เมตตคูมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

๔. เมตตคูมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านเมตตคู

[๑๘] (ท่านเมตตคูทูลถามดังนี้ว่า)

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถาม พระองค์ ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ย่อมสำคัญพระองค์ว่าเป็นผู้จบเวท อบรม พระองค์แล้ว ความทูกข์ทั้งปวงในโลกซึ่งมีจำนวนมาก เกิดแต่ที่ไหนหนอหัวข้อว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า การถาม ได้แก่ การถาม ๓ อย่าง คือ

(๑) อทิฏฐโชตนาปุจฉา ถามเพื่อให้แจ่มแจ้งในสิ่งที่ยังไม่เคยเห็น

(๒) ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา ถามเพื่อเทียบเคียงในสิ่งที่เคยเห็นแล้ว

(๓) วิมติเฉทนาปุจฉา ถามเพื่อตัดความสงสัย

อทิฏฐโชตนาปุจฉาเป็นไฉน คือ ลักษณะที่ตนยังไม่รู้ ไม่เห็น ไม่ เทียบเคียง ไม่พิจารณา ไม่แจ่มแจ้ง ไม่ปรากฏโดยปกติ ก็ถามปัญหาเพื่อรู้ เห็น เพื่อเทียบเคียง เพื่อพิจารณา เพื่อต้องการให้แจ่มแจ้ง เพื่อต้องการ ให้ปรากฏซึ่งลักษณะนั้น นี้ชื่อว่าอทิฏฐโชตนาปุจฉาทิฏฐสังสันทนาปุจฉาเป็นไฉน คือ ลักษณะที่ตนรู้ เห็น เทียบเคียง พิจารณา แจ่มแจ้ง ปรากฏแล้วโดยปกติ ก็ถามปัญหาเพื่อต้องการเทียบ เคียงลักษณะนั้นกับบัณฑิตอื่น ๆ นี้ชื่อว่าทิฏฐสังสันทนาปุจฉา

วิมติเฉทนาปุจฉาเป็นไฉน คือ บุคคลแล่นไปสู่ความสงสัย ความ เคลือบแคลง สองจิตสองใจว่า “เรื่องนี้เป็นอย่างนี้หรือหนอแล หรือไม่ เป็นอย่างนี้ เรื่องนี้เป็นไฉนหนอ หรือเป็นอย่างไร’ ดังนี้โดยปกติ ก็ถาม ปัญหาเพื่อตัดความเคลือบแคลง นี้ชื่อว่าวิมติเฉทนาปุจฉาการถามมี ๓ ประการนี้

การถามมีอีก ๓ ประการ คือ (๑) มนุสสปุจฉา การถามของมนุษย์ (๒) อมนุสสปุจฉา การถามของอมนุษย์ (๓) นิมมิตปุจฉา การถามของรูป เนรมิต

มนุสสปุจฉาเป็นไฉน คือ มนุษย์ทั้งหลายเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค พุทธเจ้าแล้วทูลถามปัญหา คือ ภิกษุก็ทูลถาม ภิกษุณีก็ทูลถาม อุบาสก ก็ทูลถาม อุบาสิกาก็ทูลถาม พระราชาก็ทูลถาม กษัตริย์ก็ทูลถาม พราหมณ์ ก็ทูลถาม แพศย์ก็ทูลถาม ศูทรก็ทูลถาม คฤหัสถ์ก็ทูลถาม นักบวชก็ทูลถาม นี้ชื่อว่ามนุสสปุจฉาอมนุสสปุจฉาเป็นไฉน คือ อมนุษย์ทั้งหลายเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค พุทธเจ้าแล้วทูลถามปัญหา คือ นาคก็ทูลถาม ครุฑก็ทูลถาม ยักษ์ก็ทูลถาม อสูรก็ทูลถาม คนธรรพ์ก็ทูลถาม ท้าวมหาราชก็ทูลถาม พระอินทร์ก็ทูลถาม พระพรหมก็ทูลถาม เทวดาก็ทูลถาม นี้ชื่อว่าอมนุสสปุจฉานิมมิตปุจฉาเป็นไฉน คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเนรมิตพระรูปใดอัน สำเร็จด้วยพระหัย มีอวัยวะครบทุกส่วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง พระพุทธ เนรมิตนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าแล้วทูลถามปัญหา พระผู้มี พระภาคเจ้าทรงวิสัชนา นี้ชื่อว่านิมมิตปุจฉาการถามมี ๓ ประการนี้

การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงประโยชน์ตน (๒) การ ถามถึงประโยชน์ผู้อื่น (๓) การถามถึงประโยชน์ทั้งสอง

การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงทิฏฐธัมมิกัตถประโยชน์ (๒) การถามถึงสัมปรายิกัตถประโยชน์ (๓) การถามถึงปรมัตถประโยชน์การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามเนื้อความอันไม่มีโทษ (๒) การถามเนื้อความอันไม่มีกิเลส (๓) การถามเนื้อความอันผ่องแผ้วการถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงเรื่องอดีต (๒) การถาม ถึงเรื่องอนาคต (๓) การถามถึงเรื่องปัจจุบันการถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงเรื่องภายใน (๒) การ ถามถึงเรื่องภายนอก (๓) การถามถึงเรื่องทั้งภายในทั้งภายนอกการถามอีก ๓ ประการ คือ (๑)การถามถึงเรื่องกุศล (๒) การถาม ถึงเรื่องอกุศล (๓) การถามถึงเรื่องอัพยากฤตการถามอีก ๓ ประการ

คือ (๑) การถามถึงเรื่องขันธ์ (๒) การถาม ถึงเรื่องธาตุ (๓) การถามถึงเรื่องอายตนะการถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงเรื่องสติปัฏฐาน (๒) การ ถามถึงเรื่องสัมมัปปธาน (๓) การถามถึงเรื่องอิทธิบาทการถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงเรื่องอินทรีย์ (๒) การ ถามถึงเรื่องพละ (๓) การถามถึงเรื่องโพชฌงค์การถามอีก ๓ ประการ คือ (๑) การถามถึงเรื่องมรรค (๒) การ ถามถึงเรื่องผล (๓) การถามถึงเรื่องนิพพานคำว่า ข้าพระองค์ขอทูลลามปัญหานั้น ความว่า ข้าพระองค์ขอทูล ถาม คือ ทูลวิงวอน ทูลเชื้อเชิญ ทูลให้ประกาศซึ่งปัญหานั้นว่า ‘ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์, รวมความว่า ‘ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น,คำว่า พระผู้มีพระภาคข้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ดัวยเถิด ความ ว่า ขอพระองค์จงตรัส ... จงประกาศ รวมความว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระ ภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหา นั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด,

หัวข้อว่า ท่านเมตตคูทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ ...ชื่อว่า ‘ท่านเมตตคูทูลถามดังนี้ว่า,

คำว่า ข้าพระองค์สำคัญซึ่งพระองค์ว่าเป็นผู้จบเวท มีพระองค์อบรม แล้ว ความว่า ข้าพระองค์สำคัญซึ่งพระองค์ว่าเป็นผู้จบเวท สำคัญซึ่ง พระองค์ว่ามีพระองค์อบรมแล้ว คือ ข้าพระองค์สำคัญ รู้ รู้ทั่ว รู้แจ้ง รู้ แจ้งเฉพาะ แทงตลอดอย่างนี้ว่า พระองค์เป็นผู้จบเวท มีพระองค์อบรมแล้ว

ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบเวทอย่างไร คือ ญาณ ปัญญา ปัญญินทรีย์ ปัญญาพละ ... ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ วิมังสา วิปัสสนา สัมมาทิฏฐิ ตรัสเรียกว่าเวท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถึงที่สุด ทรงบรรลุที่สุด ทรงถึงส่วนสุด ทรงบรรลุส่วนสุด ทรงถึงที่สุดรอบ ทรงบรรลุที่สุดรอบ ทรงถึงที่สิ้นสุด ทรงบรรลุที่สิ้นสุด ทรงถึงที่ปัองกัน ทรงบรรลุที่ป้องกัน ทรงถึงที่หลีกเร้น ทรงบรรลุที่หลีกเร้น ทรงถึงที่พึ่ง ทรงบรรลุที่พึ่ง ทรงถึงที่ไม่มีภัย ทรง บรรลุที่ไม่มีภัย ทรงถึงที่ไม่เคลื่อน ทรงบรรลุที่ไม่เคลื่อน ทรงถึงที่ไม่ตาย ทรงบรรลุที่ไม่ตาย ทรงถึงที่ดับ ทรงบรรลุที่ดับแห่งชาติชราและมรณะ ด้วยเวทเหล่านั้นอีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าผู้จบเวท เพราะอรรถว่าถึงที่ สุดแห่งเวททั้งหลายบ้าง เพราะอรรถว่าถึงที่สุดด้วยเวททั้งหลายบ้าง เพราะทรงเป็นผู้รู้แจ้งธรรม ๗ ประการ คือ ทรงรู้แจ้งสักกายทิฏฐิ ทรงรู้ แจ้งวิจิกิจฉา ทรงรู้แจ้งสีลัพพตปรามาส ทรงรู้แจ้งราคะ ทรงรู้แจ้งโทสะ

ทรงรู้แจ้งโมหะ ทรงรู้แจ้งมานะบ้าง และพระองค์ทรงรู้แจ้งธรรมทั้งหลาย ที่เป็นบาป เป็นอกุศล อันทำความเศร้าหมอง อันให้เกิดในภพใหม่ มี ความกระวนกระวาย มีวิบากเป็นทุกข์ มีชาติชราและมรณะต่อไป

(สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนสภิยะ)

ดูก่อนสภิยะ ผู้ที่พิจารณาเห็นเวททั้งหมดทั้งที่เป็น ของสมณะและของพราหมณ์ได้ หมดความยินดีใน เวทนาทั้งปวง บรรลุเวททั้งหมดแล้ว ท่านผู้รู้เรียกว่า เวทคู ผู้ถึงเวท

พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระองค์อบรมแล้วอย่างไร คือ พระผู้มีพระ ภาคเจ้าทรงมีพระกาย มีศีล มีจิต มีปัญญา มีสติปัฏฐาน มีสัมมัปปธาน มีอิทธิบาท มีอินทรีย์ มีพละ มีโพชฌงค์ มีมรรค อันอบรมแล้ว ทรง ละกิเลสแล้ว ทรงแทงตลอดอกุปปธรรมแล้ว มีนิโรธอันทรงทำให้แจ่มแจ้ง แล้ว พระองค์ทรงกำหนดรู้ทุกข์ ทรงละสมุทัย ทรงเจริญมรรค ทรง ทำให้แจ้งนิโรธแล้ว ทรงรู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ทรงกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ ทรงละธรรมที่ควรละ ทรงเจริญธรรมที่ควรเจริญ ทรงทำให้แจ้งธรรมที่ ควรทำให้แจ้ง พระองค์มีธรรมไม่น้อย มีธรรมมาก มีธรรมลึก มีธรรม ประมาณไม่ได้ มีธรรมยากที่จะหยั่งลงได้ มีธรรมรัตนะมาก เปรียบ เหมือนทะเลหลวง ทรงประกอบด้วยฉฬังคุเปกขา (อุเบกขามีองค์ ๖)พระองค์ทรงเห็นรูปด้วยพระจักษุแล้วไม่ดีพระทัย ไม่เสียพระทัย ทรงวางเฉย ทรงมีพระสติสัมปชัญญะอยู่ ทรงได้ยินเสียงด้วยพระโสตะ แล้ว ... ทรงสูดดมกลิ่นด้วยพระฆานะแล้ว ... ทรงลิ้มรสด้วยพระชิวหาแล้ว ... ทรงถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยพระกายแล้ว ... ทรงทราบธรรมารมณ์ด้วย

พระมนัสแล้ว ไม่ดีพระทัย ไม่เสียพระทัย ทรงวางเฉย ทรงมีพระ สติสัมปชัญญะอยู่

ทรงเห็นรูปอันน่าพอใจด้วยพระจักษุแล้ว ไม่ทรงติดใจ ไม่ทรงรักใคร่ ไม่ทรงยังราคะให้เกิด พระองค์ทรงมีพระกายคงที่ มีพระทัยคงที่ ดำรงอยู่ ด้วยดีในภายใน พ้นวิเศษดีแล้ว ทรงเห็นรูปนั้นอันไม่เป็นที่ชอบใจด้วย พระ จักษุแล้ว ไม่ทรงเก้อเขิน มีพระทัยไม่ชัดเคือง มีพระทัยไม่หดหู่ มี พระทัยไม่พยาบาท พระองค์ทรงมีพระกายคงที่ มีพระทัยคงที่ ดำรงอยู่ ด้วยดีในภายใน พ้นวิเศษดีแล้ว ทรงได้ยินเสียงอันน่าพอใจด้วยพระโสตะ แล้ว ... ทรงสูดดมกลิ่นอันน่าพอใจด้วยพระฆานะแล้ว ... ทรงลิ้มรสอันน่า พอใจด้วยพระชิวหาแล้ว ... ทรงถูกต้องโผฏฐัพพะอันน่าพอใจด้วยพระกาย แล้ว ... ทรงทราบธรรมารมณ์อันน่าพอใจด้วยพระมนัสแล้ว ไม่ทรงติดใจ ไม่ทรงรักใคร่ ไม่ทรงยังราคะให้เกิด

พระองค์ทรงมีพระกายคงที่ มีพระทัย คงที่ ดำรงอยู่ด้วยดีในภายใน พ้นวิเศษดีแล้ว ทรงรู้แจ้งธรรมารมณ์อันไม่ เป็นที่พอใจ ด้วยพระมนัสแล้ว ไม่ทรงเก้อเขิน ทรงมีพระทัยไม่ขัดเคือง มีพระทัยไม่หดหู่ มีพระทัยไม่พยาบาท พระองค์ทรงมีพระกายคงที่ มี พระทัยคงที่ ดำรงอยู่ด้วยดีในภายใน พ้นวิเศษแล้วทรงเห็นรูปด้วยพระจักษุแล้วทรงมีพระกายคงที่ในรูปทั้งที่น่าชอบใจและ ไม่น่าชอบใจ ทรงมีพระทัยคงที่ ดำรงอยู่ด้วยดีในภายใน พ้นวิเศษดีแล้ว ทรงได้ยินเสียงด้วยพระโสตะแล้ว ... ทรงสูดดมกลิ่นด้วยพระฆานะแล้ว ... ทรงลิ้มรสด้วยพระชิวหาแล้ว ... ทรงถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยพระกายแล้ว ... ทรงทราบธรรมารมณ์ด้วยพระมนัสแล้ว ทรงมีพระกายคงที่ในธรรม ทั้งหลายทั้งที่น่าชอบใจและไม่น่าชอบใจ ทรงมีพระทัยคงที่ ดำรงอยู่ด้วยดี ในภายใน พ้นวิเศษดีแล้ว

ทรงเห็นรูปด้วยพระจักษุแล้วไม่ทรงรักในรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งความรัก ไม่ทรงชังในรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งความชัง ไม่ทรงหลงในรูปอันเป็นที่ตั้งแห่ง

ความหลง ไม่ทรงโกรธในรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งความโกรธ ไม่ทรงมัวเมา ในรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งความมัวเมา ไม่ทรงเศร้าหมองในรูปอันเป็นที่ตั้งแห่ง ความเศร้าหมอง ทรงได้ยินเสียงด้วยพระโสตะแล้ว ... ทรงสูดดมกลิ่นด้วย พระฆานะแล้ว ... ทรงลิ้มรสด้วยพระชิวหาแล้ว ... ทรงถูกต้องโผฏฐัพพะ ด้วยพระกายแล้ว ... ทรงทราบธรรมารมณ์ด้วยพระมนัสแล้ว ไม่ทรงรัก ในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความรัก ไม่ทรงขัดเคืองในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่ง ความขัดเคือง ไม่ทรงหลงในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความหลง ไม่ทรงโกรธ ในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความโกรธ ไม่ทรงมัวเมาในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่ง ความมัวเมา ไม่ทรงเศร้าหมองในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความเศร้าหมอง

พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นแต่เพียงทรงเห็นรูปที่ทรงเห็น เป็นแต่เพียงทรง ได้ยินเสียงที่ทรงได้ยิน เป็นแต่เพียงทรงทราบอารมณ์ที่ทรงทราบ เป็นแต่ เพียงทรงรู้แจ้งธรรมารมณ์ที่ทรงรู้แจ้ง ไม่ทรงติดในรูปที่ทรงได้เห็น ในเสียง ที่ทรงได้ยิน ในอารมณ์ที่ทรงได้ทราบ ในธรรมารมณ์ที่ทรงได้รู้แจ้ง ไม่ทรง เข้าถึง ไม่ทรงอาศัย ไม่ทรงพัวพัน ทรงพ้นวิเศษดีแล้ว ไม่ทรงเกี่ยวข้อง ในรูปที่ทรงเห็น ทรงมีพระทัยอันปราศจากแดนกิเลสอยู่ ไม่ทรงเข้าถึง ... ไม่ ทรงเกี่ยวข้องในเสียงที่ทรงได้ยิน ในอารมณ์ที่ทรงทราบ ในธรรมารมณ์ที่ ทรงรู้แจ้ง ทรงมีพระทัยอันปราศจากแดนกิเลสอยู่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระจักษุ

ทรงเห็นรูปด้วยพระจักษุ แต่ไม่ ทรงมีฉันทราคะ ทรงมีพระทัยพ้นวิเศษดีแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมี พระโสตะ ทรงสดับเสียงด้วยพระโสตะ แต่ไม่ทรงมีฉันทราคะ ทรงมี พระทัยพ้นวิเศษดีแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระฆานะ ทรงสูดดม กลิ่นด้วยพระฆานะ แต่ไม่ทรงมีฉันทราคะ ทรงมีพระทัยพ้นวิเศษดีแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระชิวหา ทรงลิ้มรสด้วยพระชิวหา แต่ไม่ทรงมี ฉันทราคะ ทรงมีพระทัยพ้นวิเศษดีแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระกาย ทรงถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยพระกาย แต่ไม่ทรงมีฉันทราคะ ทรงมีพระทัย

พ้นวิเศษดีแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระมนัส ทรงรู้แจ้งธรรมด้วย พระมนัส แต่ไม่ทรงมีฉันทราคะ ทรงมีพระทัยพ้นวิเศษดีแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงข่ม ทรงคุ้มครอง ทรงรักษา ทรงสำรวม พระจักษุอันชอบใจในรูป ยินดีในรูป พอใจในรูป และทรงแสดงธรรมเพื่อ สำรวมจักษุนั้น ทรงข่ม ทรงคุ้มครอง ทรงรักษา ทรงสำรวม พระโสตะ อันชอบใจในเสียง ยินดีในเสียง ... ทรงข่ม ทรงคุ้มครอง ทรงรักษา ทรงสำรวมพระฆานะอันชอบใจในกลิ่น ยินดีในกลิ่น ... ทรงข่ม ทรง คุ้มครอง ทรงรักษา ทรงสำรวมพระชิวหาอันชอบใจในรส ยินดีในรส ... ทรงข่ม ทรงคุ้มครอง ทรงรักษา ทรงสำรวมพระกายอันชอบใจในโผฏฐัพพะ ยินดีในโผฏฐัพพะ ... ทรงข่ม ทรงคุ้มครอง ทรงรักษา ทรงสำรวมพระ มนัสอันชอบใจในธรรมารมณ์ ยินดีในธรรมารมณ์ พอใจในธรรมารมณ์ และ ทรงแสดงธรรมเพื่อสำรวมใจนั้น(สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า)

คนทั้งหลายสามารถนำสัตว์พาหนะที่ฝึกแล้วเข้าไป ในที่ชุมนุมชนได้ พระราชาย่อมทรงสัตว์พาหนะที่ฝึกแล้ว ในหมู่มนุษย์ ผู้ที่ฝึกตนแล้ว อดทนถ้อยคำที่กล่าวล่วง เกินได้ เป็นผู้ประเสริฐสุด

ม้าอัสดร ม้าอาชาไนย ม้าสินธพ และช้างใหญ่ที่ เรียกว่ากุญชรที่ฝึกแล้ว เป็นสัตว์ประเสริฐ แต่บุคคลผู้ ฝึกตนแล้ว ประเสริฐกว่าสัตว์พาหนะเหล่านั้น

บุคคลจะไปยังทิศที่ยังไม่เคยไปด้วยยานพาหนะเหล่า นั้นเหมือนอย่างที่คนผู้ฝึกแล้วไปได้ด้วยตนที่ฝึกที่ทรมาน ดีแล้ว หาได้ไม่

ท่านเหล่านั้น (หมายถึงพระอรหันต์) ย่อมไม่หวั่น ไหวเพราะมานะ หลุดพ้นจากภพใหม่ บรรลุถึงอรหัตต ภูมิแล้ว ชนะเด็ดขาดแล้วในโลก

ผู้อบรมอินทรีย์ รู้แจ้งโลกคือเบญจขันธ์ทั้งของตน และผู้อื่น ที่เป็นภายในและภายนอกในโลกทั้งปวง อบรม ตนดีแล้ว รอเวลาสิ้นชีวิตอยู่เท่านั้น บัณฑิตเรียกว่า ผู้ฝึกตนแล้ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระองค์อันอบรมแล้วอย่างนี้ รวมความว่า ‘ข้าพระองค์สำคัญซึ่งพระองค์ว่าเป็นผู้จบเวท มีพระองค์อบรมแล้ว’

คำว่า ความทุกข์ทั้งปวงในโลกซึ่งมีจำนวนมากเกิดแต่ที่ไหนหนอ มี อธิบายดังนี้

คำว่า แต่ที่ไหนหนอ ความว่า เป็นการถามด้วยความสงสัย เป็นการ ถามด้วยความเคลือบแคลง เป็นการถามด้วยความลังเล ไม่เป็นการถาม โดยส่วนเดียวว่า ‘เรื่องนี้เป็นอย่างนี้หรือหนอแล หรือไม่เป็นอย่างนี้ เรื่อง นี้เป็นไฉนหนอ หรือเป็นอย่างไร’ รวมความว่า ‘แต่ที่ไหนหนอ’

คำว่า ทุกข์ ได้แก่ ชาติทุกข์ ชราทุกข์ พยาธิทุกข์ มรณทุกข์ ทุกข์ คือ ความเศร้าโศก ร่ำไร ลำบากกาย ทุกข์ใจ ความแค้นใจ ทุกข์คือ ความเกิดในนรก ทุกข์คือความเกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ทุกข์คือความ เกิดในปิตติวิสัย ทุกข์คือความเกิดในมนุษย์ ทุกข์มีความเกิดในครรภ์เป็นมูล ทุกข์มีความตั้งอยู่ในครรภ์เป็นมูล ทุกข์มีความคลอดจากครรภ์เป็นมูล ทุกข์ ที่ติดตามสัตว์ที่เกิดแล้ว ทุกข์อันเนื่องแต่ผู้อื่นแห่งสัตว์ที่เกิดแล้ว ทุกข์อัน เกิดแต่ความขวนขวายของตน ทุกข์อันเกิดแต่ความขวนขวายของผู้อื่น ทุกข์

เกิดแต่ทุกขเวทนา ทุกข์เกิดแต่สังขาร ทุกข์เกิดแต่ความแปรปรวน โรค ทางจักษุประสาท โรคทางโสตประสาท โรคทางฆานประสาท โรคทาง ชิวหาประสาท โรคทางกายประสาท โรคทางศีรษะ โรคทางหู โรคทางปาก โรคทางฟัน โรคไอ โรคหืด ไข้หวัด ไข้พิษ ไข้เชื่อมซึม โรคในท้อง โรค ลมสลบ โรคบิด โรคจุกสียด โรคลงราก โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรค มองคร่อ โรคลมบ้าหมู โรคหิดเปื่อย โรคหิดด้าน โรคคุดทะราด โรคหูด โรคละลอก โรคอาเจียนโลหิต โรคดีเดือด โรคเบาหวาน โรคเริม โรค พุพอง โรคริดสีดวง อาพาธมีดีเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีลมเป็นสมุฏฐาน ไข้สันนิบาต อาพาธเกิดแต่ฤดูแปรปรวน อาพาธ เกิดแต่การบริหารไม่สม่ำเสมอ

อาพาธเกิดแต่ความเพียรเกินกำลัง อาพาธ เกิดแต่วิบากของกรรม ความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ปวดอุจจาระ ปวดปัสสาวะ ทุกข์เกิดแต่สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลาน ทุกข์เพราะความตายแห่งมารดา ทุกข์ เพราะความตายแห่งบิดา ทุกข์เพราะความตายแห่งพี่ชายและน้องชาย ทุกข์ เพราะความตายแห่งพี่สาวและน้องสาว ทุกข์เพราะความตายแห่งบุตร ทุกข์ เพราะความตายแห่งธิดา ทุกข์เพราะความฉิบหายแห่งญาติ ทุกข์เพราะ ความฉิบหายแห่งโภคทรัพย์ ทุกข์เพราะความฉิบหายอันเกิดแต่โรค ทุกข์ เพราะความฉิบหายแห่งศีล ทุกข์เพราะความฉิบหายแห่งทิฏฐิความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใดปรากฏในเบื้องต้น ความดับไปแห่ง ธรรมเหล่านั้นก็ปรากฏในเบื้องปลาย วิบากอาศัยกรรม กรรมอาศัยวิบาก รูปอาศัยนาม นามก็อาศัยรูป นามรูปไปตามชาติ ชราก็ติดตาม พยาธิก็ ครอบงำ มรณะก็หํ้าหั่น ตั้งอยู่ในทุกข์ ไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีที่เร้น ไม่มีสรณะ ไม่มีที่พึ่ง นี้เรียกว่าทุกข์

ท่านพระเมตตคูย่อมทูลถาม ทูลวิงวอน ทูลเชื้อเชิญ ทูลให้ทรง ประสาทซึ่งมูล เหตุ นิทาน เหตุเกิด แดนเกิด สมุฏฐาน อาหาร อารมณ์

ปัจจัย สมุทัย แห่งทุกข์เหล่านั้น ทุกข์เหล่านี้เข้ามาถึงพร้อม เกิด เกิดพร้อม บังเกิด บังเกิดเฉพาะ ปรากฏแล้วแต่อะไร มีอะไรเป็นนิทาน มีอะไรเป็น สมุทัย มีอะไรเป็นแดนเกิด รวมความว่า ‘ทุกข์เหล่านี้เกิดแต่ที่ไหนหนอ,คำว่า ความทุกข์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกซึ่งมีจำนวนมาก มีอธิบาย ดังนี้

คำว่า เหล่าใดเหล่าหนึ่ง ความว่า ทั้งปวงโดยกำหนดทั้งปวง ทั้ง ปวงโดยการประการทั้งปวง ไม่เหลือ ไม่มีส่วนเหลือ คำว่า เหล่าใดเหล่า หนึ่งนี้เป็นคำกล่าวรวมไว้ทั้งหมดคำว่า ในโลก ความว่า ในอบายโลก ในมนุษยโลก ในเทวโลก ใน ขันธโลก ในธาตุโลก ในอายตนโลก

คำว่า มีเป็นจำนวนมาก ความว่า ทุกข์ทั้งหลายมีอย่างเป็นอเนก คือ มีประการต่าง ๆ รวมความว่า ‘ความทุกข์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกซึ่ง มีจำนวนมาก, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงทูลถามดังนี้ว่าข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถาม พระองค์ ขอพระองค์จงตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ย่อมสำคัญพระองค์ว่าเป็นผู้จบเวท อบรม พระองค์แล้ว ความทุกข์ทั้งปวงในโลกซึ่งมีจำนวนมาก แต่ที่ไหนหนอ[๑๙] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

ดูก่อนเมตตคู ท่านถามถึงเหตุเกิดแห่งทุกข์กะเรา แล้ว เราก็จะบอกเหตุเกิดแห่งทุกข์นั้นตามที่เรารู้ ความ ทุกข์ทั้งปวงในโลกซึ่งมีจำนวนมากเกิดมาจากอุปธิ

หัวข้อว่า ท่านถามถึงเหตุเกิดแห่งทุกข์กะเราแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า แห่งทุกข์ ความว่า แห่งชาติทุกข์ ชราทุกข์ พยาธิทุกข์ มรณทุกข์ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัสสะ อุปายาสทุกข์ รวมความว่า ‘แห่งทุกข์’

คำว่า ท่านถามถึงเหตุเกิดกะเราแล้ว ความว่า ท่านถาม คือ วิงวอน เชื้อเชิญให้ประกาศซึ่งมูลเหตุ นิทาน เหตุเกิด แดนเกิด สมุฏฐาน อาหาร อารมณ์ ปัจจัย สมุทัยแห่งทุกข์กะเรา รวมความว่า ‘ท่านถามถึงเหตุเกิด แห่งทุกข์กะเราแล้ว’

คำว่า เมตตคู เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระ ผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนเมตตคู,

หัวข้อว่า เราก็จะบอกเหตุเกิดแห่งทุกข์นั้นตามที่เรารู้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เราจะบอกเหตุเกิดนั้นแก่ท่าน ความว่า เราจักกล่าว ... จัก ประกาศซึ่งมูล ... สมุทัยแห่งทุกข์นั้นแก่ท่าน รวมความว่า ‘เราจะบอก เหตุเกิดนั้นแก่ท่าน’

คำว่า ตามที่เรารู้ ความว่า เรารู้อยู่ คือ รู้ทั่ว รู้แจ้ง รู้แจ้งเฉพาะ แทงตลอดอย่างไร จะบอกธรรมที่ประจักษ์แก่ตน ที่เรารู้เฉพาะด้วยตนเอง มิใช่โดยเชื่อต่อผู้อื่นว่า ธรรมนี้เป็นดังนี้ ธรรมนี้เป็นดังนี้ มิใช่โดยฟังต่อ ๆ กันมา มิใช่โดยถือตามลำดับสืบ ๆ กันมา มิใช่โดยอ้างตำรา มิใช่โดยนึก เดาเอาเอง มิใช่โดยคาดคะเน มิใช่โดยตรึกตามอาการ มิใช่โดยชอบใจว่า ถูกแก่ทิฏฐิของตน รวมความว่า ‘ตามที่เรารู้’

คำว่า ความทุกข์ ... เกิดมาจากอุปธิ มีอธิบายดังนี้

คำว่า อุปธิ ได้แก่ อุปธิ ๑๐ คือ

(๑) ตัณหูปธิ อุปธิคือตัณหา (๒) ทิฏฐูปธิ อุปธิคือทิฏฐิ

(๓) กิเลสูปธิ อุปธิคือกิเลส (๔) กัมมูปธิ อุปธิคือกรรม

(๕) ทุจจริตูปธิ อุปธิคือทุจริต (๖) อาหารูปธิ อุปธิคืออาหาร

(๗) ปฏิฆูปธิ อุปธิคือปฏิฆะ (๘) อุปธิคืออุปาทินนธาตุ ๔

(๙) อุปธิคืออายตนะภายใน ๖ (๑๐) อุปธิคือหมวดวิญญาณ ๖

ทุกข์แม้ทั้งหมดจัดเป็นอุปธิ เพราะอรรถว่ายากที่จะทนได้ เหล่านี้ เรียกว่าอุปธิ ๑๐

คำว่า ทุกข์ ได้แก่ ชาติทุกข์ ชราทุกข์ พยาธิทุกข์ มรณทุกข์ ... ไม่มี สรณะ ไม่มีที่พึ่ง เหล่านี้เรียกว่าทุกข์ ทุกข์เหล่านี้มีอุปธิเป็นนิทาน มีอุปธิ เป็นเหตุ มีอุปธิเป็นปัจจัย มีอุปธิเป็นการณ์ ย่อมมี ย่อมเป็น ก่อเกิด เกิด ขึ้น เกิดพร้อม บังเกิด ปรากฏ รวมความว่า ‘ความทุกข์... เกิดมาจากอุปธิ,หัวข้อว่า ความทุกข์ทั้งปวงในโลกซึ่งมีจำนวนมากเกิดมาจากอุปธิ มี อธิบายดังนี้

คำว่า ทั้งปวง ความว่า ทั้งปวงโดยกำหนดทั้งปวง ทั้งปวงโดยประการ ทั้งปวง ไม่เหลือ ไม่มีส่วนเหลือ คำว่า ทั้งปวง นี้เป็นคำกล่าวรวมไว้ทั้งหมด

คำว่า ในโลก ความว่า ในอบายโลก ในมนุษยโลก ในเทวโลก ใน ขันธโลก ในธาตุโลก ในอายตนโลก

คำว่า มีจำนวนมาก ความว่า ทุกข์ทั้งหลายมีอย่างเป็นอเนก คือ มีประการต่าง ๆ รวมความว่า ‘ความทุกข์ทั้งปวงในโลกซึ่งมีจำนวนมาก เกิดมาจากอุปธิ, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสตอบว่า

ดูก่อนเมตตคู ท่านถามถึงเหตุเกิดแห่งทุกข์กะเรา แล้ว เราก็จะบอกเหตุเกิดแห่งทุกข์นั้นตามที่เรารู้ ความ ทุกข์ทั้งปวงในโลกซึ่งมีจำนวนมากเกิดมาจากอุปธิ

[๒๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ผู้ใดแลเป็นคนไม่รู้ ก่ออุปธิไว้ ผู้นั้นเป็นคนเขลา ย่อมเข้าถึงทุกข์บ่อย ๆ เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้รู้ ประจักษ์เห็นว่าชาติเป็นเหตุเกิดแห่งทุกข์จึงไม่พึงก่ออุปธิ

หัวข้อว่า ผู้ใดแลเป็นคนไม่รู้ ก่ออุปธิไว้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้ใด คือ ผู้ใด ผู้เช่นใด ผู้ประกอบอย่างใด ผู้ชนิดใด ผู้มี ประการอย่างใด ผู้ถึงฐานะใด ผู้ประกอบด้วยธรรมใด จะเป็นกษัตริย์ เป็น พราหมณ์ เป็นแพศย์ เป็นศูทร เป็นคฤหัสถ์ เป็นบรรพชิต เป็นเทวดา หรือเป็นมนุษย์ก็ตามคำว่า เป็นคนไม่รู้ ความว่า มิใช่ผู้รู้ คือ ไปตามอวิชชา ไม่มีญาณ ไม่มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทราม

คำว่า ก่ออุปธิ ความว่า ย่อมก่อตัณหูปธิ ... ก่ออุปธิคือหมวด แห่งวิญญาณ ๖ คือ ทำให้เกิด ให้เกิดพร้อม ให้บังเกิด รวมความว่า ‘เป็นคนไม่รู้ ก่ออุปธิไว้,

หัวข้อว่า ผู้นั้นเป็นคนเขลา ย่อมเข้าถึงทุกข์บ่อยๆ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ย่อมเข้าถึงทุกข์บ่อย ๆ ความว่า ย่อมถึง คือ เข้าถึง เข้าไป ถึง จับ ลูบคลำ ยึดมั่นชาติทุกข์ ชราทุกข์ พยาธิทุกข์ มรณทุกข์ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัสสะ อุปายาสทุกข์บ่อย ๆ รวมความว่า ‘ย่อมเข้าถึง ทุกข์บ่อย ๆ,

คำว่า เป็นคนเขลา ความว่า เป็นคนเขลา คือ เป็นคนหลง มิใช่ผู้รู้ ไปแล้วในอวิชชา ไม่มีญาณ ไม่มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทราม เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘เป็นคนเขลา ย่อมเข้าถึงทุกข์บ่อย ๆ,

หัวข้อว่า เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้รู้ประจักษ์เห็นว่าชาติเป็นเหตุเกิด แห่งทุกข์ จึงไม่พึงก่ออุปธิ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เพราะเหตุนั้น ความว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะการณ์นั้น เพราะเหตุนั้น เพราะปัจจัยนั้น เพราะนิทานนั้น บุคคลเมื่อเห็นโทษนี้ใน อุปธิทั้งหลาย รวมความว่า ‘เพราะเหตุนั้น’

คำว่า ผู้รู้ประจักษ์ ความว่า รู้อยู่ คือ รู้ทั่ว รู้แจ้ง รู้แจ้งเฉพาะ แทงตลอด คือ รู้... แทงตลอดว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สังขารทั้งปวง เป็นทุกข์ ... ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็น ธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’คำว่า ไม่พึงก่ออุปธิ ความว่า ไม่พึงทำตัณหูปธิ ... ไม่พึงทำอุปธิ คือหมวดแห่งวิญญาณ ๖ คือ ไม่พึงให้เกิด ให้เกิดพร้อม ให้บังเกิด รวมความว่า ‘เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้รู้ประจักษ์ไม่พึงก่ออุปธิ’

คำว่า แห่งทุกข์ ได้แก่ แห่งชาติทุกข์ ชราทุกข์ พยาธิทุกข์ มรณทุกข์ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัสสะ อุปายาสทุกข์

คำว่า เห็นว่าชาติเป็นเหตุเกิดแห่งทุกข์ ความว่า เป็นผู้พิจารณาเห็น มูล คือ เป็นผู้พิจารณาเห็นเหตุ นิทาน สมภพ แดนเกิด สมุฏฐาน อาหาร อารมณ์ ปัจจัย สมุทัยแห่งทุกข์ ปัญญา คือ ความรู้ชัด กิริยาที่รู้ชัด ... ความ ไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ ตรัสเรียกว่าอนุปัสสนาบุคคลเป็นผู้เข้าไป คือ เข้าไปพร้อม เข้ามา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบแล้วด้วยปัญญาอันพิจารณาเห็นนี้ บุคคลนั้นเรียกว่า

ผู้เห็นว่าชาติเป็นเหตุเกิดแห่งทุกข์ รวมความว่า ‘ผู้เห็นว่าชาติเป็นเหตุเกิด แห่งทุกข์, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสตอบว่า

ผู้ใดแล เป็นคนไม่รู้ ก่ออุปธิไว้ ผู้นั้นเป็นคนเขลา ย่อมเข้าถึงทุกข์บ่อย ๆ เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้รู้ประจักษ์ เห็นว่าชาติเป็นเหตุเกิดแห่งทุกข์ จึงไม่พึงก่ออุปธิ

[๒๑] (ท่านเมตตคูทูลถามต่อไปว่า)

ข้าพระองค์ได้ทูลถามปัญหาข้อใด พระองค์ก็ได้ ตรัสตอบปัญหาข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว ข้าพระองค์ จักขอทูลถามปัญหาข้ออื่น ขอพระองค์โปรดตรัสบอก ปัญหานั้น ธีรชนทั้งหลายย่อมข้ามโอฆะ ชาติ ชรา โสกะ และปริเทวะพ้นไปได้อย่างไรหนอ ขอพระองค์ผู้เป็น พระมุนี ได้โปรดพยากรณ์แก้ปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ ด้วยดี แท้จริง ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้วคำว่า ข้าพระองค์ได้ทูลถามปัญหาข้อใด พระองค์ก็ได้ตรัสบอก ปัญหาข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว ความว่า ข้าพระองค์ได้ทูลถาม คือ ทูลวิงวอน ทูลเชื้อเชิญ ทูลให้ทรงประกาศปัญหาข้อใด

คำว่า พระองค์ก็ได้ตรัสบอก ... แก่ข้าพระองค์แล้ว ความว่า พระองค์ ได้ตรัส คือ บอก ... ทรงทำให้ง่าย ทรงประกาศ ปัญหาข้อนั้นแก่ข้าพระองค์ แล้ว รวมความว่า ‘ข้าพระองค์ได้ทูลถามปัญหาข้อใด พระองค์ก็ได้ตรัส บอกปัญหาข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว’

คำว่า ข้าพระองค์จักขอทูลถามปัญหาข้ออื่น ขอพระองค์โปรดตรัส บอกปัญหานั้น ความว่า ข้าพระองค์ขอทูลถาม คือ ทูลวิงวอน ทูลเชื้อเชิญ

ทูลให้ทรงประสาทธรรมส่วนอื่นกะพระองค์ คือ จะขอทูลถามธรรมยิ่งขึ้น ไปกะพระองค์

คำว่า ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้น ความว่า ขอพระองค์จง ตรัส คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศธรรมนั้น รวมความว่า ‘ข้าพระองค์จักขอทูลถามปัญหาข้ออื่น ขอ พระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้น’หัวข้อว่า ธีรชนทั้งหลายย่อมข้ามโอฆะ ชาติ ชรา โสกะ และ ปริเทวะพ้นไปได้อย่างไรหนอ มีอธิบายดังนี้

คำว่า อย่างไรหนอ ความว่า เป็นการถามด้วยความสงสัย เป็น การถามด้วยความเคลือบแคลง เป็นการถามด้วยความลังเล ไม่เป็นการ ถามโดยส่วนเดียวว่า ‘เรื่องนี้เป็นอย่างนี้หรือหนอแล หรือไม่เป็นอย่างนี้ เรื่องนี้เป็นไฉนหนอแล หรือเป็นอย่างไร’ รวมความว่า ‘อย่างไรหนอ’คำว่า ธีรชนทั้งหลาย ได้แก่ นักปราชญ์ คือ บัณฑิต ผู้มีปัญญา ผู้มีความรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส

คำว่า โอฆะ ได้แก่ กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะ

คำว่า ชาติ ได้แก่ ความเกิด ความเกิดพร้อม ความก้าวลง ความ บังเกิด ความบังเกิดเฉพาะ ความปรากฏแห่งขันธ์ทั้งหลาย ความได้ เฉพาะซึ่งอายตนะทั้งหลายในหมู่สัตว์นั้น ๆ แห่งสัตว์เหล่านั้น ๆ

คำว่า ชรา ได้แก่ ความแก่ ความเสื่อม ความเป็นผู้มีฟันหัก ความ เป็นผู้มีผมหงอก ความเป็นผู้มีหนังย่น ความเสื่อมอายุ ความแก่แห่ง อินทรีย์ทั้งหลายในหมู่สัตว์นั้น ๆ แห่งสัตว์เหล่านั้น ๆ’

คำว่า โสกะ ได้แก่ ความเศร้าโศก กิริยาที่เศร้าโศก ความเป็นผู้ เศร้าโศก ความที่จิตเศร้าโศก ความเศร้าโศกในภายใน ความเศร้าโศก

รอบในภายใน ความเร่าร้อนในภายใน ความเร่าร้อนรอบในภายใน ความ ตรอมตรมแห่งจิต ความโทมนัส ลูกศรคือความเศร้าโศกของชนที่ถูก ความเสื่อมแห่งญาติกระทบบ้าง ที่ถูกความเสื่อมแห่งโภคสมบัติกระทบบ้าง ที่ถูกความเสื่อมเพราะโรคกระทบบ้าง ที่ถูกความเสื่อมแห่งศีลกระทบบ้าง ที่ถูกความเสื่อมแห่งทิฏฐิกระทบบ้าง ที่ประจวบกับความเสื่อมอย่างใดอย่าง หนึ่งบ้าง ที่ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบบ้างคำว่า ปริเทวะ ได้แก่ ความร้องไห้ ความรำพัน กิริยาที่ร้องไห้ กิริยาที่รำพัน ความเป็นผู้ร้องไห้ ความเป็นผู้รำพัน ความพูดถึง ความ พูดเพ้อ ความพูดบ่อย ๆ ความรํ่าไร กิริยาที่ร่ำไร ความเป็นผู้ร่ำไรของคน ที่ถูกความฉิบหายแห่งญาติกระทบเข้า ... หรือของคนที่ถูกเหตุแห่งทุกข์ อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบเข้า

คำว่า ธีรชนทั้งหลายย่อมข้ามโอฆะ ชาติ ชรา โสกะ และ ปริเทวะพ้นไปได้อย่างไรหนอ ความว่า ธีรชนทั้งหลายข้าม คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง เป็นไปล่วงซึ่งโอฆะ ชาติ ชรา โสกะและปริเทวะได้ อย่างไร รวมความว่า ‘ธีรชนทั้งหลายย่อมข้ามโอฆะ ชาติ ชรา โสกะ และปริเทวะ พ้นไปได้อย่างไรหนอ,

หัวข้อว่า ขอพระองค์ผู้เป็นพระมุนีได้โปรดพยากรณ์แก้ปัญหาข้อนั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยดี มีอธิบายดังนี้

คำว่า นั้น ความว่า ข้าพระองค์ขอทูลถาม ทูลวิงวอน ทูลเชื้อเชิญ ทูลให้ทรงประกาศปัญหาข้อใด

คำว่า เป็นพระมุนี ความว่า ญาณ ตรัสเรียกว่า โมนะ คือ ปัญญา ความรู้ทั่ว ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ พระผู้มี พระภาคเจ้าทรงประกอบด้วยญาณนั้น จึงชื่อว่าพระมุนี คือ ถึงความเป็น พระมุนี

โมเนยยะ (ธรรมที่ทำให้เป็นมุนี) มี ๓ อย่าง คือ (๑)โมเนยยะทางกาย (๒) โมเนยยะทางวาจา (๓) โมเนยยะทางใจ

โมเนยยะทางกายเป็นไฉน คือ การละกายทุจริต ๓ อย่างชื่อว่า โมเนยยะทางกาย กายสุจริต ๓ อย่างชื่อว่าโมเนยยะทางกาย ญาณมีกาย เป็นอารมณ์ชื่อว่าโมเนยยะทางกาย ความกำหนดรู้กายชื่อว่าโมเนยยะทาง กาย มรรค อันสหรคตด้วยปริญญาชื่อว่าโมเนยยะทางกาย การละฉันท ราคะในกายชื่อว่าโมเนยยะทางกาย ความดับแห่งกายสังขารชื่อว่าโมเนย ยะทางกาย การบรรลุจตุตถฌานชื่อว่าโมเนยยะทางกาย นี้ชื่อว่าโมเนยยะ ทางกายโมเนยยะทางวาจาเป็นไฉน คือ การละวจีทุจริต ๔ อย่างชื่อว่า โมเนยยะทางวาจา วจีสุจริต ๔ อย่างชื่อว่าโมเนยยะทางวาจา ญาณมี วาจาเป็นอารมณ์ชื่อว่าโมเนยยะทางวาจา การกำหนดรู้วาจาชื่อว่าโมเนย ยะทางวาจา

มรรค อันสหรคตด้วยปริญญาชื่อว่าโมเนยยะทางวาจา การ ละฉันทราคะในวาจาชื่อว่าโมเนยยะทางวาจา ความดับแห่งวจีสังขารชื่อว่า โมเนยยะทางวาจา การบรรลุทุติยฌานชื่อว่าโมเนยยะทางวาจา นี้ชื่อว่า โมเนยยะทางวาจาโมเนยยะทางใจเป็นไฉน คือ การละมโนทุจริต ๓ อย่างชื่อว่าโมเนยยะ ทางใจ มโนสุจริต ๓ อย่างชื่อว่าโมเนยยะทางใจ ญาณมีจิตเป็นอารมณ์ชื่อ ว่าโมเนยยะทางใจ การกำหนดรู้จิตชื่อว่าโมเนยยะทางใจ มรรคอัน สหรคตด้วยปริญญาชื่อว่าโมเนยยะทางใจ การละฉันทราคะในจิตชื่อว่า โมเนยยะทางใจ ความดับแห่งจิตตสังขารชื่อว่าโมเนยยะทางใจ การบรรลุ สัญญาเวทยิตนิโรธชื่อว่าโมเนยยะทางใจ นี้ชื่อว่าโมเนยยะทางใจสมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

พระอริยเจ้ามีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นต้นตรัสเรียก บุคคลผู้เป็นมุนีทางกาย เป็นมุนีทางวาจา เป็นมุนีทางใจ หาอาสวะมิได้ ว่าเป็นมุนี ผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นมุนีพระอริยเจ้ามีพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นต้นตรัสเรียก บุคคลผู้เป็นมุนีทางกาย เป็นมุนีทางวาจา เป็นมุนีทางใจ หาอาสวะมิได้ ว่าเป็นมุนี ผู้ถึงพร้อมด้วยความเป็นมุนี ผู้ล้างบาปทั้งปวงได้แล้ว ผู้ล้างบาปทั้งปวงได้แล้วมุนีผู้ประกอบด้วยธรรมที่ทำให้เป็นมุนี ๓ อย่างนี้ มี ๖ ประเภท คือ อาคารมุนี อนาคารมุนี เสขมุนี อเสขมุนี ปัจเจกมุนี มุนิมุนีอาคารมุนีเป็นไฉน คือ คนที่ยังเป็นผู้ครองเรือน แต่เห็นบทคือ นิพพานแล้ว รู้แจ้งคำสอนแล้ว นี้ชื่อว่า อาคารมุนี

อนาคารมุนีเป็นไฉน คือ คนที่ออกบวช เห็นบทคือนิพพานแล้ว รู้ แจ้งคำสอนแล้ว นี้ชื่อว่า อนาคารมุนี

เสขบุคคล ๗ ประเภทชื่อว่า เสขมุนี

พระอรหันต์ทั้งหลายชื่อว่า อเสขมุนี

พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่า ปัจเจกมุนี

พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าชื่อว่า มุนิมุนี

สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

บุคคลที่ยังหลงอยู่ ยังไม่รู้แจ้ง จะชื่อว่าเป็นมุนี เพราะ ความนิ่งก็หาไม่ ส่วนผู้ใดเป็นบัณฑิต ถือธรรมอัน ประเสริฐดุจประคองตาชั่งไว้

เว้นบาปทุกอย่างได้ ผู้นั้นชื่อว่าเป็นมุนีเพราะเหตุนั้น ผู้ใดรู้อรรถทั้งสองในโลก ผู้นั้นเรียกได้ว่าเป็นมุนีเพราะ เหตุนั้น

ผู้ที่รู้อกุศลธรรมของอสัตบุรุษ และกุศลธรรมของ สัตบุรุษทั้งภายในและภายนอกในโลกทั้งปวง ล่วงพ้น กิเลสเครื่องข้องมีราคะเป็นต้นและข่ายคือตัณหาและ ทิฏฐิได้แล้ว ได้รับความเคารพนับถือจากทวยเทพและ หมู่มนุษย์ ท่านผู้รู้เรียกว่ามุนี

คำว่า ขอได้โปรดพยากรณ์แก้ปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยดี ความว่า ขอพระองค์ทรงตรัสบอก คือ ทรงแสดง ... ทรงประกาศด้วยดี รวมความว่า ‘ขอพระองค์ผู้เป็นพระมุนี ได้โปรดพยากรณ์แก้ปัญหานั้นแก่ ข้าพระองค์ด้วยดี,

คำว่า แท้จริง ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว ความว่า แท้จริง ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว คือ ทรงรู้ ทรงเทียบเคียง ทรงพิจารณา ทรงให้เจริญ ทรงแจ่มแจ้งแล้ว รวมความว่า ‘แท้จริง ธรรมนั้นอัน พระองค์ทรงทราบแล้ว, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงทูลถามว่าข้าพระองค์ได้ทูลถามปัญหาข้อใด พระองค์ก็ได้ตรัส ตอบปัญหาข้อนั้นแก่ข้าพระองค์แล้ว ข้าพระองค์จักขอ ทูลถามปัญหาข้ออื่น ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้น ธีรชนทั้งหลายย่อมข้ามโอฆะ ชาติ ชรา โสกะ และ ปริเทวะพ้นไปได้อย่างไรหนอ ขอพระองค์ผู้เป็นพระมุนี ได้โปรดพยากรณ์แก้ปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยดี แท้จริง ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว

[๒๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ดูก่อนเมตตคู เราจักบอกธรรมแก่ท่านในธรรมที่เรา เห็นแล้ว อันประจักษ์แก่ตน ที่บุคคลทราบแล้วเป็นผู้มี สติเที่ยวไป พึงข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ใน โลกได้

คำว่า เราจักบอกธรรมแก่ท่าน ความว่า เราจักบอก ... ประกาศ ซึ่งพรหมจรรย์อันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อมทั้ง อรรถ พร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ นิพพาน และปฏิปทาอันให้ถึงนิพพาน รวมความว่า ‘เราจักบอกธรรมแก่ท่าน’คำว่า เมตตคู เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

หัวข้อว่า ในธรรมที่เราเห็นแล้วอันประจักษ์แก่ตน มีอธิบายดังนี้

คำว่า ในธรรมที่เราเห็นแล้ว ความว่า ในธรรมที่เราเห็นแล้ว คือ รู้แล้ว เทียบเคียงแล้ว พิจารณาแล้ว ปรากฏแล้ว แจ่มแจ้งแล้ว คือ ใน ธรรมที่เราเห็นแล้ว ... แจ่มแจ้งแล้วว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สิ่งใด สิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็น ธรรมดา’ รวมความว่า ‘ในธรรมที่เราเห็นแล้ว’ อย่างนี้บ้างอีกนัยหนึ่ง เราจักบอกทุกข์ในทุกข์ที่เราเห็นแล้ว สมุทัยในสมุทัยที่ เราเห็นแล้ว นิโรธในนิโรธที่เราเห็นแล้ว มรรคในมรรคที่เราเห็นแล้ว รวม ความว่า ‘ในธรรมที่เราเห็นแล้ว’ อย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง เราจักบอกธรรมอันบุคคลผู้บรรลุพึงเห็นเอง ไม่ประกอบ ด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ในธรรมที่เราเห็นแล้ว รวมความว่า ‘ในธรรมที่เราเห็นแล้ว’ อย่างนี้บ้าง

คำว่า อันประจักษ์แก่ตน ความว่า เราจักบอกธรรมอันประจักษ์แก่ตน คือ ที่เรารู้เฉพาะด้วยตนเอง มิใช่โดยเชื่อต่อผู้อื่นว่า ธรรมนี้เป็นดังนี้ ธรรม นี้เป็นดังนี้ มิใช่โดยฟังต่อ ๆ กันมา มิใช่โดยถือตามลำดับสืบ ๆ กันมา มิใช่ โดยอ้างตำรา มิใช่โดยนึกเดาเอาเอง มิใช่โดยคาดคะเน มิใช่โดยตรึกตาม อาการ มิใช่โดยชอบใจว่าถูกแก่ทิฎฐิของตน รวมความว่า ‘ในธรรมที่เรา เห็นแล้ว อันประจักษ์แก่ตน,คำว่า ที่บุคคลทราบแล้วเป็นผู้มีสติเที่ยวไป ความว่า ทำให้ทราบ คือ เทียบเคียง พิจารณา ให้เจริญ ทำให้แจ่มแจ้ง คือ ทำให้ทราบ ... ทำ ให้แจ่มแจ้งว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็น ธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา,

คำว่า เป็นผู้มีสติ ความว่า เป็นผู้มีสติด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ มีสติ เจริญสติปัฏฐานเป็นเครื่องพิจารณาเห็นกายในกาย ... บุคคลนั้นตรัสเรียกว่า ผู้มีสติ

คำว่า เที่ยวไป คือ เที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป รวมความว่า ‘ที่บุคคลทราบแล้วเป็นผู้มี สติเที่ยวไป,

คำว่า พึงข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ความว่า ตัณหา ตรัสเรียกว่าวิสัตติกา ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า วิสัตติกา ความว่า ตัณหาตรัสเรียกว่าวิสัตติกา เพราะ อรรถว่าอะไร เพราะอรรถว่าซ่านไป เพราะอรรถว่าแผ่ไป เพราะอรรถว่า แล่นไป เพราะอรรถว่าไม่สม่ำเสมอ เพราะอรรถว่าครอบงำ เพราะอรรถ ว่าสะท้อนไป เพราะอรรถว่าเป็นเหตุให้คลาดเคลื่อน เพราะอรรถว่ามีราก เป็นพิษ เพราะอรรถว่ามีผลเป็นพิษ เพราะอรรถว่าเปรียบด้วยเครื่อง บริโภคเป็นพิษ ตัณหาจึงชื่อว่าวิสัตติกา

อีกนัยหนึ่ง ตัณหานั้นแผ่ไปในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ตระกูล คณะ ที่อยู่ ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขาร กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ กามภพ รูปภพ อรูปภพ สัญญาภพ อสัญญาภพ เนวสัญญานาสัญญาภพ เอกโวการภพ จตุโวการภพ ปัญจโวการภพ ในอดีต ในอนาคต ในปัจจุบัน แล่นไป ซ่านไปในรูปที่เห็นแล้ว เสียงที่ได้ยินแล้ว กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่ทราบแล้ว และธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้ง ตัณหาจึงชื่อว่าวิสัตติกาคำว่า ในโลก คือ อบายโลก มนุษยโลก เทวโลก ขันธ์โลก ธาตุโลก อายตนโลก

คำว่า พึงข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้ ความว่า บุคคลนั้นเป็นผู้มีสติ พึงข้าม คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง เป็นไปล่วง ซึ่งตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ในโลกได้ รวมความว่า ‘พึงข้าม ตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระ ภาคเจ้าจึงตรัสว่า

เราจักบอกธรรมแก่ท่านในธรรมที่เราเห็นแล้ว อัน ประจักษ์แก่ตน ที่บุคคลทราบแล้วเป็นผู้มีสติเที่ยวไป พึงข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้

[๒๓] (ท่านเมตตคูกราบทูลว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้าพระองค์ ยินดียิ่งนักซึ่งพระดำรัสของพระองค์นั้น และซึ่งธรรม อันสูงสุดที่บุคคลทราบแล้วเป็นผู้มีสติเที่ยวไป พึงข้าม ตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้

หัวข้อว่า ข้าพระองค์ยินดียิ่งนักซึ่งพระดำรัสของพระองค์นั้น มี อธิบายดังนี้

คำว่า นั้น ความว่า พระดำรัส คือ ทางแห่งถ้อยคำ เทศนา อนุสนธิ ของพระองค์

คำว่า ข้าพระองค์ยินดียิ่งนัก ความว่า ข้าพระองค์ยินดี ชอบใจ เบิกบานใจ อนุโมทนา ปรารถนา พอใจ ขอ ประสงค์ รักใคร่ ติดใจ รวมความว่า ‘ข้าพระองค์ยินดียิ่งนักซึ่งพระดำรัสของพระองค์นั้น’

คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ... ธรรมอันสูงสุด มี อธิบายดังนี้

คำว่า ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรง ชื่อว่าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ อธิบายว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสวงหา คือ เสาะหา ค้นหา ซึ่งสีลขันธ์ใหญ่ ... สมาธิขันธ์ใหญ่ ... ปัญญาขันธ์ใหญ่ ... วิมุตติขันธ์ใหญ่ ...วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ใหญ่ รวมความว่า ‘ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่,

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสวงหา คือ เสาะหา ค้นหาเครื่องทำลาย กองมืดใหญ่ เครื่องทำลายวิปลาสใหญ่ เครื่องถอนลูกศรคือตัณหาใหญ่ เครื่องปลดเปลื้องโครงทิฎฐิใหญ่ เครื่องกำจัดธงคือมานะใหญ่ เครื่องระงับ อภิสังขารใหญ่ เครื่องปิดกั้นโอฆะใหญ่ เครื่องปลงภาระใหญ่ เครื่องตัด สังสารวัฏใหญ่ เครื่องดับความเดือดร้อนใหญ่ เครื่องระงับความเร่าร้อน ใหญ่ เครื่องยกขึ้นซึ่งธงคือธรรมใหญ่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าผู้แสวงหา คุณอันยิ่งใหญ่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสวงหา คือ เสาะหา ค้นหาสติปัฏฐานใหญ่ สัมมัปปธานใหญ่ อิทธิบาทใหญ่ อินทรีย์ใหญ่ พละใหญ่ โพชฌงค์ใหญ่

อริยมรรคมีองค์ ๘ ใหญ่ อมตนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ใหญ่ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่

อีกนัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้อันสัตว์ทั้งหลายที่มีศักดิ์ ใหญ่แสวงหา คือ เสาะหา ค้นหาว่า “พระพุทธเจ้าเสด็จอยู่ที่ไหน พระ ผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ไหน พระพุทธเจ้าผู้เป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดา ประทับอยู่ที่ไหน พระพุทธเจ้าผู้องอาจกว่านรชนประทับอยู่ที่ไหน”คำว่า ธรรมอันสูงสุด ความว่า อมตนิพพานตรัสเรียกว่า ธรรม อันสูงสุด ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สสัดอุปธิทั้งปวง เป็น ที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่อง ร้อยรัดมิได้คำว่า สูงสุด คือ เลิศ ได้แก่ ประเสริฐ วิเศษ เป็นประธาน สูงสุด อย่างยิ่ง รวมความว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ... ธรรม อันสูงสุด’

คำว่า ที่บุคคลทราบแล้วเป็นผู้มีสติเที่ยวไป ความว่า ทำให้ทราบ คือ เทียบเคียง พิจารณา ให้เจริญ ทำให้แจ่มแจ้ง คือ ทำให้ทราบ ... ทำ ให้แจ่มแจ้งว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็น ธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา,คำว่า เป็นผู้มีสติ ความว่า เป็นผู้มีสติด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ มี สติเจริญสติปัฏฐานเป็นเครื่องพิจารณาเห็นกายในกาย ... บุคคลนั้น ตรัสเรียกว่า ผู้มีสติ

คำว่า เที่ยวไป ความว่า เที่ยวไป คือ อยู่ ... ให้อัตภาพดำเนินไป รวมความว่า ‘ที่บุคคลทราบแล้วเป็นผู้มีสติเที่ยวไป’

คำว่า พึงข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ได้ ความว่า ตัณหา เรียกว่า วิสัตติกา ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า วิสัตติกา ความว่า ตัณหาเรียกว่าวิสัตติกา เพราะอรรถว่าอะไร ... แผ่ไปในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ... แล่นไป ซ่านไปในรูปที่เห็น เสียงที่ได้ยิน อารมณ์ที่ได้ทราบ และธรรมารมณ์ที่รู้แจ้ง รวมความว่า ‘ตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ’คำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก ... อายตนโลก

คำว่า พึงข้ามตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ในโลกได้ ความว่า บุคคลนั้น เป็นผู้มีสติ พึงข้าม คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง เป็นไป ล่วงซึ่งตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ในโลกได้ รวมความว่า ‘พึงข้าม ตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ในโลกได้’ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้น จึงกราบทูลว่าข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้าพระองค์ ยินดียิ่งนักซึ่งพระดำรัสของพระองค์นั้น และซึ่งธรรม อันสูงสุดที่บุคคลทราบแล้วเป็นผู้มีสติเที่ยวไป พึงข้าม ตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ในโลกได้

[๒๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนเมตตคู)

ท่านรู้ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นธรรมชั้น สูง ชั้นต่ำ และชั้นกลางส่วนกว้าง ท่านจงบรรเทา ความเพลิดเพลิน ความถือมั่น และวิญญาณในธรรม เหล่านั้นเสีย ไม่พึงดำรงอยู่ในภพ

คำว่า ท่านรู้ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ความว่า ท่านย่อมรู้ คือ รู้ทั่ว รู้แจ้ง รู้แจ้งเฉพาะ แทงตลอดซึ่งธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ‘ท่านรู้ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง,

คำว่า เมตตคู เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้า ... ดูก่อนเมตตคู,

คำว่า ชั้นสูง ชั้นตํ่า และชั้นกลางส่วนกว้าง ความว่า พระผู้มีพระ ภาคเจ้าตรัสอนาคตว่าชั้นสูง ตรัสอดีตว่าชั้นต่ำ ตรัสปัจจุบันว่าชั้นกลาง ส่วนกว้าง ตรัสเทวโลกว่าชั้นสูง ตรัสนิรยโลกว่าชั้นต่ำ ตรัสมนุษยโลกว่า ชั้นกลางส่วนกว้าง อีกอย่างหนึ่ง ตรัสกุศลธรรมว่าชั้นสูง ตรัสอกุศลธรรม ว่าชั้นต่ำ ตรัสอัพยากตธรรมว่าชั้นกลางส่วนกว้าง ตรัสอรูปธาตุว่าชั้นสูง ตรัสกามธาตุว่าชั้นต่ำ ตรัสรูปธาตุว่าชั้นกลางส่วนกว้าง ตรัสสุขเวทนาว่า ชั้นสูง ตรัสทุกขเวทนาว่าชั้นตํ่า ตรัสอทุกขมสุขเวทนาว่าชั้นกลางส่วนกว้าง ตรัสส่วนเบื้องบนตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นไปว่าชั้นสูง ตรัสส่วนเบื้องต่ำตั้งแต่ปลาย ผมลงมาว่าชั้นต่ำ ตรัสส่วนกลางว่าชั้นกลางส่วนกว้าง รวมความว่า ‘ชั้นสูง ชั้นต่ำ และชั้นกลางส่วนกว้าง,หัวข้อว่า ท่านจงบรรเทาความเพลิดเพลิน ความถือมั่น และ วิญญาณในธรรมเหล่านั้นเสีย ไม่พึงดำรงอยู่ในภพ มีอธิบายดังนี้

คำว่า เหล่านั้น ความว่า ในธรรมทั้งหลายที่เราบอกแล้ว ... ประกาศ แล้ว ตัณหา เรียกว่าความเพลิดเพลิน ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

คำว่า ความถือมั่น ได้แก่ ความถือมั่น ๒ อย่าง คือ (๑) ความถือ มั่นด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความถือมั่นด้วยอำนาจทิฏฐิ ความถือมั่นด้วย อำนาจตัณหาเป็นไฉน คือ ความถือว่าของเราอันทำให้เป็นแดน ... ด้วยส่วน ตัณหาเท่าใด ... นี้ชื่อว่าความถือมั่นด้วยอำนาจตัณหา ความถือมั่นด้วย

อำนาจทิฏฐิเป็นไฉน คือ สักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ... นี้ชื่อว่าความถือมั่นด้วย อำนาจทิฏฐิ

คำว่า จงบรรเทา ... วิญญาณ ความว่า วิญญาณอันสหรคตด้วย ปุญญาภิสังขาร วิญญาณอันสหรคตด้วยอปุญญาภิสังขาร วิญญาณอันสหรคต ด้วยอเนญชาภิสังขาร ท่านจงบรรเทา คือ สลัด ถอน ถอนทิ้ง ละ ละขาด บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ทำให้ถึงความไม่มีซึ่งความยินดี ความพัวพัน และ วิญญาณอันสหรคตด้วยอภิสังขารในธรรมเหล่านี้ รวมความว่า ‘ท่านจง บรรเทาความเพลิดเพลิน ความถือมั่น และวิญญาณในธรรมเหล่านั้นเสีย,หัวข้อว่า ไม่พึงดำรงอยู่ในภพ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ภพ ได้แก่ ภพ ๒ คือ (๑) กรรมภพ (๒) ภพใหม่อันมีในปฏิสนธิ

กรรมภพเป็นไฉน คือ ปุญญาภิสังขาร อปุญญาภิสังขาร อเนญชา ภิสังขาร นี้คือกรรมภพ

ภพใหม่อันมีในปฏิสนธิเป็นไฉน คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ อันมีในปฏิสนธิ นี้คือภพใหม่อันมีในปฏิสนธิ

คำว่า ไม่พึงดำรงอยู่ในภพ ความว่า เมื่อละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ทำให้ถึงความไม่มีซึ่งความเพลิดเพลิน ความถือมั่น วิญญาณอันสหรคต ด้วยอภิสังขาร กรรมภพ และภพใหม่อันมีในปฏิสนธิ ไม่พึงตั้งอยู่ในกรรมภพ ไม่พึงดำรงอยู่ ไม่พึงประดิษฐานอยู่ในภพใหม่อันมีในปฏิสนธิ รวมความว่า ‘ท่านจงบรรเทา ... วิญญาณ ... ไม่พึงดำรงอยู่ในภพ, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าดูก่อนเมตตคู ท่านรู้ธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ว่า จะเป็นธรรมชั้นสูง ชั้นต่ำ และชั้นกลางส่วนกว้าง ท่าน จงบรรเทาความเพลิดเพลิน ความถือมั่น และวิญญาณ ในธรรมเหล่านั้นเสีย ไม่พึงดำรงอยู่ในภพ

[๒๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ มีสติ ไม่ประมาท มีความ รู้แจ้ง ละความยึดถือว่าเป็นของเราได้แล้วเที่ยวไปอยู่ พึงละทุกข์ คือชาติ ชรา โสกะ และปริเทวะในอัตภาพ นี้ได้ทีเดียว

หัวข้อว่า ผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ มีสติ ไม่ประมาท มีอธิบายดังนี้

คำว่า ผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ ความว่า ละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ทำให้ ถึงความไม่มีซึ่งความเพลิดเพลิน ความถือมั่น และวิญญาณอันสหรคต ด้วยอภิสังขาร กรรมภพ และภพใหม่อันมีในปฏิสนธิ รวมความว่า ‘ผู้มีปกติอยู่อย่างนี้’

คำว่า มีสติ ความว่า เป็นผู้มีสติด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ มีสติเจริญ สติปัฏฐานเครื่องพิจารณาเห็นกายในกาย ... ภิกษุนั้นตรัสเรียกว่าผู้มีสติ

คำว่า ไม่ประมาท ความว่า ภิกษุเป็นผู้ทำด้วยความเคารพ ทำติดต่อ ทำไม่หยุด มีความประพฤติไม่ย่อหย่อน ไม่ทอดทิ้งฉันทะ ไม่ทอดทิ้งธุระ ไม่ประมาทในกุศลธรรม คือ ความพอใจ ความพยายาม ความหมั่น ความ เป็นผู้มีความหมั่น ความไม่ถอยหลัง สติ สัมปชัญญะ ความเพียรเป็น เครื่องเผากิเลส ความเพียรชอบ ความตั้งใจ ความประกอบเนือง ๆ ใน กุศลธรรมนั้นว่า ‘เมื่อไรเราจึงจะบำเพ็ญศีลขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ได้ หรือว่าจะพึงอนุเคราะห์ศีลขันธ์ที่บริบูรณ์ด้วยปัญญาในกุศลธรรมนั้น ๆ ได้’ ... ‘เมื่อไรเราจึงจะบำเพ็ญสมาธิขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ได้ หรือว่าจะ พึงอนุเคราะห์สมาธิขันธ์ที่บริบูรณ์ด้วยปัญญาในกุศลธรรมนั้นๆได้’ ... ‘เมื่อไร เราจึงจะบำเพ็ญปัญญาขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ได้ หรือว่าจะพึง อนุเคราะห์ปัญญาขันธ์ที่บริบูรณ์ด้วยปัญญาในกุศลธรรมนั้น ๆได้’... ‘เมื่อไร เราจึงจะบำเพ็ญวิมุตติขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ได้ หรือว่าจะพึง

อนุเคราะห์วิมุตติขันธ์ที่บริบูรณ์ด้วยปัญญาในกุศลธรรมนั้นๆ ได้’ ... ‘เมื่อไร เราจึงจะบำเพ็ญวิมุตติญาณทัสสนขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ให้บริบูรณ์ได้ หรือว่า จะพึงอนุเคราะห์วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ที่บริบูรณ์ด้วยปัญญาในกุศลธรรม นั้น ๆ ได้’ ความพอใจเป็นต้นนั้นชื่อว่าความไม่ประมาทในกุศลธรรม

ความพอใจ ความพยายาม ... ความตั้งใจ ความประกอบเนือง ๆ ในกุศลธรรมนั้นว่า ‘เมื่อไรเราจึงจะกำหนดรู้ทุกข์ที่ยังไม่กำหนดรู้ได้ เราจึง จะละกิเลสทั้งหลายที่ยังไม่ได้ละได้ เราจึงจะเจริญมรรคที่ยังไม่ได้เจริญได้ หรือเราจึงจะทำให้แจ้งซึ่งนิโรธที่ยังไม่ได้ทำให้แจ้งได้’ อันใด ความพอใจ เป็นต้นนั้นชื่อว่าความไม่ประมาทในกุศลธรรม รวมความว่า ‘ผู้มีปกติอยู่ อย่างนี้ มีสติ ไม่ประมาท’หัวข้อว่า ภิกษุ... ละความยึดถือว่าเป็นของเราได้แล้วเที่ยวไปอยู่ มี อธิบายดังนี้

คำว่า ภิกษุ ได้แก่ ภิกษุที่ป็นกัลยาณปุถุชนหรือภิกษุที่เป็นพระเสขะ

คำว่า เที่ยวไป ความว่า เที่ยวไป คือ อยู่ เคลื่อนไหว เป็นไป เลี้ยงดู ดำเนินไป ให้อัตภาพดำเนินไป

คำว่า ความยึดถือว่าเป็นของเรา ได้แก่ ความยึดถือว่าเป็นของเรา ๒ อย่าง คือ (๑) ความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความ ยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจทิฏฐิ ... นี้ชื่อว่าความยึดถือว่าเป็นของเรา ด้วยอำนาจตัณหา ... นี้ชื่อว่าความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจทิฏฐิ

ภิกษุนั้นละความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจตัณหา สลัดทิ้ง ความยึดถือว่าเป็นของเราด้วยอำนาจทิฏฐิได้แล้ว คือ ละ สละ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มีความยึดถือว่าเป็นของเรา รวมความว่า ‘ภิกษุ ... ละความยึดถือว่าเป็นของเราได้แล้วเที่ยวไป’

หัวข้อว่า มีความรู้แจ้ง ... พึงละทุกข์คือชาติ ชรา โสกะ และ ปริเทวะในอัตภาพนี้ได้ทีเดียว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ชาติ ได้แก่ ความเกิด ความเกิดพร้อม ... ความได้เฉพาะ ซึ่งอายตนะทั้งหลายในหมู่สัตว์นั้น ๆ แห่งสัตว์เหล่านั้น ๆ

คำว่า ชรา ได้แก่ ความแก่ ความเสื่อม ... ความแก่รอบแห่ง อินทรีย์ทั้งหลาย

คำว่า โสกะ ได้แก่ ความโศก กิริยาที่โศก ... หรือของคนที่ถูก เหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบเข้า

คำว่า ปริเทวะ ได้แก่ ความร้องไห้ ความรำพัน ... หรือของคนที่ ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบเข้า

คำว่า ในอัตภาพนี้ ความว่า ในทิฏฐินี้ ... ในมนุษยโลกนี้

คำว่า มีความรู้แจ้ง ความว่า มีความรู้แจ้ง คือ ถึงความรู้แจ้ง มีญาณ มีความแจ่มแจ้ง เป็นนักปราชญ์

คำว่า ทุกข์ ได้แก่ ชาติทุกข์ ... โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัสสะ และอุปายาสทุกข์

คำว่า มีความรู้แจ้ง ... พึงละทุกข์คือชาติ ชรา โสกะ และปริเทวะ ในอัตภาพนี้ได้ทีเดียว ความว่า มีความรู้แจ้ง คือ ถึงความรู้แจ้ง มีญาณ มีความแจ่มแจ้ง เป็นปราชญ์ พึงละ คือ บรรเทา ทำให้สิ้นไป ทำให้ถึง ความไม่มีชาติ ชรา โสกะ และปริเทวะในอัตภาพนี้เลยทีเดียว รวมความว่า ‘มีความรู้แจ้ง ... พึงละชาติ ชรา โสกะ และปริเทวะอันเป็นทุกข์ใน อัตภาพนี้ได้ทีเดียว’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ มีสติ ไม่ประมาท มีความ รู้แจ้ง ละความยึดถือว่าเป็นของเราได้แล้วเที่ยวไปอยู่

พึงละทุกข์คือชาติ ชรา โสกะ และปริเทวะในอัตภาพ นี้ได้ทีเดียว

[๒๖] (ท่านเมตตคูกราบทูลว่า)

ข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์ยินดียิ่งนักซึ่งพระดำรัส อันปราศจากอุปธิที่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ตรัส ไว้ดีแล้วนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงละทุกข์ได้แล้วแน่แท้ จริงอย่างนั้น ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้วหัวข้อว่า ข้าพระองค์ยินดียิ่งนักซึ่งพระดำรัส ... ที่พระองค์ผู้ แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ... นั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า นั้น ความว่า พระดำรัส คือ ทางแห่งถ้อยคำ เทศนา อนุสนธิ ของพระองค์

คำว่า ข้าพระองค์ยินดียิ่งนัก ความว่า ข้าพระองค์ยินดี ชอบใจ เบิกบานใจ อนุโมทนา ปรารถนา พอใจ ขอ ประสงค์ รักใคร่ ติดใจ

คำว่า ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรง แสวงหา เสาะหา ค้นหาสีลขันธ์ใหญ่ ... พระนราสภะประทับอยู่ ณ ที่ไหน รวมความว่า ‘ข้าพระองค์ยินดียิ่งนักซึ่งพระดำรัส ... ที่พระองค์ผู้แสวงหา คุณอันยิ่งใหญ่ ... นั้น,หัวข้อว่า ข้าแต่พระโคดม ... อันปราศจากอุปธิที่พระองค์ผู้แสวงหา คุณอันยิ่งใหญ่ตรัสไว้ดีแล้วนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตรัสไว้ดีแล้ว ความว่า ที่พระองค์ตรัสดีแล้ว คือ ตรัสบอก ดีแล้ว ... ทรงประกาศดีแล้ว รวมความว่า ‘ตรัสไว้ดีแล้ว,

คำว่า ข้าแต่พระโคดม ... อันปราศจากอุปธิ ความว่า กิเลสก็ดี ขันธ์ก็ดี อภิสังขารก็ดี เรียกว่า อุปธิ เป็นธรรมที่ละอุปธิ คือ ที่สงบอุปธิ ที่สลัดอุปธิ ที่ระงับอุปธิ อมตนิพพาน รวมความว่า ‘ข้าแต่พระโคดม ... อัน ปราศจากอุปธิที่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ตรัสไว้ดีแล้วนั้น’คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงละทุกข์ได้แล้วแน่แท้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า แน่แท้ เป็นคำกล่าวโดยส่วนเดียว เป็นคำกล่าวโดยไม่มีความ สงสัย เป็นคำกล่าวโดยไม่มีความเคลือบแคลง เป็นคำกล่าวโดยไม่เป็นสองทาง เป็นคำกล่าวโดยไม่ลังเล เป็นคำกล่าวแน่นอน เป็นคำกล่าวไม่ผิด คำว่า แน่แท้ นี้เป็นคำกล่าวที่แน่นอนคำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ละทุกข์ได้ ความว่า พระองค์ทรงละ คือ ทรงละขาด ทรง บรรเทา ทรงทำให้สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มี ซึ่งชาติทุกข์ ชราทุกข์ พยาธิ ทุกข์ มรณทุกข์ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัสสะ อุปายาสทุกข์ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงละทุกข์ได้แล้วแน่แท้’คำว่า แท้จริง ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว ความว่า แท้จริง ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว คือ ทรงรู้ ทรงเทียบเคียง ทรงพิจารณา ทรงให้แจ่มแจ้ง ปรากฏแล้ว รวมความว่า ‘แท้จริง ธรรมนั้นอันพระองค์ ทรงทราบแล้ว’ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่าข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์ยินดียิ่งนักซึ่งพระดำรัส อันปราศจากอุปธิที่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ตรัส ไว้ดีแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงละทุกข์ได้แล้วแน่แท้ จริงอย่างนั้น ธรรมนั้นอันพระองค์ทรงทราบแล้ว

[๒๗] (ท่านเมตตคูกราบทูลต่อไปว่า)

พระองค์ผู้ทรงเป็นพระมุนีตรัสสอนชนเหล่าใดมิได้หยุดหย่อน แม้ชนเหล่านั้นก็พึงละทุกข์ได้แน่นอน ข้าพระองค์มาพบพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประเสริฐแล้วจึง ขอนมัสการพระองค์ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรด ตรัสสอนข้าพระองค์มิได้หยุดหย่อนบ้างหัวข้อว่า แม้ชนเหล่านั้นก็พึงละทุกข์ได้แน่นอน มีอธิบายดังนี้

คำว่า ก็ชนแม้เหล่านั้น ได้แก่ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา และมนุษย์

คำว่า พึงละทุกข์ได้ ความว่า พึงละ คือ พึงบรรเทา ทำให้สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มีซึ่งชาติทุกข์ ... อุปายาสทุกข์ รวมความว่า ‘แม้ชน เหล่านั้นก็พึงละทุกข์ได้แน่นอน’

คำว่า พระองค์ผู้ทรงเป็นพระมุนีตรัสสอนชนเหล่าใดมิได้หยุดหย่อน มีอธิบายดังนี้ คำว่า ชนเหล่าใด ได้แก่ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา และมนุษย์

คำว่า พระองค์ ความว่า เมตตคูพราหมณ์กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้า

คำว่า มุนี ความว่า ญาณเรียกว่า โมนะ ... บุคคลนั้นล่วงแล้ว ซึ่งธรรมเป็นเครื่องข้องและตัณหาเพียงดังข่าย ย่อมเป็นมุนี

คำว่า ตรัสสอนมิได้หยุดหย่อน ความว่า ตรัสสอนบ่อยๆ คือ ตรัส สอนโดยเอื้อเฟื้อ ตรัสสอนเนือง ๆ ตรัสสอน พร่ำสอนบ่อยๆ รวมความว่า ‘พระองค์ผู้ทรงเป็นพระมุนีตรัสสอนชนเหล่าใดมิได้หยุดหย่อน’หัวข้อว่า ข้าพระองค์มาพบพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประเสริฐแล้ว จึง ขอนมัสการพระองค์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า พระองค์ เมตตคูพราหมณ์กล่าวหมายถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า

คำว่า ข้าพระองค์ขอนมัสการ ความว่า ข้าพระองค์ขอนมัสการ คือ ขอสักการะ เคารพ นับถือ บูชาด้วยกาย ด้วยจิต ด้วยข้อปฏิบัติอันเป็น ไปตามประโยชน์ หรือด้วยการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม

คำว่า มาพบ ความว่า ข้าพระองค์มาพบ คือ มาประสบ มาหา มาเฝ้าแล้ว ขอนมัสการพระองค์เฉพาะพระพักตร์

คำว่า ผู้ประเสริฐ ความว่า ผู้ไม่มีความชั่ว (นาค)

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่านาค เพราะไม่ทรงทำความชั่ว ทรงพระนามว่านาค เพราะไม่เสด็จไปสู่ความชั่ว ทรงพระนามว่านาค เพราะ ไม่เสด็จมาสู่ความชั่ว

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่านาคเพราะไม่ทรงทำความชั่วอย่าง ไร คือ อกุศลธรรมอันชั่วช้า ทำให้เศร้าหมอง ให้เกิดในภพใหม่ มีความ กระวนกระวาย มีทุกข์เป็นวิบาก เป็นที่ตั้งแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไป ตรัสเรียกว่า ความชั่ว สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนสภิยะบุคคลไม่ทำความชั่วน้อยหนึ่งในโลก สลัดแล้วซึ่ง กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ทั้งปวง ซึ่งเครื่องผูกทั้งหลาย เป็นผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่เกี่ยวข้องในที่ทั้งปวง บุคคลนั้น ท่านกล่าวว่า เป็นนาค ผู้คงที่ มีจิตอย่างนั้น”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่านาคเพราะไม่ทรงทำความชั่ว อย่างนี้

พระผู้มีพระภาคเข้าทรงพระนามว่านาคเพราะไม่เสด็จไปอย่างไร คือ ไม่เสด็จไปสู่ฉันทาคติ ไม่เสด็จไปสู่โทสาคติ ไม่เสด็จไปสู่โมหาคติ ไม่เสด็จ

ไปสู่ภยาคติ ไม่เสด็จไปด้วยอำนาจราคะ ไม่เสด็จไปด้วยอำนาจโทสะ ไม่ เสด็จไปด้วยอำนาจโมหะ ไม่เสด็จไปด้วยอำนาจทิฏฐิ ไม่เสด็จไปด้วย อำนาจมานะ ไม่เสด็จไปด้วยอำนาจอุทธัจจะ ไม่เสด็จไปด้วยอำนาจวิจิกิจฉา ไม่เสด็จไปด้วยอำนาจอนุสัย ไม่ทรงดำเนิน ไม่ทรงออกไป ไม่ทรงถูกพัดไป ไม่ทรงถูกนำไปด้วยธรรมอันเป็นพวก พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่า นาคเพราะไม่เสด็จไปอย่างนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่านาคเพราะไม่เสด็จมาอย่างไร คือ ไม่เสด็จมาอีก ไม่เสด็จย้อนมา ไม่เสด็จกลับมาสู่กิเลสทั้งหลายที่ทรงละได้ แล้วด้วยโสดาปัตติมรรค ... ด้วยสกทาคามิมรรค ... ด้วยอนาคามิมรรค ... ด้วยอรหัตตมรรค พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่านาคเพราะไม่เสด็จ มาอย่างนี้รวมความว่า ‘ข้าพระองค์มาพบพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประเสริฐแล้ว จึงขอนมัสการพระองค์,

คำว่า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าไดโปรดตรัสสอนข้าพระองค์มิได้หยุด หย่อนบ้าง ความว่า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพึงตรัสสอนข้าพระองค์บ่อย ๆ คือ โปรดตรัสสอนโดยเอื้อเฟื้อ ตรัสสอนเนือง ๆ ตรัสสอน พรํ่าสอนบ่อย ๆ บ้าง รวมความว่า ‘ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดตรัสสอนข้าพระองค์ไม่ หยุดหย่อนบ้าง, เพราะเหตุนั้น พราหมณนั้นจึงกราบทูลว่าพระองค์ผู้ทรงเป็นพระมุนีตรัสสอนชนเหล่าใดมิได้หยุด หย่อน แม้ชนเหล่านั้นก็พึงละทุกข์ได้แน่นอน ข้าพระองค์ มาพบพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประเสริฐแล้ว จึงขอนมัสการ พระองค์ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดตรัสสอน ข้าพระองค์มิได้หยุดหย่อนบ้าง

[๒๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า)

บุคคลพึงรู้จักผู้ใดว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ถึงเวท ไม่มี กิเลสเครื่องกังวล ไม่ข้องเกี่ยวในกามภพ ผู้นั้นข้ามได้ แล้วซึ่งโอฆะนี้โดยแท้ และเป็นผู้ข้ามถึงฝั่งได้แล้ว ไม่มี ตะปูตรึงใจคือกิเลส ไม่มีความสงสัย

หัวข้อว่า บุคคลพึงรู้จักผู้ใดว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ถึงเวท มีอธิบายดังนี้

คำว่า พราหมณ์ ความว่า บุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เพราะลอย ธรรม ๗ ประการได้แล้ว คือ เป็นผู้ลอยสักกายทิฏฐิ ลอยวิจิกิจฉา ลอย สีลัพพตปรามาส ลอยราคะ ลอยโทสะ ลอยโมหะ ลอยมานะได้แล้ว อัน บุคคลผู้เป็นพราหมณ์นั้นลอยอกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลาย อันเป็น ปัจจัยแห่งความเศร้าหมอง ให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มี วิบากเป็นทุกข์ เป็นปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะต่อไปได้แล้ว สมจริง ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่าผู้ที่ลอยบาปได้ทั้งหมด ปราศจากมลทิน มีจิตมั่นคงดี ดำรงตนอยู่ในอริยธรรม ข้ามพ้นสังสารวัฏได้แล้ว สมบูรณ์ ด้วย คุณมีศีลเป็นต้น เป็นผู้ที่ตัณหาและทิฏฐิอาศัยไม่ ได้แล้ว เป็นผู้ คงที่ บัณฑิตเรียกว่าพราหมณ์

คำว่า ผู้ถึงเวท ความว่า ญาณในมรรค ๔ เรียกว่า เวท พราหมณ์ นั้นเป็นเวทคู เพราะก้าวล่วงเวททั้งปวงแล้ว

คำว่า พึงรู้จัก ความว่า พึงรู้จัก คือ พึงรู้ทั่ว รู้แจ้ง รู้แจ้งเฉพาะ แทงตลอด เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘พึงรู้จักผู้ใดว่าเป็นพราหมณ์ผู้ถึงเวท,

คำว่า ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ไม่ข้องเกี่ยวในกามภพ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ความว่า กิเลสเครื่องกังวล คือ ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต

กิเลสเครื่องกังวลเหล่านี้อันผู้ใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำ ให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ ผู้นั้น ตรัสเรียกว่า ไม่มี กิเลสเครื่องกังวลคำว่า กาม ได้แก่ กาม ๒ อย่าง โดยหัวข้อ คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลสกาม ... นี้ชื่อว่าวัตถุกาม ... นี้ชื่อว่ากิเลสกามคำว่า ภพ ได้แก่ ภพ ๒ คือ (๑) กรรมภพ (๒) ภพใหม่อันมีในปฏิสนธิ ... นี้ชื่อว่ากรรมภพ ... นี้ชื่อว่าภพใหม่อันมีในปฏิสนธิคำว่า ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ไม่ข้องเกี่ยวในกามภพ ความว่า ไม่มี กิเลสเครื่องกังวล ไม่ข้องเกี่ยว ไม่ข้องแวะ ไม่เกาะเกี่ยว ไม่พัวพัน ใน กามภพ รวมความว่า ‘ไม่มีกิเลสเครื่องกังวล ไม่ข้องเกี่ยวในกามภพ’หัวข้อว่า ผู้นั้นข้ามได้แล้วซึ่งโอฆะนี้โดยแท้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า โดยแท้ เป็นคำกล่าวโดยส่วนเดียว ... คำว่า โดยแท้ นี้เป็น คำกล่าวที่แน่นอน

คำว่า โอฆะ ได้แก่ กามโอฆะ ภวโอฆะ ทิฏฐิโอฆะ อวิชชาโอฆะ

คำว่า ข้ามได้แล้ว ความว่า ข้ามแล้ว คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง เป็นไปล่วงแล้ว รวมความว่า ‘ผู้นั้นข้ามได้แล้วซึ่งโอฆะนี้โดยแท้,หัวข้อว่า และเป็นผู้ข้ามถึงฝั่งได้แล้ว ไม่มีตะปูตรึงใจคือกิเลส ไม่มี ความสงสัย มีอธิบายดังนี้

คำว่า เป็นผู้ข้ามถึงฝั่งได้แล้ว ความว่า ข้ามได้แล้ว คือ ข้ามขึ้น ข้าม พ้น ล่วงพ้น ล่วงพ้นดี เป็นไปล่วงแล้ว ซึ่งกามโอฆะ ภวโอฆะ ทิฏฐิโอฆะ

อวิชชาโอฆะ ผู้นั้นอยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีจรณะประพฤติแล้ว มีทาง ไกลอันถึงแล้ว มีทิศอันถึงแล้ว มีที่สุดอันถึงแล้ว มีพรหมจรรย์อันรักษาแล้ว ถึงแล้วซึ่งทิฏฐิอันอุดม มีมรรคอันเจริญแล้ว มีกิเลสอันละแล้ว มีอกุปป ธรรมอันแทงตลอดแล้ว มีนิโรธอันทำให้แจ้งแล้ว ผู้นั้นกำหนดรู้ทุกข์แล้ว ละสมุทัยแล้ว เจริญมรรคแล้ว ทำให้แจ้งนิโรธแล้ว รู้ยิ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่งแล้ว กำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้แล้ว ละธรรมที่ควรละแล้ว เจริญธรรมที่ควร เจริญแล้ว ทำให้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้งแล้ว ผู้นั้นมีอวิชชาเพียงดัง กลอนอันถอดออกแล้ว มีชาติสงสารเพียงดังคูอันกลบแล้ว มีตัณหาเพียง ดังเสาระเนียดอันถอนขึ้นแล้ว

ไม่มีลิ่มสลัก เป็นผู้ไกลจากกิเลสดังข้าศึก มีอัสมิมานะดังว่าธงล้มไปแล้ว มีภาระปลงลงแล้ว เป็นผู้ไม่เกี่ยวข้อง ละ นิวรณ์มีองค์ ๕ แล้ว ประกอบด้วยอุเบกขามีองค์ ๖ มีสติเป็นเครื่องรักษา อย่างเอก มีธรรมเป็นที่พึ่ง ๔ มีทิฏฐิสัจจะเฉพาะอย่างหนึ่ง ๆ อันบรรเทา แล้ว มีความแสวงหาอันประเสริฐบริบูรณ์โดยชอบ มีความดำริไม่ขุ่นมัว มีกายสังขารระงับแล้ว มีจิตพ้นวิเศษดีแล้ว มีปัญญาพ้นวิเศษดีแล้ว เป็น ผู้บริบูรณ์ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษประเสริฐ เป็น ผู้ถึงอรหัตตผลอันประเสริฐผู้นั้นย่อมไม่ก่อ ไม่ทำลาย ทำลายเสร็จแล้วดำรงอยู่ ไม่ต้องละ ไม่ ต้องยึดถือ ละเสร็จแล้วดำรงอยู่

ย่อมไม่เย็บ ไม่ยก ตัดเสร็จแล้วดำรงอยู่ ไม่ต้องกำจัด ไม่ต้องก่อ ก่อเสร็จแล้วดำรงอยู่ ชื่อว่าดำรงอยู่แล้ว เพราะ เป็นผู้ประกอบด้วยสีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติ ญาณทัสสนขันธ์อันเป็นของพระอเสขะ ยังอริยสัจให้ถึงเฉพาะแล้วดำรงอยู่ ล่วงอย่างนี้แล้วดำรงอยู่ ดับไฟกิเลสแล้วดำรงอยู่ ดำรงอยู่ในความเป็นผู้ ไม่วนเวียน ยึดถือความชนะเสร็จแล้วดำรงอยู่ ดำรงอยู่ในความเสพวิมุตติ ดำรงอยู่ในเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขาอันบริสุทธิ์ ดำรงอยู่ในความ บริสุทธิ์ส่วนเดียว ดำรงอยู่ในความเป็นผู้ไม่แข็งกระด้างด้วยตัณหา ทิฏฐิ

มานะอันบริสุทธิ์ ดำรงอยู่เพราะความเป็นผู้พ้นวิเศษแล้ว ดำรงอยู่เพราะ ความเป็นผู้มีจิตสงบ ดำรงอยู่ในที่สุดแห่งขันธ์ ดำรงอยู่ในที่สุดแห่งธาตุ ดำรง อยู่ในที่สุดแห่งอายตนะ ดำรงอยู่ในที่สุดแห่งคติ ดำรงอยู่ในที่สุดแห่งอุบัติ ดำรงอยู่ในที่สุดแห่งปฏิสนธิ ดำรงอยู่ในที่สุดแห่งภพ ดำรงอยู่ในที่สุดแห่ง สงสาร ดำรงอยู่ในที่สุดแห่งวัฏฏะ ดำรงอยู่ในภพอันมีในที่สุด ดำรงอยู่ใน อัตภาพอันมีในที่สุด เป็นพระอรหันต์ทรงไว้ซึ่งร่างกายเป็นชาติสุดท้ายพระขีณาสพนั้นมีภพนี้เป็นครั้งสุดท้าย มีอัตภาพนี้และมีสงสาร คือ ชาติ ชราและมรณะเป็นครั้งสุดท้าย ไม่มีภพใหม่

คำว่า และเป็นผู้ข้ามถึงฝั่งได้แล้ว ความว่า อมตนิพพาน ตรัสเรียก ว่า ฝั่ง ได้แก่ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัดอุปธิทั้งปวง เป็น ที่สิ้นตัณหา เป็นที่คลายความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่อง ร้อยรัดมิได้

ผู้นั้นถึงแล้วซึ่งฝั่ง คือ บรรลุถึงฝั่ง ถึงส่วนสุด บรรลุถึงส่วนสุด ถึงที่ สุด บรรลุถึงที่สุด ถึงส่วนสุดรอบ บรรลุถึงส่วนสุดรอบ ถึงที่จบ บรรลุ ถึงที่จบ ถึงที่ต้านทาน บรรลุถึงที่ต้านทาน ถึงที่เร้น บรรลุถึงที่เร้น ถึงที่พึ่ง บรรลุถึงที่พึ่ง ถึงที่ไม่มีภัย บรรลุถึงที่ไม่มีภัย ถึงที่ไม่เคลื่อน บรรลุถึงที่ไม่ เคลื่อน ถึงอมตะ บรรลุถึงอมตะ ถึงนิพพาน บรรลุถึงนิพพาน ผู้นั้นอยู่ จบพรหมจรรย์ มีจรณะประพฤติแล้ว ... ไม่มีสงสาร คือ ชาติ ชรา และ มรณะ ไม่มีภพใหม่ รวมความว่า ‘เป็นผู้ข้ามถึงฝั่งได้แล้ว,คำว่า ไมมีตะปูตรึงใจคือกิเลส คือ ราคะเป็นตะปูตรึงใจ โทสะ เป็นตะปูตรึงใจ โมหะเป็นตะปูตรึงใจ ความโกรธเป็นตะปูตรึงใจ ความ ผูกโกรธเป็นตะปูตรึงใจ ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวงเป็นตะปูตรึงใจ ผู้ใดละ ตะปูตรึงใจเหล่านี้แล้ว ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ ผู้นั้นตรัสเรียกว่า ‘เป็นผู้ไม่มีตะปูตรึงใจ’

คำว่า ผู้ไม่มีความสงสัย คือ ความสงสัยในทุกข์ ความสงสัยใน ทุกขสมุทัย ความสงสัยในทุกขนิโรธ ความสงสัยในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความสงสัยในส่วนเบื้องต้น ความสงสัยในส่วนเบื้องปลาย ความสงสัยทั้ง ในส่วนเบื้องต้นทั้งในส่วนเบื้องปลาย ความสงสัยในธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้น คือ ความที่สังขาราทิธรรมนี้เป็นปัจจัยแห่งกันและกัน ความสงสัย กิริยา ที่สงสัย ความเป็นผู้สงสัย ความเคลือบแคลง ความไม่ตกลง ความสอง จิตสองใจ ความเป็นสองทาง ความลังเล ความไม่ถือเอาโดยส่วนเดียว ความระแวง ความระแวงรอบ ความตัดสินไม่ลง ความมีจิตครั่นคร้าม ความมีใจสนเท่ห์ เห็นปานนี้ ผู้ใดละความสงสัยเหล่านี้ ... เผาเสียแล้ว ด้วยไฟคือญาณ ผู้นั้นตรัสเรียกว่า ‘เป็นผู้ไม่มีความสงสัย,รวมความว่า ‘เป็นผู้ข้ามถึงฝั่งได้แล้ว ไม่มีตะปูตรึงใจคือกิเลส ไม่มี ความสงสัย, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

บุคคลพึงรู้จักผู้ใดว่าเป็นพราหมณ์ ผู้ถึงเวท ไม่มี กิเลสเครื่องกังวล ไม่ข้องเกี่ยวในกามภพ ผู้นั้นข้ามได้ แล้วซึ่งโอฆะนี้โดยแท้ และเป็นผู้ข้ามถึงฝั่งได้แล้ว ไม่มี ตะปูตรึงใจคือกิเลส ไม่มีความสงสัย

[๒๙] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

นรชนใดในศาสนานี้เป็นผู้มีความรู้ บรรลุวิชชา สลัด เครื่องขัดข้องนี้ในภพน้อยและภพใหญ่ได้แล้ว นรชนนั้น เป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่มีทุกข์ ไม่หวังอะไร เรา กล่าวว่านรชนนั้นข้ามพ้นแล้วซึ่งชาติและชรา

หัวข้อว่า นรชนใดในศาสนานี้เป็นผู้มีความรู้บรรลุวิชชา มีอธิบายดังนี้

คำว่า เป็นผู้มีความ ความว่า ผู้ไปตามวิชชา ผู้มีญาณ มีปัญญา แจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส

คำว่า ผู้ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ... หรือเป็นมนุษย์ก็ตาม

คำว่า บรรลุวิชชา ความว่า ญาณในมรรค ๔ ตรัสเรียกว่า วิชชา นรชนนั้นชื่อว่าผู้บรรลุวิชชา เพราะก้าวล่วงวิชชาทั้งปวงแล้ว

คำว่า นระ ได้แก่ สัตว์ นรชน มาณพ บุรุษ บุคคล ผู้มีชีวิต ผู้เกิด สัตว์เกิด ผู้มีกรรม มนุษย์

คำว่า ในศาสนานี้ คือ ในทิฏฐินี้ ... ในมนุษยโลกนี้ รวมความว่า ‘นรชนใดในศาสนานี้เป็นผู้มีความรู้ บรรลุวิชชา,

หัวข้อว่า สลัดเครื่องขัดข้องนี้ในภพน้อยและภพใหญ่ได้แล้ว มี อธิบายดังนี้

คำว่า ในภพน้อยภพใหญ่ ความว่า ในภพน้อยและภพใหญ่ คือ ใน กรรมภพ ในปุนัพภพ ในกามภพ ในกรรมภพ ในกามภพ ในปุนัพภพ ใน รูปภพ ในกรรมภพ ในวิปากวัฏอันให้เกิดใหม่ในรูปภพ ในอรูปภพ ใน กรรมภพ ในวิปากวัฏอันให้เกิดใหม่ในอรูปภพ ในภพบ่อย ๆในคติบ่อย ๆ ในอุปบัติบ่อย ๆ ในปฏิสนธิบ่อย ๆ ในความเกิดแห่งอัตภาพบ่อย ๆคำว่า เครื่องขัดข้อง ได้แก่ บาปธรรมเป็นเหตุให้ขัดข้อง ๗ อย่าง คือ ราคะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ กิเลส ทุจริต

คำว่า สลัด คือ สละ สลัดเครื่องขัดข้องทั้งหลายได้แล้ว

อีกนัยหนึ่งปลดเปลื้องได้แล้วซึ่งบาปธรรมทั้งหลายอันเป็นเหตุให้ขัดข้อง คือ เป็นเครื่องผูก เครื่องพัน เครื่องคล้อง เครื่องเกี่ยวข้อง เครื่องผูกพัน เครื่องพัวพัน เปรียบเหมือนชนทั้งหลายทำความปลดปล่อยยาน คานหาม รถ เกวียน หรือล้อเลื่อน ทำให้เสียไป ฉันใด นรชนนั้นสละ สลัดบาป

ธรรมเป็นเหตุให้ขัดข้องเหล่านั้น หรือปลดเปลื้องบาปธรรมทั้งหลายเป็น เหตุให้ขัดข้อง เป็นเครื่องผูกไว้ เป็นเครื่องพัน เป็นเครื่องคล้องไว้ เป็น เครื่องเกี่ยวข้อง เป็นเครื่องพัวพัน เป็นเครื่องผูกพันฉันนั้นเหมือนกัน รวม ความว่า ‘สลัดเครื่องขัดข้องนี้ในภพน้อยและภพใหญ่ได้แล้ว,หัวข้อว่า นรชนนั้นเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่มีทุกข์ ไม่หวังอะไร เรากล่าวว่านรชนนั้นข้ามพ้นแล้วซึ่งชาติและชรา มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตัณหา ได้แก่ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา

นรชนใดละตัณหานี้ได้แล้ว ... เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ นรชน นั้นตรัสเรียกว่าเป็นผู้ปราศจากตัณหา คือ เป็นผู้สละตัณหา คลายตัณหา ปล่อยตัณหา ละตัณหา สลัดทิ้งตัณหา ได้แก่ เป็นผู้ปราศจากราคะ สละราคะ คายราคะ ปล่อยราคะ ละราคะ สละคืนราคะ ไม่มีความหิว เป็นผู้ดับ เยือกเย็นแล้ว มีตนอันประเสริฐเสวยสุขอยู่ รวมความว่า ‘นรชนนั้นเป็นผู้ปราศจากตัณหา,คำว่า ไม่มีทุกข์ ความว่า ราคะ โทสะ โมหะ ความโกรธ ความ ผูกโกรธ ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ นรชนใดละทุกข์เหล่านี้ได้แล้ว ... เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ นรชนนั้นตรัสเรียกว่า ‘ไม่มีทุกข์,

คำว่า ไม่หวังอะไร ความว่า ตัณหาตรัสเรียกว่า ความหวัง ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ นรชนใดละความหวังคือ ตัณหานี้ได้แล้ว ... เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ นรชนนั้นตรัสเรียกว่า ‘ไม่หวังอะไร,

คำว่า ชาติ ได้แก่ ความเกิด ความเกิดพร้อม ... ความได้เฉพาะ ซึ่งอายตนะทั้งหลายในหมู่สัตว์นั้น ๆ แห่งสัตว์นั้น ๆ

คำว่า ชรา ได้แก่ ความแก่ ความเสื่อม ... ความแก่แห่งอินทรีย์ ทั้งหลายในหมู่สัตว์นั้น ๆ แห่งสัตว์นั้น ๆ

คำว่า มรณะ ได้แก่ ความตาย ความจุติ ... ความทอดทิ้งซากศพ ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ จากหมู่สัตว์นั้น ๆ แห่งสัตว์นั้น ๆ

คำว่า นรชนนั้นเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่มีทุกข์ ไม่หวังอะไร เรา กล่าวว่านรชนนั้นข้ามพ้นแล้วซึ่งชาติและชรา ความว่า นรชนนั้นใดเป็นผู้ ปราศจากตัณหา ไม่มีทุกข์ ไม่หวังอะไร เรากล่าว บอก ... ประกาศว่า นรชนนั้นข้ามได้แล้ว คือ ข้ามขึ้น ข้ามพ้น ก้าวล่วง เป็นไปล่วงแล้ว ซึ่ง ชาติ ชรา และมรณะได้แล้ว รวมความว่า ‘นรชนนั้นเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่มีทุกข์ ไม่หวังอะไร เรากล่าวว่านรชนนั้นข้ามพ้นแล้วซึ่งชาติและชรา, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่านรชนใดในศาสนานี้เป็นผู้มีความรู้ บรรลุวิชชา สลัด เครื่องขัดข้องนี้ในภพน้อยและภพใหญ่ได้แล้ว นรชนนั้น เป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่มีทุกข์ ไม่หวังอะไร เรา กล่าวว่านรชนนั้นข้ามพ้นแล้วซึ่งชาติและชรา

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ... เมตตคูพราหมณ์ ... นั่งประคอง อัญชลีนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก, ดังนี้แล

จบ เมตตคูมาณวปัญหานิทเทสที่ ๔

๕. โธตกมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านโธตกะ

[๓๐] (ท่านโธตกะทูลถามดังนี้ว่า)

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถาม พระองค์ ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ ข้าพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ข้าพระองค์ปรารถนายิ่งนักซึ่งพระวาจาของพระองค์ บุคคลได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้ว พึงศึกษาธรรม เป็นเครื่องดับกิเลสเพื่อตนหัวข้อว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ข้าพระองค์ขอทูลถาม ความว่า การถาม ๓ อย่าง คือ (๑) อทิฏฐโชตนาปุจฉา (๒) ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา (๓) วิมติเฉทนาปุจฉา ... ปุจฉา ๓ อย่างนี้ ... การถามถึงเรื่องนิพพาน

คำว่า ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ ความว่า ข้าพระองค์ขอทูลถาม คือ ทูลขอ ทูลเชื้อเชิญ ทูลให้ประกาศซึ่งปัญหานั้นว่า ‘ขอพระองค์จง ตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์, รวมความว่า ‘ข้าพระองค์ขอทูลถาม พระองค์,คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นพระนามที่กล่าวถึงด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ

คำว่า ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ ความว่า ขอพระองค์โปรดตรัส คือ โปรดบอก ... โปรดประกาศ รวมความว่า