๑. กามสุตตนิทเทส เล่ม ๒๙

พระไตรปิฎกภาษาไทย

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ขุททกนิกาย

มหานิทเทส

ฉบับเฉลิมพระเกียรติ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี

พุทธศักราช ๒๕๔๙

มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์

๒๙

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ขุททกนิกาย มหานิทเทส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. อัฏฐกวรรค

๑. กามสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยกาม ๒ อย่าง

{๑} [๑] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

เมื่อสัตว์ปรารถนากามอยู่ ถ้ากามนั้นสำเร็จแก่สัตว์นั้น สัตว์นั้นได้กามตามที่ตนปรารถนาแล้ว ย่อมเป็นผู้อิ่มใจแน่นอน

หัวข้อว่า เมื่อปรารถนากามอยู่ มีอธิบายดังนี้

{๒} คำว่า กาม โดยหัวข้อได้แก่ กาม ๒ อย่าง คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลสกาม

วัตถุกามเป็นไฉน คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันน่าชอบใจ เครื่องปูลาด เครื่องนุ่งห่ม ทาสหญิง ทาสชาย แพะ แกะ ไก่ สุกร ช้าง โค ม้า ลา นา ที่ดิน เงิน ทอง บ้าน นิคม ราชธานี แว่นแคว้น ชนบท กองพลรบ คลัง และวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความยินดีอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วัตถุกาม

อีกนัยหนึ่ง กามที่เป็นอดีต ที่เป็นอนาคต ที่เป็นปัจจุบัน กามที่เป็นภายใน ที่เป็นภายนอก ที่เป็นทั้งภายในทั้งภายนอก กามชนิดเลว ชนิดปานกลาง ชนิดประณีต กามที่เป็นของสัตว์ผู้เกิดในอบาย ที่เป็นของมนุษย์ ที่เป็นของทิพย์ กามที่ปรากฏเฉพาะหน้า ที่เนรมิตเอง ที่ผู้อื่นเนรมิตให้ กามที่หวงแหน ที่ไม่ได้หวงแหน กามที่ยึดถือว่าของเรา ที่ไม่ยึดถือว่าของเรา ธรรมที่เป็นกามาวจรแม้ทั้งหมด ธรรมที่เป็นรูปาวจรแม้ทั้งหมด ธรรมที่เป็นอรูปาวจรแม้ทั้งหมด ธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งตัณหา เป็นอารมณ์แห่งตัณหา ชื่อว่ากาม เพราะอรรถว่าอันบุคคลพึงใคร่ เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งความมัวเมา กามเหล่านี้ตรัสเรียกว่าวัตถุกามกิเลสกามเป็นไฉน คือ ความพอใจ ความกำหนัด ความพอใจและความกำหนัด ความดำริ ความกำหนัด ความดำริและความกำหนัด ความพอใจคือความใคร่ ความกำหนัดคือความใคร่ ความเพลิดเพลินคือความใคร่ในกามทั้งหลาย ความทะยานอยากในกาม ความเสน่หาในกาม ความเร่าร้อนในกาม ความหมกมุ่นในกาม ความติดใจในกาม ห้วงนํ้าคือกาม ความประกอบในกาม ความยึดมั่นในกาม เครื่องกางกั้นคือกามฉันทะ ชื่อว่ากาม

(สมจริงดังที่พระเจ้าอัฑฒมาสกทรงอุทานว่า)

ดูก่อนกาม เราได้เห็นมูลรากของเจ้าแล้ว เจ้าเกิดจากความดำริ เราจักไม่ดำริถึงเจ้าอีกละ เจ้าจักเกิดขึ้นไม่ได้ ต่อไปด้วยอาการอย่างนี้

กามเหล่านี้ ตรัสเรียกว่า กิเลสกาม

คำว่า เมื่อปรารถนากามอยู่ ความว่า เมื่อต้องการ คือ อยากได้ ยินดี ปรารถนา มุ่งหมาย ชอบใจอยู่ซึ่งกาม รวมความว่า ‘เมื่อปรารถนากามอยู่’

คำว่า ถ้ากามนั้นสำเร็จแก่สัตว์นั้น มีอธิบายดังนี้

{๓} คำว่า สัตว์นั้น ได้แก่ สัตว์นั้นไม่ว่าจะเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา หรือมนุษย์ก็ตาม

คำว่า กามนั้น ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รสโผฏฐัพพะ อันน่าชอบใจ ซึ่งเรียกว่าวัตถุกาม

คำว่า สำเร็จ ได้แก่ ย่อมสำเร็จ คือ สำเร็จเรียบร้อย ได้ ได้รับ ประสบ พบ รวมความว่า ‘ถ้ากามนั้นสำเร็จแก่สัตว์นั้น’

คำว่า ย่อมเป็นผู้อิ่มใจแน่นอน มีอธิบายดังนี้

{๔} คำว่า แน่นอน เป็นคำกล่าวโดยส่วนเดียว เป็นคำกล่าวโดยไม่มีความสงสัย เป็นคำกล่าวโดยไม่มีความเคลือบแคลง เป็นคำกล่าวไม่เป็นสองส่วน เป็นคำกล่าวไม่เป็นสองอย่าง เป็นคำกล่าวไม่รวมกัน เป็นคำกล่าวไม่ผิด คำว่า แน่นอน นี้เป็นคำกล่าวกำหนดแน่คำว่า อิ่ม คือ ความอิ่ม ความปราโมทย์ ความเบิกบาน ความบันเทิง ความร่าเริง ความรื่นเริง ความปลื้มใจ ความยินดี ความชื่นใจ ความชอบใจ ความเต็มใจที่ประกอบพร้อมเฉพาะด้วยกามคุณ ๕

คำว่า ใจ คือ จิต มนะ มานัส หทัย ปัณฑระ มนะ มนายตนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่เกิดแต่ผัสสะเป็นต้นนั้น นี้ตรัสเรียกว่า ใจ ใจนี้สหรคต คือ เกิดร่วม เกี่ยวข้อง ประกอบ เกิดพร้อมกัน ดับพร้อมกัน มีวัตถุอย่างเดียวกัน มีอารมณ์อันเดียวกันกับความอิ่มนี้

คำว่า ย่อมเป็นผู้อิ่มใจ คือ เป็นผู้มีใจยินดี มีใจร่าเริง มีใจเบิกบาน มีใจยินดี มีใจสูง มีใจปลาบปลื้ม รวมความว่า ‘ย่อมเป็นผู้อิ่มใจแน่นอน’หัวข้อว่า สัตว์นั้นได้กามตามที่ตนปรารถนาแล้ว มีอธิบายดังนี้

{๕} คำว่า ได้ ความว่า ได้ คือ ได้แล้ว ได้เฉพาะ ประสบ พบ

คำว่า สัตว์ คือ สัตว์ นระ มาณพ บุรุษ บุคคล ผู้มีชีวิต ผู้เกิด สัตว์เกิด ผู้มีกรรม มนุษย์

คำว่า ที่ตนตามปรารถนาแล้ว คือ รูป เสียง กลิ่น รส หรือโผฏฐัพพะ ตามที่ตนปรารถนา ยินดี ประสงค์ มุ่งหมาย ชอบใจ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่าสัตว์นั้นได้กามตามที่ตนปรารถนาแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าเมื่อสัตว์ปรารถนากามอยู่ ถ้ากามนั้นสำเร็จแก่สัตว์นั้น สัตว์นั้นได้กามตามที่ตนปรารถนาแล้วย่อมเป็นผู้อิ่มใจแน่นอน{๖} [๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ถ้าเมื่อสัตว์ผู้ปรารถนากามอยู่นั้นเกิดความพอใจในกามขึ้น กามเหล่านั้นเสื่อมไป สัตว์นั้นย่อมกระวนกระวาย เหมือนสัตว์ที่ลูกลูกศรแทงฉะนั้น{๗} หัวข้อว่า ถ้าเมื่อสัตว์ผู้ปรารถนากามอยู่นั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ถ้าเมื่อสัตว์นั้น ได้แก่ สัตว์นั้น ไม่ว่าจะเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา หรือมนุษย์ก็ตามคำว่า ปรารถนากามอยู่ คือ เมื่อต้องการ อยากได้ ยินดี ปรารถนา มุ่งหมาย ชอบใจ

อีกนัยหนึ่ง สัตว์ย่อมไป ออกไป ถูกพาไป ถูกนำไปด้วยกามตัณหา เปรียบเหมือนมนุษย์ย่อมไป ออกไป ถูกพาไป ถูกนำไปด้วยยานคือช้างบ้าง ยานคือม้าบ้าง ยานคือโคบ้าง ยานคือแพะบ้าง ยานคือแกะบ้าง ยานคืออูฐบ้าง ยานคือลาบ้าง ฉันใด สัตว์ย่อมไป ออกไป ถูกพาไป ถูกนำไปเพราะกามตัณหา ฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘เมื่อสัตวผู้ปรารถนากามอยู่นั้น’

{๘} หัวข้อว่า เมื่อสัตว์เกิดความพอใจในกามขึ้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ความพอใจ ได้แก่ ความพอใจด้วยอำนาจความใคร่ ความกำหนัดด้วยอำนาจความใคร่ ความเพลินด้วยอำนาจความใคร่ ความทะยานอยากด้วยอำนาจความใคร่ ความเสน่หาด้วยอำนาจความใคร่ ความเร่าร่อนด้วยอำนาจความใคร่ ความหมกมุ่นด้วยอำนาจความใคร่ ความติดใจด้วยอำนาจความใคร่ ห้วงน้ำคือความใคร่ เครื่องประกอบไว้คือความใคร่ ความยึดถือคือความใคร่ เครื่องกางกั้นคือความพอใจด้วยอำนาจ ความใคร่ในกามุปาทานทั้งหลายเกิดแล้ว เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏแล้วแก่สัตว์นั้นคำว่า สัตว์ คือ สัตว์ นระ มานพ บุรุษ บุคคล ผู้มีชีวิต ผู้เกิด สัตว์เกิด ผู้มีกรรม มนุษย์ รวมความว่า เมื่อสัตว์เกิดความพอใจในกามขึ้น

{๙} คำว่า กามเหล่านั้นเสื่อมไป ความว่า กามเหล่านั้นเสื่อมไปบ้าง สัตว์นั้นเสื่อมจากกามทั้งหลายบ้าง

กามเหล่านั้นเสื่อมไปอย่างไร คือ เมื่อสัตว์นั้นยังคงอยู่นั่นแหละ โภคะเหล่านั้นถูกพระราชาริบไปบ้าง ถูกโจรลักไปบ้าง ถูกไฟไหม้บ้าง ถูกนํ้าพัดไปบ้าง ถูกพวกทายาทที่ไม่ถูกกันโกงไปบ้าง หาโภคทรัพย์ที่เก็บฝังไว้ไม่พบบ้าง การงานที่จัดการไม่ดีเสียหายไปบ้าง มีคนที่ล้างผลาญตระกูลซึ่งจับจ่าย ทำลาย ล้างผลาญโภคะเหล่านั้นเกิดขึ้นในตระกูลบ้าง ข้อนี้

เป็นความไม่เที่ยงแห่งโภคะข้อที่ ๘ กามเหล่านั้นย่อมเสื่อม สูญ กระจัดกระจาย เสื่อม สูญหาย แตกสลายไปด้วยอาการอย่างนี้

สัตว์นั้นย่อมเสื่อมจากกามทั้งหลายอย่างไร คือ โภคะเหล่านั้นยังคงอยู่นั่นแหละ สัตว์นั้นย่อมเคลื่อนไป ตายไป สูญหายไป พลัดพรากไปจากโภคะเหล่านั้น สัตว์นั้นย่อมเสื่อม สูญ กระจัดกระจาย เสื่อม สูญหาย แตกสลายไปจากกามทั้งหลายด้วยอาการอย่างนี้สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

(ทานวัตถุที่บุคคลให้แล้วนั้นย่อมมีสุขเป็นผล ที่ยังมิได้ให้ย่อมไม่เป็นอย่างนั้น) โจรยังปล้นได้ พระราชายังริบได้ ไฟยังไหม้ได้ หรือสูญหายไปได้

อนึ่งบุคคลจำต้องละร่างกายพร้อมทั้งสิ่งที่ครอบครองไว้ด้วยการตายจากไป ผู้มีปัญญารู้ชัดดังนี้แล้ว ควรใช้สอยโภคสมบัติและให้ทานเถิด เมื่อได้ให้ทานและใช้สอยตามควรแล้ว ก็จะไม่ถูกติเตียน เข้าถึงสถานที่อันเป็นแดนสวรรค์

รวมความว่า ‘กามเหล่านั้นย่อมเสื่อมไป

{๑๐} คำว่า สัตว์นั้นย่อมกระวนกระวายเหมือนสัตว์ที่ถูกลูกศรแทงฉะนั้น ความว่า สัตว์ผู้ถูกลูกศรที่ทำด้วยเหล็กแทงก็ตาม ผู้ถูกลูกศรที่ทำด้วยกระดูกแทงก็ตาม ผู้ถูกลูกศรที่ทำด้วยงาแทงก็ตาม ผู้ถูกลูกศรที่ทำด้วยเขาแทงก็ตาม ผู้ถูกลูกศรที่ทำด้วยไม้แทงก็ตาม ย่อมกระวนกระวาย กระเสือกกระสน ดิ้นรน จุกเสียด เจ็บตัว เจ็บใจ ฉันใด ความโศกรำพัน

เจ็บกาย เจ็บใจ และคับแค้นใจย่อมเกิดเพราะวัตถุกามทั้งหลายแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป สัตว์นั้นถูกลูกศรคือกามแทงแล้วย่อมกระวนกระวาย กระเสือกกระสน หวั่นไหว ดิ้นรน จุกเสียด เจ็บกาย เจ็บใจฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘สัตว์นั้นย่อมกระวนกระวายเหมือนสัตว์ที่ถูกลูกศรแทงฉะนั้น’เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ถ้าเมื่อสัตว์ผู้ปรารถนากามอยู่นั้น เกิดความพอใจในกามขึ้น กามเหล่านั้นเสื่อมไป สัตว์นั้นย่อมกระวนกระวาย เหมือนสัตว์ที่ถูกลูกศรแทงฉะนั้น

{๑๑} [๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ผู้ใดหลีกเว้นกามทั้งหลายเหมือนบุคคลหลบหลีกหัวงูไปได้ ผู้นั้นเป็นผู้มีสติ ยอมล่วงพ้นตัณหานี้ในโลกเสียได้

ว่าด้วยการหลีกเว้นกามด้วยเหตุ ๒ ประการ

{๑๒} หัวข้อว่า ผู้ใดย่อมหลีกเว้นกามทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ใด ได้แก่ ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ผู้ประกอบอย่างใด ผู้ชนิดใด ผู้มีประการอย่างใด ผู้ถึงฐานะใด ผู้ประกอบด้วยธรรมใด เป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์ เป็นแพศย์ เป็นศูทร เป็นคฤหัสถ์ เป็นบรรพชิต เป็นเทวดา หรือเป็นมนุษย์ก็ตามคำว่า กาม ในคำว่า ย่อมหลีกเว้นกามทั้งหลาย โดยหัวข้อได้แก่ กาม ๒ อย่าง คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลสกาม

วัตถุกามเป็นไฉน คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันน่าชอบใจ ... กามเหล่านี้เรียกว่า วัตถุกาม ... กามเหล่านี้เรียกว่า กิเลสกาม

คำว่า ย่อมหลีกเว้นกาม คือ ย่อมหลีกเว้นกามโดยเหตุ๒ประการ คือ (๑) โดยการข่มไว้ (๒) โดยการตัดขาด

ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้อย่างไร คือ บุคคลผู้เห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยโครงกระดูกเพราะอรรถว่าเป็นของมีความยินดีน้อย” ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ ผู้เห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยชิ้นเนื้อเพราะอรรถว่าเป็นของสาธารณ์แก่ชนหมู่มาก” ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ ผู้เห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยคบเพลิงเพราะอรรถว่าเป็นของตามเผา” ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ ผู้เห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิงเพราะอรรถว่าเป็นของให้เร่าร้อนมาก” ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ ผู้เห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยความฝันเพราะอรรถว่าเป็นของปรากฏชั่วเวลาอันสั้น”

ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่ม ไว้ ผู้เห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยของขอยืมเพราะอรรถว่าเป็นของเป็นไปชั่วกาลที่กำหนด” ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ ผู้เห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยผลไม้คาต้นเพราะอรรถว่าเป็นเหตุให้ถูกหักถูกเด็ดดึง” ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ ผู้เห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยดาบและเขียงเพราะอรรถว่าเป็นเครื่องบั่นและรองรับการบั่น” ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ ผู้เห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยหอกหลาวเพราะอรรถว่าเป็นเครื่องทิ่มแทง” ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ ผู้เห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยหัวงูเพราะอรรถว่าเป็นสิ่งมีภัยเฉพาะหน้า” ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ ผู้เห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยกองไฟเพราะอรรถว่าเป็นดังไฟกองใหญ่ที่เผาผลาญ” ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้

ว่าด้วยผู้หลีกเว้นกามด้วยการข่มไว้ ๑๘ ประเภท

แม้ผู้เจริญพุทธานุสสติย่อมหลีกเว้นกามได้โดยการข่มไว้ แม้ผู้เจริญธัมมานุสติย่อมหลีกเว้นกามได้โดยการข่มไว้ แม้ผู้เจริญสังฆานุสสติ ...

แม้ผู้เจริญสีลานุสสติ ... แม้ผู้เจริญจาคานุสสติ ... แม้ผู้เจริญเทวตานุสสติ ... แม้ผู้เจริญอานาปานัสสติ ... แม้ผู้เจริญมรณานุสสติ ... แม้ผู้เจริญกายคตาสติ ... แม้ผู้เจริญอุปสมานุสสติ ... แม้ผู้เจริญปฐมฌาน ... แม้ผู้เจริญทุติยฌาน ... แม้ผู้เจริญตติยฌาน ... แม้ผู้เจริญจตุตถฌาน ... แม้ผู้เจริญอากาสานัญจายตนสมาบัติ ... แม้ผู้เจริญวิญญาณัญจายตนสมาบัติ ... แม้ผู้เจริญอากิญจัญญายตนสมาบัติ ... แม้ผู้เจริญเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ย่อมหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ ย่อมหลีกเว้นกามได้โดยการข่มไว้อย่างนี้

ว่าด้วยผู้หลีกเว้นกามได้ด้วยการตัดขาด ๔ ประเภท

ย่อมหลีกเว้นกามได้โดยการตัดขาดอย่างไร คือ แม้ผู้เจริญโสดาปัตติ

มรรค ย่อมหลีกเว้นกามอันให้ไปสู่อบายได้โดยการตัดขาด แม้ผู้เจริญสกาทาคามิมรรค ย่อมหลีกเว้นกามส่วนหยาบได้โดยการตัดขาด แม้ผู้เจริญอนาคามิมรรค ย่อมหลีกเว้นกามอันเป็นส่วนละเอียดได้โดยการตัดขาด แม้ผู้เจริญอรหัตมรรค ย่อมหลีกเว้นกามได้โดยการตัดขาดโดยอาการทั้งปวงโดยประการทั้งปวง หมดสิ้น มิได้มีส่วนเหลือ ย่อมหลีกเว้นกามได้โดยการตัดขาดอย่างนี้ รวมความว่า ‘ผู้ใดย่อมหลีกเว้นกามทั้งหลาย’

{๑๓} คำว่า เหมือนบุคคลหลบหลีกหัวงูไปได้ มีความว่า งู เรียกว่า สัปปะ เพราะอรรถว่าอะไร งูจึงเรียกว่าสัปปะ งูเรียกว่าสัปปะ เพราะอรรถว่าเลื้อยไป งูเรียกว่าภุชคะ เพราะอรรถว่าไปด้วยขนด งูเรียกว่าอุรคะ เพราะอรรถว่าไปด้วยอก งูเรียกว่าปันนคะ เพราะอรรถว่ามุดหัวไป งูเรียกว่าสิริสปะ เพราะอรรถว่าหลับทางหัว งูเรียกว่าวิลาสยะ เพราะอรรถว่านอนในรู งูเรียกว่าคุหาสยะ เพราะอรรถว่านอนในถํ้า งูเรียกว่าทาฒาวุธ เพราะอรรถว่ามีเขี้ยวเป็นอาวุธ งูเรียกว่าโฆรวิสะ เพราะอรรถว่ามีพิษร้ายแรง งูเรียกว่าทุชิวหา เพราะอรรถว่ามีลิ้นสองแฉก งูเรียกว่าทิรสัญญู เพราะอรรถว่าลิ้มรสด้วยลิ้นสองแฉก บุรุษผู้รักชีวิต ไม่อยากตาย รักสุขเกลียดทุกข์ พึงเดินหลีก หลีกเลี่ยง หลบหลีกหัวงู ฉันใด บุคคลผู้รักสุขเกลียดทุกข์พึงเดินหลีก หลีกเลี่ยง หลบหลีกกามทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘เหมือนบุคคลหลบหลีกหัวงู’{๑๔} คำว่า ผู้นั้นเป็นผู้มีสติ ย่อมล่วงพ้นตัณหานี้ในโลกเสียได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้นั้น คือ ผู้หลีกเว้นกามทั้งหลาย

ตัณหาตรัสเรียกว่า วิสัตติกา ได้แก่ ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ความพอใจ ความชอบใจ ความเพลิดเพลิน ความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน ความกำหนัดกล้าแห่งจิต ความปรารถนา ความหมกมุ่น

ความติดใจ ความยินดี ความยินดีทั่วไป ความข้องอยู่ ความจมอยู่ ความแสวงหา ความลวง ธรรมชาติที่ให้สัตว์เกิด ธรรมชาติที่ให้สัตว์เกิดพร้อม ธรรมชาติที่เย็บไว้ ธรรมชาติที่มีเครือข่าย ธรรมชาติที่กำซาบไป ธรรมชาติที่ซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ธรรมชาติที่เป็นดังเส้นด้าย ธรรมชาติที่กระจายไป ธรรมชาติที่ประมวลมา ธรรมชาติที่เป็นเพื่อน ความตั้งมั่นเครื่องนำไปสู่ภพ ความติดอารมณ์ ความตั้งอยู่ในอารมณ์ ความเชยชิด ความเสน่หา ความเพ่งเล็ง ความผูกพัน ความหวัง ความจำนง ความประสงค์ ความหวังในรูป ความหวังในเสียง ความหวังในกลิ่น ความหวังในรส ความหวังในโผฏฐัพพะ ความหวังในลาภ ความหวังในทรัพย์

ความหวังในบุตร ความหวังในชีวิต ความปรารถนา ความให้สัตว์ปรารถนา ความที่จิตปรารถนา ความเหนี่ยวรั้ง ความให้สัตว์เหนี่ยวรั้ง ความที่จิตเหนี่ยวรั้ง ความหวั่นไหว อาการแห่งความหวั่นไหว ความพรั่งพร้อมด้วยความหวั่นไหว ความกำเริบ ความใคร่ดี ความกำหนัดในที่ผิดธรรม ความโลภไม่เสมอ ความใคร่ อาการแห่งความใคร่ ความมุ่งหมาย ความหวังปอง ความปรารถนาดี กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ตัณหาในรูปภพ ตัณหาในอรูปภพ ตัณหาในนิโรธ รูปตัณหา สัททตัณหา

คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา โอฆะ โยคะ คันถะ อุปาทาน ความกั้น ความปิด ความบัง ความผูก ความเข้าไปเศร้าหมอง ความนอนเนื่อง ความกลุ้มรุมจิต ความเป็นดังเถาวัลย์ ความปรารถนาวัตถุต่าง ๆ รากเหง้าแห่งทุกข์ เหตุแห่งทุกข์ แดนเกิดแห่งทุกข์ บ่วงมาร เบ็ดมาร วิสัยมาร แม่นํ้าตัณหา ข่ายตัณหา โซ่ตัณหา สมุทรตัณหา อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะคำว่า วิสัตติกา ความว่า ตัณหาตรัสเรียกว่าวิสัตติกา เพราะอรรถว่าอะไร เพราะอรรถว่าซ่านไป เพราะอรรถว่าแผ่ไป เพราะอรรถว่าแล่นไป เพราะอรรถว่าครอบงำ เพราะอรรถว่าสะท้อนไป เพราะอรรถว่าเป็นเหตุให้คลาดเคลื่อน เพราะอรรถว่ามีรากเป็นพิษ เพราะอรรถว่ามีผล

เป็นพิษ เพราะอรรถว่าเปรียบด้วยเครื่องบริโภคเป็นพิษ ตัณหาจึงชื่อว่าวิสัตติกา

อีกนัยหนึ่ง ตัณหานั้นแผ่ไปในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตระกูล คณะ ที่อยู่ ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ ในอดีต ในอนาคต ในปัจจุบัน แล่นไป ซ่านไปในรูปที่เห็นแล้ว เสียงที่ได้ยินแล้ว กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่ทราบแล้ว และธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้ง ตัณหาจึงชื่อว่า วิสัตติกาคำว่า ในโลก คือ อบายโลก มนุษโลก เทวโลก ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก

ว่าด้วยผู้มีสติ

คำว่า เป็นผู้มีสติ ได้แก่ เป็นผู้มีสติโดยเหตุ ๔ อย่าง คือ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เมื่อเจริญกายานุปัสสนาสติปัฏฐานในกาย ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เมื่อเจริญเวทนานุปัสสนาสติปัฏฐานในเวทนาทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เมื่อเจริญจิตตานุปัสสนาสติปัฏฐานในจิต ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เมื่อเจริญธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐานในธรรมทั้งหลายเป็นผู้มีสติโดยเหตุ ๔ อย่างแม้อื่นอีก คือ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเว้นจากความเป็นผู้ไม่มีสติ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้ทำธรรมทั้งหลายที่ควรทำด้วยสติ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้กำจัดธรรมทั้งหลายที่เป็นข้าศึกต่อสติ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้ไม่หลงลืมธรรมทั้งหลายที่เป็นนิมิตแห่งสติ

เป็นผู้มีสติโดยเหตุ ๔ อย่างแม้อื่นอีก คือ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยสติ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้อยู่ด้วยสติ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้คล่องแคล่วด้วยสติ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้ไม่หวนกลับจากสติ

เป็นผู้มีสติโดยเหตุ ๔ อย่างแม้อื่นอีก คือ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้ระลึกได้ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้สงบ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้ระงับ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมของสัตบุรุษ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงพระพุทธคุณ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงพระธรรมคุณ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงพระสังฆคุณ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงศีล ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงการ

บริจาค ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงธรรมที่ทำให้เป็นเทวดา ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะตั้งสติกำหนดลมหายใจเข้าออก ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงความตาย ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงกาย(ให้เห็นว่าไม่งาม) ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงธรรมคือนิพพานสติ คือ ความระลึกถึง ความระลึกเฉพาะ สติ คือ กิริยาที่ระลึก ความทรงจำ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่หลงลืม สติ คือ สตินทรีย์ สติพละ สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ เอกายนมรรค ธรรมนี้ตรัสเรียกว่าสติ บุคคลเป็นผู้เข้าใกล้ เข้าชิด เข้าถึง เข้าถึงพร้อม เข้าไปถึง เข้าไป ถึงพร้อม ประกอบด้วยสตินี้ บุคคลนั้น เรียกว่า ผู้มีสติคำว่า ผู้นั้นเป็นผู้มีสติ ยอมลวงพ้นตัณหานี้ในโลกเสียได้ มีความว่า เป็นผู้มีสติ ย่อมข้าม ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง ล่วงเลย ตัณหาที่ชื่อว่าวิสัตติกานี้ในโลก รวมความว่า ‘ผู้นั้นเป็นผู้มีสติย่อมล่วงพ้นตัณหานี้ในโลกเสียได้’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าผู้ใดหลีกเว้นกามทั้งหลายเหมือนบุคคลหลบหลีกหัวงูไปได้ ผู้นั้นเป็นผู้มีสติ ย่อมล่วงพ้นตัณหานี้ในโลกเสียได้

{๑๕} [๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

นรชนใดปรารถนาไร่นา ที่ดิน เงิน โค ม้า ทาส บุรุษ สตรี พวกพ้อง หรือกามเป็นอันมาก

{๑๖} หัวข้อว่า ไร่นา ที่ดิน เงิน มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไร่นา คือ นาข้าวสาลี นาข้าวเจ้า ไร่ถั่วเขียว ไร่ถั่วราชมาส นาข้าวเหนียว นาข้าวละมาน ไร่งา

คำว่า ที่ดิน คือ ที่ปลูกเรือน ที่ปลูกฉาง ที่หน้าเรือน ที่หลังเรือน ที่สวน ที่อยู่

คำว่า เงิน คือ กหาปณะ เรียกว่าเงิน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ไร่นา ที่ดิน เงิน

ว่าด้วยทาส ๔ ประเภท

{๑๗} คำว่า โค ม้า ทาส บุรุษ มีความว่า โคทั้งหลายตรัสเรียกว่า โค ปศุสัตว์เป็นต้นตรัสเรียกว่า ม้าคำว่า ทาส ได้แก่ ทาส ๔ ประเภท คือ

(๑) ทาสที่เกิดภายใน

(๒) ทาสที่ซี้อมาด้วยทรัพย์

(๓) ผู้ที่สมัครตัวเป็นทาสเอง

(๔) เฉลยที่เข้าถึงความเป็นทาส

สมจริงดังที่วิธูรบัณฑิตกล่าวว่า

คนบางพวกเป็นทาสโดยกำเนิดบ้าง คนบางพวกเป็นทาสที่เขาซื้อมาด้วยทรัพย์บ้าง คนบางพวกสมัครเข้าเป็นทาสเองบ้าง คนบางพวกเป็นทาสเพราะตกเป็นเชลยบ้างคำว่า บุรุษ ได้แก่ บุรุษ ๓ ประเภท คือ (๑) คนรับจ้าง (๒) กรรมกร (๓) พวกอยู่อาศัย รวมความว่า โค ม้า ทาส บุรุษ

{๑๘} คำว่า สตรี พวกพ้อง กามเป็นอันมาก มีความว่า สตรีที่มีเจ้าของตรัสเรียกว่า สตรี

คำว่า พวกพ้อง ได้แก่ พวกพ้อง ๔ ประเภท คือ

(๑) พวกพ้องโดยเป็นญาติ ชื่อว่าพวกพ้อง

(๒) พวกพ้องโดยโคตร ชื่อว่าพวกพ้อง

(๓) พวกพ้องโดยการเรียนมนต์ ชื่อว่าพวกพ้อง

(๔) พวกพ้องโดยการเรียนศิลปะ ชื่อว่าพวกพ้อง

คำว่า กามเป็นอันมาก คือ กามมาก กามมากเหล่านี้ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะอันน่าชอบใจ รวมความว่า ‘สตรี พวกพ้อง กามเป็นอันมาก’{๑๙} คำว่า นรชนใดปรารถนา มีอธิบายดังนี้ คำว่า ใด คือ ผู้ใด ผู้เช่นใด ผู้ประกอบอย่างใด ผู้ชนิดใด ผู้มีประการอย่างใด ผู้ถึงฐานะอย่างใด ผู้ประกอบด้วยธรรมใด จะเป็นกษัตริย์ เป็นพราหมณ์ เป็นแพศย์ เป็นศูทร เป็นคฤหัสถ์ เป็นบรรพชิต เป็นเทวดา หรือเป็นมนุษย์ก็ตามคำว่า นรชน คือ สัตว์ นระ มานพ บุรุษ บุคคล ผู้มีชีวิต ผู้เกิด สัตว์เกิด ผู้มีกรรม มนุษย์

คำว่า ปรารถนา คือ ย่อมปรารถนา ย่อมปรารถนาเนือง ๆ ย่อมสนใจ ย่อมติดพันในวัตถุกามทั้งหลาย ด้วยกิเลสกาม รวมความว่า ‘นรชนใดปรารถนา’เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

นรชนใดปรารถนาไร่นา ที่ดิน เงิน โค ม้า ทาส บุรุษ สตรี พวกพ้อง หรือกามเป็นอันมาก

{๒๐} [๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

เหล่ากิเลสอันไม่มีกำลังย่อมครอบงำนรชนนั้น เหล่าอันตรายย่อมยํ่ายีนรชนนั้น เพราะอันตรายนั้น ทุกข์ย่อมติดตามนรชนนั้นไป เหมือนน้ำไหลเข้าเรือที่รั่วแล้ว ฉะนั้น

{๒๑} หัวข้อว่า เหล่ากิเลสอันไม่มีกำลังย่อมครอบงำนรชนนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่มีกำลัง คือ กิเลสอันไม่มีกำลัง คือ อ่อนกำลัง มีกำลังน้อย มีเรี่ยวแรงน้อย เลว ทราม เสื่อม ต่ำ ลามก หยาบ เล็กน้อย กิเลสเหล่านั้นย่อมครอบงำ ข่มขี่ กดขี่ ท่วมทับ รัดรึง ย่ำยีบุคคลนั้น รวมความว่า ‘เหล่ากิเลสอันไม่มีกำลังย่อมครอบงำนรชนนั้น’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง สัทธาพละ วิริยพละ สติพละ สมาธิพละ ปัญญาพละ หิริพละ โอตตัปปพละ ไม่มีแก่บุคคลใด กิเลสเหล่านั้นย่อมครอบงำข่มขี่ กดขี่ ท่วมทับ รัดรึง ย่ำยีบุคคลนั้นผู้ไม่มีกำลัง มีกำลังทราม มีกำลังน้อย มีเรี่ยวแรงน้อย เลว ทราม เสื่อม ต่ำ ลามก หยาบ เล็กน้อย รวมความว่า ‘เหล่ากิเลสอันไม่มีกำลังย่อมครอบงำนรชนนั้น’ อย่างนี้บ้าง

ว่าด้วยอันตราย ๒ อย่าง

{๒๒} หัวข้อว่า เหล่าอันตรายย่อมยํ่ายีนรชนนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า อันตราย ได้แก่ อันตราย ๒ อย่าง คือ (๑) อันตรายปรากฏ (๒) อันตรายปกปิด

อันตรายปรากฏเป็นไฉน คือ ราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี เสือดาว หมาป่า โค กระบือ ช้าง งู แมงป่อง ตะขาบ โจร คนที่ทำกรรม

ชั่ว คนที่เตรียมจะทำกรรมชั่ว และโรคทางจักษุประสาท โรคทางโสตประสาท โรคทางฆานประสาท โรคทางชิวหาประสาท โรคทางกายประสาท โรคทางศีรษะ โรคทางหู โรคทางปาก โรคทางฟัน โรคไอ โรคหืด ไข้หวัด ไข้พิษ ไข้เซื่องซึม โรคในท้อง โรคลมสลบ โรคบิด โรคจุกเสียด โรคลงราก โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรคมองคร่อ โรคลมบ้าหมู โรคหิดเปื่อย โรคหิดด้าน โรคคุดทะราด โรคหูด โรคละลอก โรคอาเจียนโลหิต โรคดีเดือด โรคเบาหวาน เริม พุพอง ริดสีดวง อาพาธมีดีเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีลมเป็นสมุฏฐาน ไข้สันนิบาต อาพาธเกิดแต่ฤดูแปรปรวน อาพาธเกิดแต่การบริหารไม่สมํ่าเสมอ อาพาธเกิดแต่ความเพียรเกินกำลัง

อาพาธเกิดแต่วิบากของกรรม ความหนาว ความร้อน ความหิว ความระหาย ปวดอุจจาระ ปวดปัสสาวะ ความสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดดและสัตว์เลื้อยคลาน อันตรายเหล่านี้เรียกว่า อันตรายปรากฏอันตรายปกปิดเป็นไฉน คือ กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต กามฉันทนิวรณ์ พยาปาทนิวรณ์ ถีนมิทธนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ วิจิกิจฉานิวรณ์ ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความผูกโกรธไว้ ความลบหลู่คุณท่าน ความตีเสมอ ความริษยา ความตระหนี่ ความลวง ความโอ้อวด ความหัวดื้อ ความแข่งดี ความถือตัว ความดูหมิ่นท่าน ความมัวเมา ความประมาท กิเลสทั้งปวง ทุจริตทั้งปวง ความกระวนกระวายทั้งปวง ความเร่าร้อนทั้งปวง ความเดือดร้อนทั้งปวง อภิสังขารคืออกุศลธรรมทั้งปวง อันตรายเหล่านี้เรียกว่า อันตรายปกปิด

ที่ชื่อว่า อันตราย เพราะอรรถว่าอะไร ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าครอบงำ ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นไปเพื่อความเสื่อม ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย

ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าครอบงำอย่างไร คือ อันตรายเหล่านั้นย่อมครอบงำ คือ ข่มขี่ กดขี่ ท่วมทับ รัดรึง ย่ำยีบุคคลนั้น ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าครอบงำอย่างนี้

ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นไปเพื่อความเสื่อมอย่างไร คือ อันตรายเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม คือ เพื่ออันตรธานไปแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย อันตรายเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อม เพื่ออันตรธานไปแห่งกุศลธรรมเหล่าไหน อันตรายเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมเพื่ออันตรธานไปแห่งกุศลธรรมเหล่านี้ คือ การปฏิบัติชอบ การปฏิบัติสมควร การปฏิบัติไม่เป็นข้าศึก การปฏิบัติเป็นไปตามประโยชน์ การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม การทำให้บริบูรณ์ในศีล ความเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองในอินทรีย์ ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ การประกอบเนือง ๆ ในความเป็นผู้ตื่น สติสัมปชัญญะ การประกอบเนือง

ๆ ในการเจริญสติปัฏฐาน ๔ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญสัมมัปปธาน ๔ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญอิทธิบาท ๔ การประกอบเนืองๆ ในการเจริญอินทรีย์ ๕ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญพละ ๕ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญโพชฌงค์ ๗ การประกอบเนือง ๆ ในการเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ อันตรายเหล่านั้นย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมเพื่ออันตรธานไปแห่งกุศลธรรมเหล่านี้ ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นไปเพื่อความเสื่อมอย่างนี้ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลายอย่างไร คือ อกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในอัตภาพนั้น ย่อมเป็นธรรมอยู่อาศัยในอัตภาพ เปรียบเหมือนเหล่าสัตว์ที่อาศัยรูย่อมอยู่ในรู ที่อาศัยน้ำย่อมอยู่ในนํ้า ที่อาศัยป่าย่อมอยู่ในป่า ที่อาศัยต้นไม้ย่อมอยู่ที่ต้นไม้ ฉันใด อกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นในอัตภาพนั้น ย่อมเป็นธรรมอยู่อาศัยในอัตภาพ ฉันนั้น ชื่อว่าอันตรายเพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลายอย่างนี้บ้าง

สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีอันเตวาสิก มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่สำราญ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุผู้มีอันเตวาสิกมีอาจารย์ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่สำราญอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมอันเลวทราม คือ ความดำริฟุ้งซ่านอันเป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุในธรรมวินัยนี้เพราะเห็นรูปด้วยจักษุ อกุศลธรรมเหล่านั้นย่อมสิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมสิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอันเตวาสิก’ เพราะอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมครอบงำภิกษุนั้น เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า

‘ผู้มีอาจารย์’ยังมีอีกข้อหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย อกุศลธรรมอันเลวทรามคือความดำริฟุ้งซ่านอันเป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุเพราะฟังเสียงด้วยโสตะ ... เพราะสูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... เพราะลิ้มรสด้วยชิวหา ... เพราะถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ... เพราะรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโน อกุศลธรรมเหล่านั้นย่อมสิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมสิงอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอันเตวาสิก’ เพราะอกุศลธรรมอันเลวทรามเหล่านั้นย่อมครอบงำภิกษุนั้น เหตุนั้นเราจึงเรียกภิกษุนั้นว่า ‘ผู้มีอาจารย์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีอันเตวาสิก มีอาจารย์ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่สำราญอย่างนี้แล”ชื่อว่า อันตราย เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย อย่างนี้บ้าง

สมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้เป็นมลทินภายใน เป็นไพรีภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นผู้ฆ่าภายใน เป็นข้าศึกภายใน ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ โลภะ

เป็นมลทินภายใน เป็นไพรีภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นผู้ฆ่าภายใน เป็นข้าศึกภายใน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โทสะ ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โมหะ เป็นมลทินภายใน เป็นไพรีภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นผู้ฆ่าภายใน เป็นข้าศึกภายใน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้แลเป็นมลทินภายใน เป็นไพรีภายใน เป็นศัตรูภายใน เป็นผู้ฆ่าภายใน เป็นข้าศึกภายในความโลภก่อให้เกิดความพินาศ ทำจิตให้กำเริบ ผู้คนส่วนใหญ่มักจะไม่รู้ว่าความโลภที่เกิดขึ้นภายในนั้นเป็นภัย

คนโลภย่อมไม่รู้จักประโยชน์ ย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใด ความโลภครอบงำนรชน เมื่อนั้น ย่อมมีแต่ความมืดมน

ความโกรธก่อให้เกิดความพินาศ ทำจิตให้กำเริบ ผู้คน ส่วนใหญ่มักจะไม่รู้ว่าความโกรธที่เกิดขึ้นภายในนั้นเป็นภัย

คนโกรธย่อมไม่รู้จักประโยชน์ ย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใด ความโกรธครอบงำนรชน เมื่อนั้น ย่อมมีแต่ความมืดมน

ความหลงก่อให้เกิดความพินาศ ทำจิตให้กำเริบ ผู้คนส่วนใหญ่มักจะไม่รู้ว่าความหลงที่เกิดขึ้นภายในนั้นเป็นภัย

คนหลงย่อมไม่รู้จักประโยชน์ ย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใด ความหลงครอบงำนรชน เมื่อนั้น ย่อมมีแต่ความมืดมน

ชื่อว่า อันตราย เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย อย่างนี้บ้าง

และสมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ดูก่อนมหาบพิตร ธรรม ๓ ประการแลเมื่อเกิดในภายในแห่งบุรุษ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ เพื่อความอยู่ไม่ผาสุก ธรรม ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ ธรรมคือโลภะแลเมื่อเกิดขึ้นในภายในแห่งบุรุษ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ เพื่อความอยู่ไม่ผาสุก ดูก่อนมหาบพิตร ธรรมคือโทสะแล ... ดูก่อนมหาบพิตร ธรรมคือโมหะแล เมื่อเกิดขึ้นในภายในแห่งบุรุษ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ เพื่อความอยู่ไม่ผาสุก ดูก่อนมหาบพิตร ธรรม ๓ ประการนี้แล เมื่อเกิดขึ้นในภายในแห่งบุรุษ ย่อมเกิดขึ้นเพื่อไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์ เพื่อความอยู่ไม่ผาสุก”(พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงตรัสคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า)

โลภะ โทสะ และโมหะ ซึ่งเกิดขึ้นแล้วในตน ย่อมเบียดเบียนบุคคลผู้มีใจบาป ดุจขุยไผ่เบียดเบียนต้นไผ่ ฉะนั้น

ชื่อว่า อันตราย เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย อย่างนี้บ้าง

และสมจริงดังพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

ราคะและโทสะเกิดจากอัตภาพนี้ ความไม่ยินดี ความยินดี และความขนพองสยองเกล้าก็เกิดจากอัตภาพ

ความตรึกในใจก็เกิดจากอัตภาพนี้แล้วปล่อยจิตไป เหมือนเด็ก ๆ จับกามัดเท้าแล้วปล่อยไปฉะนั้น

ชื่อว่า อันตราย เพราะอรรถว่าเป็นที่อยู่แห่งอกุศลธรรมทั้งหลาย อย่างนี้บ้าง

คำว่า เหล่าอันตรายย่อมยํ่ายีนรชนนั้น มีความว่า อันตรายเหล่านั้นย่อมครอบงำ ข่มขี่ กดขี่ ท่วมทับ รัดรึง ย่ำยีบุคคลนั้น รวมความว่า ‘เหล่าอันตรายย่อมย่ำยีนรชนนั้น’

{๒๓} คำว่า เพราะอันตรายนั้น ทุกข์ย่อมติดตามนรชนนั้นไป มีความว่า เพราะอันตรายนั้น ๆ ทุกข์ย่อมติดตาม ตามไป ไปตามบุคคลนั้น คือ ชาติทุกข์ย่อมติดตาม ตามไป ไปตาม ชราทุกข์ ... พยาธิทุกข์ ... มรณทุกข์ ... ทุกข์คือความเศร้าโศก ร่ำไร ลำบากกาย ทุกข์ใจ ความแค้นใจ ... ทุกข์คือความเกิดในนรก ... ทุกข์คือความเกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ... ทุกข์คือความเกิดในปิตติวิสัย ... ทุกข์คือความเกิดในมนุษย์ ... ทุกข์มีความเกิดในครรภ์เป็นมูล ... ทุกข์มีความตั้งอยู่ในครรภ์เป็นมูล ... ทุกข์มีความคลอดจากครรภ์เป็นมูล ... ทุกข์ที่ติดตามสัตว์ที่เกิดแล้ว ... ทุกข์อันเนื่องแต่ผู้อื่นแห่งสัตว์ที่เกิดแล้ว

... ทุกข์อันเกิดแต่ความขวนขวายของตน ... ทุกข์อันเกิดแต่ความขวนขวายของผู้อื่น ... ทุกข์เกิดแต่ทุกขเวทนา ... ทุกข์เกิดแต่สังขาร ... ทุกข์เกิดแต่ความแปรปรวน ... โรคทางจักษุประลาท โรคทางโสตประลาท โรคทางฆานประสาท โรคทางชิวหาประสาท โรคทางกายประสาท โรคทางศีรษะ โรคทางหู โรคทางปาก โรคทางฟัน โรคไอ โรคหิด ไข้หวัด ไข้พิษ ไข้เซื่องซึม โรคในท้อง โรคลมสลบ โรคบิด โรคจุกเสียด โรคลงราก โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรคมองคร่อ โรคลมบ้าหมู โรคหิดเปื่อย โรคหิดด้าน โรคคุดทะราด โรคหูด โรคละลอก โรคอาเจียนโลหิต

โรคดีเดือด โรคเบาหวาน เริม พุพอง ริดสีดวง อาพาธมีดีเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีลมเป็นสมุฏฐาน ไข้สันนิบาต อาพาธเกิดแต่ฤดูแปรปรวน อาพาธเกิดแต่การบริหารไม่สมํ่าเสมอ อาพาธเกิดแต่ความเพียรเกินกำลัง อาพาธเกิดแต่วิบากของกรรม ความหนาว ความร้อน ความหิว ความระหาย ปวดอุจจาระ ปวดปัสสาวะ ทุกข์เกิดแต่สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน ทุกข์เพราะความตายแห่งมารดา ทุกข์เพราะความตายแห่งบิดา ทุกข์เพราะความตายแห่งพี่ชายและน้องชาย ทุกข์เพราะความตายแห่งพี่สาวและน้องสาว ทุกข์เพราะความตายแห่งบุตร ทุกข์เพราะความตายแห่งธิดา ทุกข์เพราะความฉิบหายแห่งญาติ ทุกข์เพราะความฉิบหายแห่งโภคทรัพย์

ทุกข์เพราะความฉิบหายอันเกิดแต่โรค ทุกข์เพราะความฉิบหายแห่งศีล ทุกข์เพราะความฉิบหายแห่งทิฏฐิย่อมติดตาม ตามไป ไปตามบุคคลนั้น รวมความว่า ‘เพราะอันตรายนั้น ทุกข์ย่อมติดตามนรชนนั้นไป’{๒๔} คำว่า เหมือนนํ้าไหลเข้าเรือที่รั่วฉะนั้น มีความว่า นํ้าไหลซึมเข้า เรือที่แตกรั่วแล้ว คือ น้ำย่อมซึมเข้าไป พุ่งเข้าไป ไหลเข้าไปแต่ที่นั้น ๆ คือ ย่อมซึมเข้าไป พุ่งเข้าไป ไหลเข้าไป ข้างหน้าบ้าง ข้างหลังบ้าง ข้างท้องบ้าง แต่ข้าง ๆ บ้าง ฉันใด เพราะอันตรายนั้น ๆ ทุกข์ย่อมติดตาม ตามไป ไปตามบุคคลนั้น คือ ชาติทุกข์ย่อมติดตาม ตามไป ไปตาม ... ทุกข์เพราะความฉิบหายแห่งทิฏฐิย่อมติดตาม ตามไป ไปตามบุคคลนั้น ฉันนั้น รวมความว่า ‘เหมือนน้ำไหลเข้าเรือที่รั่ว’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสว่า

เหล่ากิเลสอันไม่มีกำลังย่อมครอบงำนรชนนั้น เหล่าอันตรายย่อมย่ำยีนรชนนั้น เพราะอันตรายนั้น ทุกข์ย่อมติดตามนรชนนั้นไป เหมือนน้ำไหลเข้าเรือที่รั่วแล้ว ฉะนั้น

{๒๕} [๖] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

เพราะเหตุนั้น สัตว์ผู้เกิดมาพึงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ พึงหลีกเว้นกามทั้งหลาย ครั้นละกามเหล่านั้นได้แล้วก็พึงข้ามโอฆะได้ เหมือนบุคคลวิดน้ำในเรือแล้วก็ไปถึงฝั่งได้ ฉะนั้น

{๒๖} หัวข้อว่า เพราะเหตุนั้น สัตว์ผู้เกิดมาพึงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เพราะเหตุนั้น ได้แก่ เพราะฉะนั้น คือ เพราะการณ์นั้น เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น เพราะเรื่องนั้น สัตว์ผู้เกิดมาเมื่อเห็นโทษนั้นในกามทั้งหลาย ฉะนั้นจึงชื่อว่า เพราะเหตุนั้น

คำว่า สัตว์ผู้เกิดมา ได้แก่ สัตว์ นระ มานพ บุรุษ บุคคล ผู้มีชีวิต ผู้เกิด สัตว์เกิด ผู้มีกรรม มนุษย์

คำว่า ในกาลทุกเมื่อ ได้แก่ ในกาลทุกเมื่อ คือ ในกาลทั้งปวง ตลอดกาลทั้งปวง ตลอดกาลเป็นนิตย์ ตลอดกาลยั่งยืน ตลอดกาลเป็นนิรันดร์ ตลอดกาลเป็นอันเดียว ตลอดกาลติดต่อ ตลอดกาลเป็นลำดับ ตลอดกาลไม่ขาดระยะ ตลอดกาลไม่มีระหว่าง ตลอดกาลสืบเนื่อง ตลอดกาลไม่ขาดสาย ตลอดกาลกระชั้นชิด ในกาลก่อนภัต ในกาลหลังภัต ในยามต้น ในยามกลาง ในยามหลัง ในข้างแรม ในข้างขึ้น ในฤดูฝน ในฤดูหนาว ในฤดูร้อน ในตอนวัยต้น ในตอนวัยกลาง ในตอนวัยหลังคำว่า มีสติ ได้แก่ เป็นผู้มีสติโดยเหตุ ๔ อย่าง คือ เมื่อเจริญกายานุปัสสนาสติปัฏฐานในกาย ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เมื่อเจริญเวทนานุปัสสนาสติปัฏฐานในเวทนาทั้งหลาย ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เมื่อเจริญจิตตานุปัสสนาสติปัฏฐานในจิต ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เมื่อเจริญธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐานในธรรมทั้งหลาย ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เป็นผู้มีสติโดยเหตุ ๔ อย่าง

แม้อื่นอีก คือ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติเพราะเว้นจากความเป็นผู้ไม่มีสติ ... บุคคลเป็นผู้เข้าใกล้เข้าชิด เข้าถึง เข้าถึงพร้อม เข้าไปถึง เข้าไปถึงพร้อม ประกอบด้วยสตินี้ บุคคลนั้นเรียกว่าผู้มีสติ รวมความว่า ‘สัตว์ผู้เกิดมาพึงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ’

{๒๗} คำว่า พึงหลีกเว้นกามทั้งหลาย โดยหัวข้อ ได้แก่กาม ๒ อย่าง คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลสกาม วัตถุกามเป็นไฉน คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะอันเป็นที่น่าชอบใจ ... กามเหล่านี้เรียกว่าวัตถุกาม ... กามเหล่านี้ตรัสเรียกว่า กิเลสกาม

คำว่า พึงหลีกเว้นกามทั้งหลาย คือ พึงเว้นขาดกามทั้งหลายโดยเหตุ ๒ ประการ คือ (๑) โดยการข่มไว้ (๒) โดยการตัดขาด

พึงหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้อย่างไร คือ สัตวผู้เกิดมาเมื่อเห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยโครงกระดูกเพราะอรรถว่าเป็นของมีความยินดีน้อย” พึงหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ เมื่อเห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยชิ้นเนื้อเพราะอรรถว่าเป็นของสาธารณ์แก่ชนหมู่มาก” พึงหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ เมื่อเห็นอยู่ว่า “กามทั้งหลายเปรียบด้วยคบเพลิงเพราะอรรถว่าเป็นของตามเผา” พึงหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ ... แม้เจริญเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ พึงหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้ พึงหลีกเว้นกามโดยการข่มไว้อย่างนี้ ... พึงหลีกเว้นกามโดยการตัดขาดอย่างนี้ .... รวมความว่า ‘พึงหลีกเว้นกามทั้งหลาย’{๒๘} คำว่า ครั้นละกามเหล่านั้นได้แล้วก็พึงข้ามโอฆะได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เหล่านั้น คือ สัตว์ผู้เกิดมากำหนดรู้วัตถุกามทั้งหลาย ละ ละทั่ว บรรเทา ทำให้สูญสิ้น ให้ถึงความไม่มีในภายหลังซึ่งกิเลสกาม คือ ละ ละทั่ว บรรเทา ทำให้สูญสิ้น ให้ถึงความไม่มีในภายหลังซึ่งกามฉันทนิวรณ์ ... พยาปาทนิวรณ์ ... ถีนมิทธนิวรณ์ ... อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ ละ ละทั่ว

บรรเทา ทำให้สูญสิ้น ให้ถึงความไม่มีในภายหลังซึ่งวิจิกิจฉานิวรณ์ พึงข้าม ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง เป็นไปล่วงกามโอฆะ ภวโอฆะ ทิฏฐิโอฆะ อวิชชาโอฆะ รวมความว่า ‘ครั้นละกามเหล่านั้นได้แล้วก็พึงข้ามโอฆะไดั’

{๒๙} คำว่า เหมือนบุคคลวิดน้ำในเรือแล้วไปถึงฝั่งฉะนั้น ความว่า บุคคลวิด สาดออก เททิ้งซึ่งนํ้าในเรืออันทำให้หนัก บรรทุกหนักแล้วพึงไปถึงฝั่งด้วยเรือที่เบา โดยเร็วไว โดยไม่ลำบาก ฉันใด สัตว์ผู้เกิดมากำหนดรู้ วัตถุกามทั้งหลาย ละ ละทั่ว บรรเทา ทำให้สูญสิ้น ให้ถึงความไม่มีในภายหลัง ซึ่งกิเลสกาม คือ ละ ละทั่ว บรรเทา ทำให้สูญสิ้น ให้ถึงความไม่มีในภายหลังซึ่งกามฉันทนิวรณ์ ... พยาปาทนิวรณ์ ... ถีนมิทธนิวรณ์ ... อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ ... วิจิกิจฉานิวรณ์ ก็พึงไปถึงฝั่งโดยเร็วไว โดยไม่ลำบาก ฉันนั้นอมตนิพพาน ตรัสเรียกว่า ฝั่ง ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้ พึงถึง บรรลุ ถูกต้อง ทำให้แจ้งซึ่งฝั่ง

คำว่า ถึงฝั่ง คือ ผู้ใดใคร่เพื่อจะถึงฝั่ง ผู้นั้นชื่อว่าผู้ถึงฝั่ง ผู้ใดย่อมไปสู่ฝั่ง ผู้นั้นชื่อว่าผู้ถึงฝั่ง ผู้ใดถึงฝั่งแล้ว ผู้นั้นชื่อว่าผู้ถึงฝั่ง

สมจริงพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

“บุคคลผู้ข้ามพ้นแล้ว ถึงฝั่งแล้วดำรงอยู่บนบก ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘พราหมณ์’ เป็นชื่อของพระอรหันต์ พระอรหันต์นั้นนั่นแลถึงฝั่งด้วยการรู้ยิ่ง ถึงฝั่งด้วยการกำหนดรู้ ถึงฝั่งด้วยการละ ถึงฝั่งด้วยการเจริญ ถึงฝั่งด้วยการทำให้แจ้ง ถึงฝั่งด้วยการบรรลุ คือ ถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวงด้วยการรู้ยิ่ง ถึงฝั่งแห่งทุกข์ทั้งปวงด้วยการกำหนดรู้ ถึง

ฝั่งแห่งกิเลสทั้งปวงด้วยการละ ถึงฝั่งแห่งอริยมรรค ๔ ด้วยการเจริญ ถึงฝั่งแห่งนิโรธด้วยการทำให้แจ้ง ถึงฝั่งแห่งสมาบัติทั้งปวงด้วยการบรรลุ

พระอรหันต์นั้นถึงความชำนาญ ถึงความสำเร็จในอริยศีล ถึงความชำนาญ ถึงความสำเร็จในอริยสมาธิ ถึงความชำนาญ ถึงความสำเร็จในอริยปัญญา ถึงความชำนาญ ถึงความสำเร็จในอริยวิมุตติ

พระอรหันต์นั้นไปสู่ฝั่งแล้ว ถึงฝั่งแล้ว ไปสู่ส่วนสุดแล้ว ถึงส่วนสุดแล้ว ไปสู่ที่สุดแล้ว ถึงที่สุดแล้ว ไปสู่ที่สุดรอบแล้ว ถึงที่สุดรอบแล้ว ไปสู่ความสำเร็จแล้ว ถึงความสำเร็จแล้ว ไปสู่ที่ป้องกันแล้ว ถึงที่ป้องกันแล้ว ไปสู่ที่ลับแล้ว ถึงที่ลับแล้ว ไปสู่ที่พึ่งแล้ว ถึงที่พึ่งแล้ว ไปสู่ที่ไม่มีภัยแล้ว ถึงที่ไม่มีภัยแล้ว ไปสู่ที่ไม่จุติแล้ว ถึงที่ไม่จุติแล้ว ไปสู่ที่ไม่ตายแล้ว ถึงที่ไม่ตายแล้ว ไปสู่นิพพานแล้ว ถึงนิพพานแล้วพระอรหันต์นั้นอยู่จบแล้ว ประพฤติจรณะแล้ว ลุถึงทางไกลแล้ว ถึงทิศ(นิพพาน)แล้ว ถึงที่สุดแล้ว รักษาพรหมจรรย์แล้ว ถึงทิฏฐิอันอุดมแล้ว เจริญมรรคแล้ว ละกิเลสได้แล้ว มีการแทงตลอดที่ไม่กำเริบ ทำให้แจ้งนิโรธแล้ว

พระอรหันต์นั้นเจริญมรรคแล้ว ธรรมที่ควรรู้ยิ่งก็ได้รู้ยิ่งแล้ว ธรรมที่ควรกำหนดรู้ก็ได้กำหนดรู้แล้ว ธรรมที่ควรละก็ได้ละแล้ว ธรรมที่ควรเจริญก็ได้เจริญแล้ว ธรรมที่ควรทำให้แจ้งก็ได้ทำให้แจ้งแล้ว

พระอรหันต์นั้นถอนลิ่มสลักคืออวิชชาได้แล้ว ถมคือกรรมได้แล้ว ถอนเสาระเนียดคือตัณหาได้แล้ว ไม่มีบานประตูคือสังโยชน์ เป็นผู้ไกลจากข้าศึกคือกิเลส ปลดธงคือมานะลงได้แล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว ไม่เกี่ยวเกาะโยคกิเลสแล้ว ละองค์ ๕ ได้แล้ว ประกอบด้วยองค์ ๖ มีธรรมเป็น

เครื่องรักษาอย่างเอก(คือสติ) มีธรรมเป็นเครื่องอิงอาศัย ๔ (อปัสเสนธรรม) บรรเทาทิฏฐิสัจจะเฉพาะอย่างได้แล้ว มีการแสวงหาอันชอบ ไม่หย่อนประเสริฐ มีความดำริมิได้ขุ่นมัว ระงับกายสังขารได้แล้ว มีจิตพ้นดีแล้ว มีปัญญาพ้นดีแล้ว เป็นผู้มีความบริบูรณ์ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เป็นอุดมบุรุษ เป็นบรมบุรุษ ถึงความบรรลุปรมัตถธรรมแล้ว

พระอรหันต์นั้นมิได้ก่อ มิได้กำจัด กำจัดได้แล้วดำรงอยู่ มิได้ละ มิได้ถือมั่น ละได้แล้วดำรงอยู่ มิได้เย็บ มิได้ยก เย็บได้แล้วดำรงอยู่ มิได้ดับ มิได้ให้ลุก ดับได้แล้วดำรงอยู่ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยสีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ซึ่งเป็นของพระอเสขะ แทงตลอดอริยสัจได้แล้วดำรงอยู่ ก้าวล่วงตัณหาอย่างนี้แล้วดำรงอยู่ ดับไฟกิเลสได้แล้วดำรงอยู่ ดำรงอยู่เพราะเป็นผู้ไม่ต้องเวียนว่ายตายเกิด ยึดธรรมส่วนยอดได้แล้วดำรงอยู่ ดำรงอยู่โดยการเสพวิมุตติ ดำรงอยู่ด้วยความบริสุทธิ์แห่งเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา ดำรงอยู่ด้วยความบริสุทธิ์โดยสิ้นเชิง ดำรงอยู่โดยความเป็นผู้ไม่แข็งกระด้างด้วยตัณหาทิฏฐิ มานะอันบริสุทธิ์ ดำรงอยู่โดยความเป็นผู้หลุดพ้น ดำรงอยู่โดยความเป็นผู้สันโดษ ดำรงอยู่ในส่วนสุดรอบ(สุดท้าย)แห่งขันธ์ ธาตุ อายตนะ คติ อุปบัติ ปฏิสนธิ ภพ สงสาร วัฏฏะ ดำรงอยู่ในภพสุดท้าย ดำรงอยู่ในสรีระสุดท้าย ทรงไว้ซึ่งร่างกายสุดท้ายสมจริงพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

พระขีณาสพนั้นมีภพนี้เป็นภพสุดท้าย มีสรีระนี้เป็นครั้งสุดท้าย พระขีณาสพนั้นไม่มีการเวียนเกิดเวียนตายและภพใหม่ต่อไป

รวมความว่า ‘เหมือนบุคคลวิดนํ้าในเรือแล้วไปถึงฝั่งฉะนั้น’

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

เพราะเหตุนั้น สัตว์ผู้เกิดมาพึงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ พึงหลีกเว้นกามทั้งหลาย ครั้นละกามเหล่านั้นได้แล้ว ก็พึงข้ามโอฆะได้ เหมือนบุคคลวิดนํ้าในเรือแล้วก็ไปถึงฝั่งได้ ฉะนั้น

จบ กามสุตตนิทเทสที่ ๑

๒. คุหัฏฐกสุตตนิทเทส

อธิบายสูตรว่าด้วยนรชนเป็นผู้ข้องอยู่ในถ้ำคือกาย

{๓๐} [๗] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

นรชนเป็นผู้ข้องอยู่ในถํ้า เป็นผู้ถูกกิเลสจำนวนมากปิดบังไว้แล้ว นรชนเมื่อดำรงตนอยู่ (อย่างนี้) จึงจมลงในเหตุให้ลุมหลง(คือกามคุณ) นรชนเช่นนั้นย่อมอยู่ไกลจากวิเวก เพราะว่ากามทั้งหลายในโลกมิใช่จะละได้โดยง่าย{๓๑} หัวข้อว่า นรชนเป็นผู้ข้องอยู่ในถํ้า เป็นผู้อันกิเลสจำนวนมากปิดบังไว้แล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า เป็นผู้ข้องอยู่ ได้กล่าวไว้แล้ว แต่ว่าถํ้าควรกล่าวก่อน กาย ตรัสเรียกว่า ถํ้า