียงดังปราสาท ปัญญาอันสว่าง ปัญญาอันแจ่มแจ้ง ปัญญาอันรุ่งเรือง ปัญญาเป็นแก้ว ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ

เพราะเหตุไร ปัญญาจึงตรัสเรียกว่า โธนา เพราะปัญญานั้นเป็นเครื่องกำจัด ล้าง ชำระ ซักฟอก ซึ่งกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธ ความลบหลู่ ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด ความกระด้าง ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่น ความเมา ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความเดือดร้อนทั้งปวง อกุสลาภิสังขารทั้งปวง เพราะเหตุนั้น ปัญญาจึงเรียกว่า โธนาอีกนัยหนึ่ง สัมมาทิฏฐิเป็นเครื่องกำจัด ล้าง ชำระ ซักฟอกซึ่งมิจฉาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะเป็นเครื่องกำจัด ... ซึ่งมิจฉาสังกัปปะ สัมมาวาจาเป็นเครื่องกำจัด

... ซึ่งมิจฉาวาจา สัมมากัมมันตะเป็นเครื่องกำจัด ... ซึ่งมิจฉากัมมันตะ สัมมาอาชีวะเป็นเครื่องกำจัด ... ซึ่งมิจฉาอาชีวะ สัมมาวายามะเป็นเครื่องกำจัด ... ซึ่งมิจฉาวายามะ สัมมาสติเป็นเครื่องกำจัด ... ซึ่งมิจฉาสติ สัมมาสมาธิเป็นเครื่องกำจัด ... ซึ่งมิจฉาสมาธิ สัมมาญาณะเป็นเครื่องกำจัด ... ซึ่งมิจฉาญาณะ สัมมาวิมุตติเป็นเครื่องกำจัด ชำระ ล้าง ซักฟอกซึ่งมิจฉาวิมุตติอีกนัยหนึ่ง อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นเครื่องกำจัด ล้าง ชำระ ซักฟอก กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความเดือดร้อนทั้งปวง อกุสลาภิสังขารทั้งปวง พระอรหันต์เข้าถึง เข้าถึงพร้อมแล้ว เข้าไป เข้าไปพร้อมแล้ว เข้าชิด เข้าชิดพร้อมแล้ว ประกอบแล้วด้วยธรรมทั้งหลายอันเป็นเครื่องกำจัดเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น พระอรหันต์จึงชื่อว่า ผู้มีปัญญาเป็นเครื่องกำจัด พระอรหันต์นั้นกำจัดราคะ บาป กิเลส ความเร่าร้อนได้แล้ว ฉะนั้นจึงชื่อว่า ผู้มีปัญญา

คำว่า ในที่ไหน ๆ ความว่า ในที่ไหน ๆ คือ ในที่บางแห่ง ในที่ไร ๆ ในภายใน ในภายนอก หรือทั้งภายในทั้งภายนอก

คำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก ... ในอายตนโลก

คำว่า ที่กำหนด ได้แก่ ความกำหนด ๒ อย่าง คือ (๑) ความกำหนดด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความกำหนด ด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความกำหนดด้วยอำนาจทิฏฐิ

คำว่า ในภพใหญ่น้อย ได้แก่ ในภพน้อยและภพใหญ่ คือ ในกรรมวัฏและวิปากวัฏ ในกรรมวัฏเป็นเครื่องเกิดในกามภพ ในวิปากวัฏเป็นเครื่องเกิดในกามภพ ในกรรมวัฏเป็นเครื่องเกิดในรูปภพ ในวิปากวัฏเป็นเครื่องเกิดในรูปภพ ในกรรมวิฏเป็นเครื่องเกิดในอรูปภพ ในวิปากวัฏเป็นเครื่องเกิดในอรูปภพ ในความเกิดบ่อย ๆ ในความไปบ่อย ๆ ในความเข้าถึงบ่อย ๆ ในปฏิสนธิบ่อย ๆ ในอันบังเกิดแห่งอัตภาพบ่อย ๆคำว่า ทิฏฐิที่กำหนดเอาเอง (เพื่อบังเกิด) ในภพใหญ่น้อยทั้งหลาย ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้มีปัญญาในที่ไหน ๆ ในโลก ความว่า ทิฏฐิที่กำหนด คือ ที่ดำริไว้ ปรุงแต่งไว้ ตั้งมั่นไว้ ในภพน้อยและภพใหญ่ทั้งหลายย่อมไม่มี มิได้มี ไม่ปรากฏ ไม่เข้าไปได้ แก่บุคคลผู้มีปัญญาในที่ไหน ๆ ในโลก คือ ย่อมเป็นทิฏฐิอันบุคคลผู้มีปัญญานั้นละเสียแล้ว ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวมความว่า ‘ทิฏฐิที่กำหนดเอาเอง(เพื่อบังเกิด)ในภพใหญ่น้อยทั้งหลาย ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้มีปัญญาในที่ไหนๆ ในโลก’

ว่าด้วยมายาและมานะ

{๑๐๒} คำว่า บุคคลผู้มีปัญญานั้นละมายาและมานะได้แล้ว ความว่า ความประพฤติที่เป็นไปเพื่อหลอกลวงตรัสเรียกว่า มายา บุคคลบางคนในโลกนี้

ประพฤติทุจริตด้วยกาย ประพฤติทุจริตด้วยวาจา ประพฤติทุจริตด้วยใจ แล้วย่อมตั้งความปรารถนาอันเลวทราม เพราะเหตุจะปกปิดทุจริตนั้น คือ ย่อมปรารถนาว่า “ใคร ๆ อย่ารู้เรา” ดำริว่า “ใคร ๆ อย่ารู้จักเรา” กล่าววาจาว่า “ใคร ๆ อย่ารู้เรา” ย่อมพยายามด้วยกายว่า “ใคร ๆ อย่ารู้เรา”ความลวง ความเป็นผู้มีความลวง ความเสแสร้ง ความอำพราง ความปิดบัง ความหลีกเลี่ยง ความซ่อน ความซ่อนเร้น ความปิด ความปกปิด ความไม่ทำให้เปิดเผย ความไม่ทำให้แจ่มแจ้ง ความปิดซ่อน การทำชั่วเห็นปานนี้ นี้เรียกว่า ความหลอกลวงคำว่า มานะ ได้แก่ ความถือตัว ๑ อย่าง คือ ความพองตัวขึ้นแห่งจิต

ความถือตัว ๒ อย่าง คือ (๑) การยกตน (๒) การข่มผู้อื่น

ความถือตัว ๓ อย่าง คือ (๑) ความถือตัวว่าเราดีกว่าเขา (๒) ความถือตัวว่าเราเสมอเขา (๓) ความถือตัวว่าเราด้อยกว่าเขา

ความถือตัว ๔ อย่าง คือ (๑) เกิดความถือตัวเพราะลาภ (๒) เกิดความถือตัวเพราะยศ (๓) เกิดความถือตัวเพราะสรรเสริญ (๔) เกิดความถือตัวเพราะสุข

ความถือตัว ๕ อย่าง คือ (๑) เกิดความถือตัวว่าเราได้รูปที่ชอบใจ (๒) เกิดความถือตัวว่าเราได้เสียงที่ชอบใจ (๓) เกิดความถือตัวว่าเราได้กลิ่นที่ชอบใจ (๔) เกิดความถือตัวว่าเราได้รสที่ชอบใจ (๔) เกิดความถือตัวว่าเราได้โผฏฐัพพะที่ชอบใจความถือตัว ๖ อย่าง คือ (๑) เกิดความถือตัวเพราะความถึงพร้อมแห่งจักษุประสาท (๒) เกิดความถือตัวเพราะความถึงพร้อมแห่งโสตประสาท (๓) เกิดความถือตัวเพราะความถึงพร้อมแห่งฆานประสาท (๔) เกิดความ

ถือตัวเพราะความถึงพร้อมแห่งชิวหาประสาท (๕) เกิดความถือตัวเพราะความถึงพร้อมแห่งกายประสาท (๖) เกิดความถือตัวเพราะความถึงพร้อมแห่งมโน

ความถือตัว ๗ อย่าง คือ (๑) ความถือตัว (๒) ความดูหมิ่น (๓) ความดูหมิ่นด้วยอำนาจความถือตัว (๔) ความถือตัวว่าด้อยกว่าเขา (๕) ความถือตัวว่าดีกว่าเขา (๖) ความถือตัวว่าเรามีเราเป็น (๗) ความถือตัวผิด ๆ

ความถือตัว ๘ อย่าง คือ (๑) เกิดความถือตัวเพราะได้ลาภ (๒) เกิดความถือตัวว่าด้อยเพราะความเสื่อมลาภ (๓) เกิดความถือตัวเพราะได้ยศ (๔) เกิดความถือตัวว่าด้อยเพราะความเสื่อมยศ (๕) เกิดความถือตัวเพราะได้สรรเสริญ (๖) เกิดความถือตัวว่าด้อยเพราะนินทา (๗) เกิดความถือตัวเพราะได้สุข (๘) เกิดความถือตัวว่าด้อยเพราะทุกข์

ความถือตัว ๙ อย่าง คือ (๑) เป็นผู้ดีกว่าเขา ถือตัวว่าดีกว่าเขา (๒) เป็นผู้ดีกว่าเขา ถือตัวว่าเสมอเขา (๓) เป็นผู้ดีกว่าเขา ถือตัวว่าด้อยกว่าเขา (๔) เป็นผู้เสมอเขา ถือตัวว่าดีกว่าเขา (๕) เป็นผู้เสมอเขา ถือตัวว่าด้อยกว่าเขา (๖) เป็นผู้เสมอเขา ถือตัวว่าเสมอเขา (๗) เป็นผู้ด้อยกว่าเขา ถือตัวว่าดีกว่าเขา (๘) เป็นผู้ด้อยกว่าเขา ถือตัวว่าเสมอเขา (๙) เป็นผู้ด้อยกว่าเขา ถือตัวว่าด้อยกว่าเขาความถือตัว ๑๐ อย่าง คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ (๑) เกิดความถือตัวเพราะชาติ (๒) เกิดความถือตัวเพราะโคตร (๓) เกิดความถือตัวเพราะความเป็นบุตรของตระกูล (๔) เกิดความถือตัวเพราะความเป็นผู้มีรูปงาม (๕) เกิดความถือตัวเพราะทรัพย์ (๖) เกิดความถือตัวเพราะการเชื้อเชิญ (๗) เกิดความถือตัวเพราะหน้าที่การงาน (๘) เกิดความถือตัวเพราะหลักแหล่งศิลปศาสตร์ (๙) เกิดความถือตัวเพราะวิทยฐานะ (๑๐) เกิดความถือตัวเพราะการศึกษา เพราะปฏิภาณ หรือเพราะเรื่องอย่างใดอย่างหนึ่ง

ความถือตัว กิริยาที่ถือตัว ความที่จิตถือตัว ความใฝ่สูง ความฟูขึ้น ความทนงตัว ความยกตัว ความที่จิตใคร่สูงดุจธง นี้ตรัสเรียกว่า ความถือตัว

คำว่า บุคคลผู้มีปัญญานั้นละมายาและมานะได้แล้ว ความว่า บุคคลผู้มีปัญญาละ เว้น บรรเทา ทำให้หมด ทำให้ไม่มีซึ่งมายาและมานะ รวมความว่า ‘บุคคลผู้มีปัญญานั้นละมายาและมานะได้แล้ว’

ว่าด้วยกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง ๒ อย่าง

{๑๐๓} หัวข้อว่า จะพึงเข้าถึงด้วยกิเลสอะไรเล่า เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง มีอธิบายดังนี้

คำว่า กิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง ได้แก่ กิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง ๒ อย่าง คือ (๑) กิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือตัณหา (๒) กิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่ากิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือตัณหา ... นี้ชื่อว่ากิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือทิฏฐิ

บุคคลผู้มีปัญญานั้นละกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือตัณหาได้แล้ว สลัดทิ้งกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือทิฏฐิได้แล้ว เพราะละกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือตัณหา สลัดทิ้งกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือทิฏฐิได้แล้ว จึงชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง บุคคลผู้มีปัญญานั้นจะพึงเข้าถึงด้วยราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ อุทธัจจะ วิจิกิจฉา อนุสัยอะไรเล่าว่า “เป็นผู้กำหนัด เป็นผู้ขัดเคือง เป็นผู้หลง เป็นผู้ผูกพัน เป็นผู้ถือมั่น เป็นผู้ถึงความฟุ้งซ่าน เป็นผู้ถึงความไม่ตกลงใจ เป็นผู้ถึงโดยเรี่ยวแรง”อภิสังขาร (กิเลสเครื่องปรุงแต่ง) เหล่านั้นอันผู้มีปัญญานั้นละได้แล้ว เพราะเป็นผู้ละอภิสังขารได้แล้ว จะพึงเข้าถึงคติทั้งหลายด้วยกิเลสอะไรเล่า

ว่า “เป็นสัตว์เกิดในนรก เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน เกิดในปิตติวิสัย เป็นมนุษย์ เป็นเทวดา เป็นผู้มีรูป เป็นผู้ไม่มีรูป เป็นผู้มีสัญญา เป็นผู้ไม่มีสัญญา เป็นผู้มีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่” บุคคลผู้มีปัญญานั้น ไม่มีเหตุไม่มีป้จจัย ไม่มีการณ์อันเป็นเครื่องไป รวมความว่า ‘จะพึงเข้าถึงด้วยกิเลสอะไรเล่า เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าทิฏฐิที่กำหนดเอาเอง (เพื่อบังเกิด) ในภพใหญ่น้อยทั้งหลาย ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้มีปัญญาในที่ไหนๆ ในโลก เพราะบุคคลผู้มีปัญญานั้นละมายาและมานะได้แล้ว จะพึงเข้าถึงด้วยกิเลสอะไรเล่า เพราะบุคคลนั้นเป็นผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง

{๑๐๔} [๒๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ก็บุคคลผู้ยังมีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงยอมเข้าถึงคำกล่าวหาในธรรมทั้งหลาย ใครจะพึงกล่าวหาบุคคลผู้ไม่มีกิเลส เป็นเหตุให้เข้าถึงด้วยกิเลสอะไรได้อย่างไรเล่า เพราะทิฏฐิที่ถือว่ามีอัตตาและทิฏฐิที่ถือว่าไม่มีอัตตาย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงนั้น บุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงนั้นสลัดทิฏฐิทั้งปวงได้แล้วในโลกนี้นี่แหละ{๑๐๕} หัวข้อว่า ก็บุคคลผู้ยังมีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงย่อมเข้าถึงคำกล่าวหาในธรรมทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า กิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง ได้แก่ กิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง ๒ อย่าง คือ (๑) กิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือตัณหา (๒) กิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือ

ทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่ากิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือตัณหา ... นี้ชื่อว่ากิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือทิฏฐิ

บุคคลนั้นยังละกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือตัณหาไม่ได้ ยังสละคืนกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือทิฏฐิไม่ได้ เพราะเป็นผู้ยังละกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือตัณหาไม่ได้ ยังสละคืนกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือทิฏฐิไม่ได้ จึงเข้าถึงคำกล่าวหาในธรรมทั้งหลายว่า “เป็นผู้กำหนัด เป็นผู้ขัดเคือง เป็นผู้หลง เป็นผู้ผูกพัน เป็นผู้ถือมั่น เป็นผู้ถึงความฟุ้งซ่าน เป็นผู้ถึงความไม่ตกลงใจ เป็นผู้ถึงโดยเรี่ยวแรง”กิเลสเครื่องปรุงแต่งเหล่านั้นอันบุคคลนั้นยังละไม่ได้ เพราะเป็นผู้ยังละกิเลสเครื่องปรุงแต่งไม่ได้ จึงเข้าถึง คือ เข้าไปถึง รับ ถือมั่น ยึดมั่น คำกล่าวหาโดยคติว่า “เป็นสัตว์เกิดในนรก เกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน เกิดในปิตติวิสัย เป็นมนุษย์ เป็นเทวดา เป็นผู้มีรูป เป็นผู้ไม่มีรูป เป็นผู้มีสัญญา เป็นผู้ไม่มีสัญญา เป็นผู้มีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่” รวมความว่า ‘บุคคลผู้ยังมีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงย่อมเข้าถึงคำกล่าวหาในธรรมทั้งหลาย’{๑๐๖} หัวข้อว่าใครจะพึงกล่าวหาบุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้ข้าถึงด้วยกิเลสอะไรได้อย่างไรเล่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า กิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง ได้แก่ กิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง ๒ อย่าง คือ (๑) กิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือตัณหา (๒) กิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือ ทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่ากิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือตัณหา ... นี้ชื่อว่ากิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือทิฏฐิ

บุคคลนั้นละกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือตัณหาได้แล้ว สละคืนกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือทิฏฐิได้แล้ว เพราะเป็นผู้ละกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือตัณหาได้แล้ว สละคืนกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงคือทิฏฐิได้แล้ว ใครจะพึง

กล่าวหาบุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงด้วยราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ อุทธัจจะ วิจิกิจฉา อนุสัยอะไรเล่าว่า “เป็นผู้กำหนัด เป็นผู้ขัดเคือง เป็นผู้หลง เป็นผู้ผูกพัน เป็นผู้ถือมั่น เป็นผู้ถึงความฟุ้งซ่าน เป็นผู้ถึงความไม่ตกลงใจ เป็นผู้ถึงโดยเรี่ยวแรง”

อภิสังขาร (กิเลสเครื่องปรุงแต่ง) อันบุคคลนั้นละได้แล้ว เพราะเป็นผู้ละอภิสังขารได้แล้ว ใครจะพึงกล่าวหาบุคคลนั้นด้วยกิเลสอะไรเล่าว่า “เป็นผู้เกิดในนรก ... เป็นผู้มีสัญญาก็มิใช่ไม่มีสัญญาก็มิใช่” บุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงนั้นไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย ไม่มีการณ์ ที่จะทำให้กล่าว บอก พูด แสดง แถลงได้ รวมความว่า ‘ใครจะพึงกล่าวหาบุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงด้วยกิเลสอะไรได้อย่างไรเล่า’

ว่าด้วยทิฏฐิ

{๑๐๗} หัวข้อว่า เพราะทิฏฐิที่ถือว่ามีอัตตาและทิฏฐิที่ถือว่าไม่มีอัตตา ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ทิฏฐิที่ถือว่ามีอัตตา ได้แก่ สัสสตทิฏฐิย่อมไม่มี

คำว่า ทิฏฐิที่ถือว่าไม่มีอัตตา ได้แก่ อุจเฉททิฏฐิย่อมไม่มี

คือ สิ่งที่ถือว่ามีอัตตา ไม่มี ถึงที่พึงปล่อยวางว่าไม่มีอัตตา ก็ไม่มีผู้ใดมีสิ่งที่ถือ ผู้นั้นชื่อว่ามีสิ่งที่พึงปล่อยวาง ผู้ใดมีสิ่งที่พึงปล่อยวาง ผู้นั้นชื่อว่ามีสิ่งที่ถือ พระอรหันต์ก้าวล่วงความถือและความปล่อยวาง ล่วงเลยความเจริญและความเสื่อมไปแล้ว พระอรหันต์นั้นอยู่จบพรหมจรรย์เป็นเครื่องอยู่แล้ว ประพฤติธรรมเป็นเครื่องประพฤติแล้ว ... ไม่มีภพใหม่ รวมความว่า ‘ทิฏฐิที่ถือว่ามีอัตตาและทิฏฐิที่ถือว่าไม่มีอัตตาย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงนั้น’

{๑๐๘} คำว่า บุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงนั้นสลัดทิฏฐิทั้งปวงได้แล้ว ในโลกนี้นี่แหละ ความว่า ทิฏฐิ ๖๒ อันบุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงนั้น ละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำไม่ให้ควรเกิดขึ้น ได้เผาแล้วด้วยไฟคือญาณ บุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงนั้นสลัดแล้ว คือ กำจัด กำจัดดี กำจัดออก ละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ให้ถึงความไม่มีซึ่งทิฏฐิทั้งปวงในโลกนี้นี่แหละ รวมความว่า ‘บุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงนั้นสลัดทิฏฐิทั้งปวงได้แล้วในโลกนี้นี่แหละ’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าก็บุคคลผู้ยังมีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึง ย่อมเข้าถึงคำกล่าวหาในธรรมทั้งหลาย ใครจะพึงกล่าวหาบุคคลผู้ไม่มีกิเลส เป็นเหตุให้เข้าถึงด้วยกิเลสอะไรได้อย่างไรเล่า เพราะทิฏฐิที่ถือว่ามีอัตตาและทิฏฐิที่ถือว่าไม่มีอัตตาย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงนั้น บุคคลผู้ไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เข้าถึงนั้นสลัดทิฏฐิทั้งปวงได้แล้วในโลกนี้นี่แหละ

จบ ทุฏฐัฏฐกสุตตนิทเทสที่ ๓

๔. สุทธัฏฐกสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยทัสสนะในเรื่องความหมดจด

{๑๐๙} [๒๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายว่า)

เราเห็นนรชนผู้หมดจดว่าเป็นผู้ไม่มีโรคอย่างยิ่ง ความหมดจดย่อมมีแก่นรชนด้วยการเห็น บุคคลผู้รู้จริงอย่างนี้ รู้ว่า ‘การเห็นนี้เป็นเยี่ยม’ ดังนี้ จึงเป็นผู้พิจารณาเห็นความหมดจด เพราะฉะนั้น ย่อมเชื่อว่า การเห็นนั้นเป็นญาณ

ว่าด้วยผู้พิจารณาเห็นความหมดจด

{๑๑๐} หัวข้อว่า เราเห็นนรชนผู้หมดจดว่าเป็นผู้ไม่มีโรคอย่างยิ่ง มีอธิบายดังนี้

คำว่า เราเห็นนรชนผู้หมดจด ความว่า เราเห็น คือ แลเห็น เพ่งดู ตรวจดู พิจารณาเห็นนรชนผู้หมดจด

คำว่า ไม่มีโรคอย่างยิ่ง ความว่า ถึงความเป็นผู้ไม่มีโรค ถึงธรรมอันเกษม ถึงธรรมเป็นที่ต้านทาน ถึงธรรมเป็นที่เร้น ถึงธรรมที่เป็นสรณะ ถึงธรรมเป็นที่ไปข้างหน้า ถึงธรรมไม่มีภัย ถึงธรรมไม่เคลื่อน ถึงธรรมไม่ตาย ถึงนิพพานอย่างยิ่ง รวมความว่า ‘เราเห็นนรชนผู้หมดจดว่าเป็นผู้ไม่มีโรคอย่างยิ่ง’{๑๑๑} คำว่า ความหมดจดย่อมมีแก่นรชนด้วยการเห็น ความว่า ความหมดจด คือ ความสะอาด ความบริสุทธิ์ ความพ้น ความหลุดพ้น ความรอดพ้น ย่อมมีแก่นรชน คือ นรชนย่อมหมดจด สะอาด บริสุทธิ์