อชิตมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

ปารายนวรรค

๑. อชิตมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านอชิตะ

[๑] (ท่านอชิตะทูลถามดังนี้ว่า)

โลกอันอะไรเล่าหุ้มห่อไว้ โลกไม่ปรากฏเพราะเหตุ อะไรสิ อะไรเล่าเป็นเครื่องฉาบทาโลกนั้น ขอพระองค์ จงตรัสบอก อะไรเล่าเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น

คำว่า โลกอันอะไรเล่าหุ้มห่อไว้ ความว่า โลกนรก โลกสัตว์ดิรัจฉาน โลกปิตติวิสัย โลกมนุษย์ โลกเทวดา ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก โลกนี้ โลกอื่น พรหมโลก กับทั้งเทวโลก นี้ตรัสเรียกว่า โลก โลกนี้อันอะไรปกปิด ปิดบัง ปกคลุม หุ้มห่อ ครอบไว้ รวมความว่า โลกอันอะไรเล่าหุ้มห่อไว้’หัวข้อว่า ท่านอชิตะทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ดังนี้ นี้ เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพ และเป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วย ความยำเกรง

คำว่า อชิตะ เป็นนามของพราหมณ์นั้น คือ เป็นคำเรียก เป็น เครื่องหมาย เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร เป็นชื่อ เป็นการตั้งชื่อ เป็นการทรงชื่อ เป็นเครื่องกล่าวถึง เป็นเครื่องแสดงความหมาย เป็นเครื่องกล่าวเฉพาะ รวมความว่า ‘ทำนอชิตะทูลถามดังนี้ว่า’

คำว่า โลกไม่ปรากฏเพราะเหตุอะไรสิ ความว่า โลกไม่ปรากฏ คือ ไม่สว่าง ไม่รุ่งเรือง ไม่ไพโรจน์ ไม่แจ่ม ไม่กระจ่าง เพราะเหตุอะไร รวม ความว่า ‘โลกไม่ปรากฏเพราะเหตุอะไรสิ,

คำว่า อะไรเล่าเป็นเครื่องฉาบทาโลกนั้น ขอพระองค์จงตรัสบอก ความว่า อะไรเป็นเครื่องฉาบทา คือ เป็นเครื่องข้อง เป็นเครื่องผูก เป็นเครื่องเข้าไปเศร้าหมองของโลกนั้น คือ โลกอันอะไรไล้ทา ฉาบทา ให้ มัวหมอง ให้เศร้าหมอง ระคนไว้ ข้องไว้ คล้องไว้ พัวพันไว้ ขอ พระองค์จงตรัส คือ จงบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ รวมความว่า ‘อะไรเล่าเป็นเครื่องฉาบทาโลกนั้น ขอพระองค์จงตรัสบอก’คำว่า อะไรเล่าเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น ความว่า อะไรเป็นภัยใหญ่ คือ เป็นเครื่องบีบคั้น เป็นเครื่องเสียดสี เป็นอันตราย เป็นเครื่องขัดข้อง ของโลกนั้น รวมความว่า ‘อะไรเล่าเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น’ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า

(ท่านอชิตะทูลถามดังนี้ว่า)

โลกอันอะไรเล่าหุ้มห่อไว้ โลกไม่ปรากฏเพราะเหตุ อะไรสิ อะไรเล่าเป็นเครื่องฉาบทาโลกนั้น ขอพระองค์ จงตรัสบอก อะไรเล่าเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น

[๒] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอชิตะ)

โลกอันอวิชชาหุ้มห่อไว้ โลกไม่ปรากฏเพราะความ ตระหนี่ (เพราะความประมาท) เรากล่าวตัณหาว่าเป็น เครื่องฉาบทาโลก ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น

หัวข้อว่า โลกอันอวิชชาหุ้มห่อไว้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า อวิชชา คือ ความไม่รู้ในทุกข์ ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย ความ ไม่รู้ในทุกขนิโรธ ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความไม่รู้ในส่วนสุด เบื้องต้น ความไม่รู้ในส่วนสุดเบื้องปลาย ความไม่รู้ในส่วนสุดเบื้องต้นและ ในส่วนสุดเบื้องปลาย ความไม่รู้ในธรรมทั้งหลายอันอาศัยกันและกันเกิดขึ้น คือ ความเป็นปัจจัยแห่งธรรมนี้ ความไม่รู้ ความไม่เห็น ความไม่ถึง พร้อมเฉพาะ ความไม่ตามตรัสรู้ ความไม่ตรัสรู้พร้อม ความไม่แทงตลอด ความไม่ถึงพร้อม ความไม่ถึงรอบ ความไม่เห็นเสมอ ความไม่พิจารณา ความไม่ทำให้ประจักษ์ ความรู้ได้ยาก ความเป็นคนเขลา ความไม่รู้ทั้วพร้อม ความหลงใหล ความมัวเมา อวิชชาเป็นโอฆะ อวิชชาเป็นโยคะ อวิชชา เป็นอนุสัย อวิชชาเป็นเครื่องกลุ้มรุม อวิชชาเป็นข่าย โมหะ อกุศลมูล นี้เรียกว่าอวิชชาคำว่า โลก ได้แก่ โลกนรก โลกสัตว์ดิรัจฉาน โลกปิตติวิสัย โลกมนุษย์ โลกเทวดา ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก โลกนี้ โลกอื่น พรหมโลก กับทั้งเทวโลก นี้ตรัสเรียกว่า โลก โลกอันอวิชชานี้ ปิดปัง ปกคลุม หุ้มห่อ ครอบไว้ รวมความว่า ‘โลกอันอวิชชาหุ้มห่อไว้’

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้นโดยชื่อว่า อชิตะ

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ

อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายราคะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายโทสะได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายโมหะได้แล้ว

ชื่อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายมานะได้แล้ว

ชื่อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายทิฏฐิได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายเสี้ยนหนามได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำลายกิเลสได้แล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเพราะอรรถว่าทรงจำแนก ทรงแจกแจง ทรงแยกแยะซึ่งธรรมรัตนะ

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะว่าทรงทำที่สุดแห่งภพทั้งหลายได้

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเพราะอรรถว่าทรงอบรมพระวรกายแล้ว

ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าเพราะทรงอบรมศีล ทรงอบรมจิต ทรง อบรมปัญญาแล้ว

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอยู่อาศัยเสนาสนะอันเป็นป่าละเมาะ และป่าทึบอันสงัด มีเสียงน้อย ปราศจากเสียงอื้ออึง ปราศจากชนผู้สัญจร ไปมา เป็นที่ควรทำการลับของมนุษย์ สมควรเป็นที่หลีกเร้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งอธิศีล อธิจิต อธิปัญญา อันมีอรรถรส ธรรมรส วิมุตติรส เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระ ภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งฌาน ๔ อัปปมัญญา ๔ อรูปสมาบัติ ๔ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งวิโมกข์ ๘ อภิภายตนะ ๘ อนุปุพพวิหารสมาบัติ ๙ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งสัญญาภาวนา ๑๐ กสิณ สมาบัติ ๑๐ อานาปานัสสติสมาธิ อสุภฌานสมาบัติ เพราะฉะนั้น จึง ชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งสติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปฐาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าอนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีส่วนแห่งตถาคตพลญาณ ๑๐ เวสารัชชญาณ ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ อภิญญา ๖ พุทธธรรม ๖ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าพระผู้มีพระภาคเจ้า

พระนามว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้พระมารดา พระบิดา พระภาดา พระภคินี มิตร อำมาตย์ พระญาติสาโลหิต สมณพราหมณ์ เทวดา ก็มิได้เฉลิมให้

พระนามว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นวิโมกขันติกนาม (พระนามที่มีในลำดับการบรรลุอรหัตตผล) เป็นสัจฉิกาบัญญัติ (บัญญัติที่เกิดเพราะทรง รู้แจ้งอรหัตตผล) พร้อมด้วยการทรงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ณ ควงไม้โพธิพฤกษ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายผู้ตรัสรู้แล้ว รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดูก่อนอชิตะ’คำว่า โลกไม่ปรากฏเพราะความตระหนี่ (เพราะความประมาท) มีความว่า ความตระหนี่ ๕ ประการ เรียกว่าความตระหนี่ คือ

(๑) อาวาสมัจฉริยะ ความตระหนี่ที่อยู่

(๒) กุลมัจฉริยะ ความตระหนี่ตระกูล

(๓) ลาภมัจฉริยะ ความตระหนี่ลาภ

(๔) วัณณมัจฉริยะ ความตระหนี่วรรณะ

(๕) ธัมมมัจฉริยะ ความตระหนี่ธรรม

ความตระหนี่เห็นปานนี้ อาการที่ตระหนี่ ความเป็นผู้ประพฤติตระหนี่ ความเป็นผู้ปรารถนาต่าง ๆ ความเหนียวแน่น ความเป็นผู้มีจิตหดหู่เจ็บ

ร้อนในการให้ ความที่จิตอันใคร ๆ ไม่เชื่อถือในการให้ นี้ก็เรียกว่าความ ตระหนี่

อีกนัยหนึ่ง ความตระหนี่ขันธ์ก็ดี ความตระหนี่ธาตุก็ดี ความตระหนี่ อายตนะก็ดี นี้เรียกว่าความตระหนี่ ความมุ่งจะเอาก็เรียกว่าความตระหนี่

ความประมาท ก็สมควรกล่าวไว้ คือ การปล่อยจิต ความเพิ่มการ ปล่อยจิตไปในกายทุจริตก็ดี ในวจีทุจริตก็ดี ในมโนทุจริตกีดี ในกามคุณ ๕ ก็ดี หรือความเป็นผู้ทำโดยความไม่เคารพ ความเป็นผู้ทำไม่ติดต่อ ความ เป็นผู้หยุด ๆ ความเป็นผู้มีความประพฤติย่อหย่อน ความเป็นผู้ปลงฉันทะ ความเป็นผู้ทอดทิ้งธุระ ความเป็นผู้ไม่ซ่องเสพ ความไม่เจริญ ความไม่ ทำให้มาก ความไม่ตั้งใจ ความไม่ประกอบเนือง ๆ ความประมาทในการ บำเพ็ญกุศลธรรมทั้งหลาย ความมัวเมา กิริยาที่มัวเมา ความเป็นผู้มัวเมา เห็นปานนี้ ตรัสเรียกว่า ความประมาทคำว่า โลกไม่ปรากฏเพราะความตระหนี่ เพราะความประมาท ความว่า โลกไม่ปรากฏ คือ ไม่สว่าง ไม่รุ่งเรือง ไม่ไพโรจน์ ไม่แจ่ม ไม่ กระจ่าง เพราะความตระหนี่นี้บ้าง เพราะความประมาทนี้บ้าง รวมความว่า โลกไม่ปรากฏ เพราะความตระหนี่ เพราะความประมาท,

คำว่า เรากล่าวตัณหาว่าเป็นเครื่องฉาบทาโลก ความว่า ตัณหาตรัส เรียกว่า ชัปปา ได้แก่ ความกำหนัด ความกำหนัดนัก ความพอใจ ความชอบใจ ความเพลิดเพลิน ความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน ความกำหนัดกล้าแห่งจิต ความปรารถนา ความหมกมุ่น ความติดใจ ความยินดี ความยินดีทั่วไป ความข้องอยู่ ความจมอยู่ ความแสวงหา ความลวง ธรรมชาติที่ให้สัตว์เกิด ธรรมชาติที่ให้สัตว์เกิดพร้อม ธรรมชาติ ที่เย็บไว้ ธรรมชาติที่มีเครือข่าย ธรรมชาติที่กำชาบไป ธรรมชาติที่ซ่านไป ในอารมณ์ต่าง ๆ ธรรมชาติที่เป็นดังเส้นด้าย ธรรมชาติที่กระจายไป,

ธรรมชาติที่ประมวลมา ธรรมชาติที่เป็นเพื่อน ความตั้งมั่น เครื่องนำไปสู่ ภพ ความติดอารมณ์ ความตั้งอยู่ในอารมณ์ ความเชยชิด ความเสน่หา ความเพ่งเล็ง ความผูกพัน ความหวัง ความจำนง ความประสงค์ ความ หวังในรูป ความหวังในเสียง ความหวังในกลิ่น ความหวังในรส ความ หวังในโผฏฐัพพะ ความหวังในลาภ ความหวังในทรัพย์ ความหวังใน บุตร ความหวังในชีวิต ความปรารถนา ความให้สัตว์ปรารถนา ความ ที่จิตปรารถนา ความเหนี่ยวรั้ง ความให้สัตว์เหนี่ยวรั้ง ความที่จิต เหนี่ยวรั้ง ความหวั่นไหว อาการแห่งความหวั่นไหว ความพรั่งพร้อม ด้วย ความหวั่นไหว ความกำเริบ ความใคร่ดี ความกำหนัดในที่ผิด ธรรม ความโลภไม่เสมอ ความใคร่ อาการแห่งความใคร่ ความมุ่งหมาย ความหวังปอง ความปรารถนาดี กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ตัณหาในรูปภพ ตัณหาในอรูปภพ ตัณหาในนิโรธ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธัมมตัณหา โอฆะ

โยคะ คันถะ อุปาทานความกั้น ความปิด ความบัง ความผูก ความ เข้าไปเศร้าหมอง ความนอนเนื่อง ความกลุ้มรุมจิต ความเป็นดังเถาวัลย์ ความปรารถนาวัตถุต่าง ๆ รากเหง้าแห่งทุกข์ เหตุแห่งทุกข์ แดนเกิดแห่ง ทุกข์ บ่วงมาร เบ็ดมาร วิสัยมาร ที่อยู่มาร อารมณ์มาร เครื่องผูกมาร แม่นํ้าตัณหา ข่ายตัณหา โซ่ตัณหา สมุทรตัณหา อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ ตรัสเรียกว่าชัปปาตัณหานี้เป็นเครื่องทา เป็นเครื่องข้อง คือ เป็นเครื่องผูก เป็นอุปกิเลส ของโลก โลกอันตัณหานี้ไล้ทา ฉาบทา ให้มัวหมอง ให้เศร้าหมอง ให้เปื้อน ระคนไว้ ข้องไว้ คล้องไว้ พันไว้ เราย่อมกล่าว คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ รวมความว่า ‘เรากล่าว ตัณหาว่าเป็นเครื่องฉาบทาโลก’หัวข้อว่า ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า ทุกข์ ได้แก่ ชาติทุกข์ ชราทุกข์ พยาธิทุกข์ มรณทุกข์ ทุกข์ คือความเศร้าโศก รํ่าไร ลำบากกาย ทุกข์ใจ ความแค้นใจ ทุกข์คือ ความเกิดในนรก ทุกข์คือความเกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน ทุกข์คือความ เกิดในปิตติวิสัย ทุกข์คือความเกิดในมนุษย์ ทุกข์มีความเกิดในครรภ์เป็นมูล ทุกข์มีความตั้งอยู่ในครรภ์เป็นมูล ทุกข์มีความคลอดจากครรภ์เป็นมูล ทุกข์ ที่ติดตามสัตว์ที่เกิดแล้ว ทุกข์อันเนื่องแต่ผู้อื่นแห่งสัตว์ที่เกิดแล้ว ทุกข์อัน เกิดแต่ความขวนขวายของตน ทุกข์อันเกิดแต่ความขวนขวายของผู้อื่น ทุกข์ เกิดแต่ทุกขเวทนา ทุกข์เกิดแต่สังขาร ทุกข์เกิดแต่ความแปรปรวน โรค ทางจักษุประสาท โรคทางโสตประสาท โรคทางฆานประสาท โรคทาง ชิวหาประสาท โรคทางกายประสาท โรคทางศีรษะ โรคทางหู โรคทางปาก โรคทางฟัน โรคไอ โรคหืด ไข้หวัด ไข้พิษ ไข้เชื่อมซึม โรคในท้อง โรค ลมสลบ โรคบิด โรคจุกเสียด โรคลงราก โรคเรื้อน โรคฝี โรคกลาก โรค มองคร่อ โรคลมบ้าหมู โรคหิดเปื่อย โรคหิดด้าน โรคคุดทะราด โรคหูด โรคละลอก โรคอาเจียนโลหิต โรคดีเดือด โรคเบาหวาน เริม พุพอง ริดสีดวง อาพาธมีดีเป็นสมุฏฐาน อาพาธมีเสมหะเป็นสมุฏฐาน อาพาธมี ลมเป็นสมุฏฐาน ไข้สันนิบาต อาพาธเกิดแต่ฤดูแปรปรวน อาพาธเกิดแต่ การบริหารไม่สม่ำเสมอ อาพาธเกิดแต่ความเพียรเกินกำลัง อาพาธเกิดแต่ วิบากของกรรม ความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ปวด อุจจาระ ปวดปัสสาวะ ทุกข์เกิดแต่สัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และ สัตว์เลื้อยคลาน ทุกข์เพราะความตายแห่งมารดา ทุกข์เพราะความตาย แห่งบิดา ทุกข์เพราะความตายแห่งพี่ชายและน้องชาย ทุกข์เพราะความ ตายแห่งพี่สาวและน้องสาว ทุกข์เพราะความตายแห่งบุตร ทุกข์เพราะ ความตายแห่งธิดา ทุกข์เพราะความฉิบหายแห่งญาติ ทุกข์เพราะความ ฉิบหายแห่งโภคทรัพย์ ทุกข์เพราะความฉิบหายอันเกิดแต่โรค ทุกข์เพราะ ความฉิบหายแห่งศีล ทุกข์เพราะความฉิบหายแห่งทิฏฐิ

ความเกิดขึ้นแห่งธรรมเหล่าใดปรากฏในเบื้องต้น ความดับไปแห่ง ธรรมเหล่านั้นก็ปรากฏในเบื้องปลาย วิบากอาศัยกรรม กรรมอาศัยวิบาก รูปอาศัยนาม นามก็อาศัยรูป นามรูปไปตามชาติ ชราก็ติดตาม พยาธิก็ ครอบงำ มรณะก็ห้ำหั่น ตั้งอยู่ในทุกข์ ไม่มีที่ต้านทาน ไม่มีที่เร้น ไม่มีสรณะ ไม่มีที่พึ่ง นี้ตรัสเรียกว่าทุกข์ทุกข์เป็นภัยใหญ่ เป็นเครื่องบีบคั้น เป็นเครื่องเสียดสี เป็นอันตราย เป็นเครื่องขัดข้องของโลกนั้น รวมความว่า ‘ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

โลกอันอวิชชาหุ้มห่อไว้ โลกไม่ปรากฏเพราะความ ตระหนี่ เรากล่าวตัณหาว่าเป็นเครื่องฉาบทาโลก ทุกข์ เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น

[๓] (ท่านอชิตะทูลถามต่อไปว่า)

กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอายตนะทั้งปวง อะไร เป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย ขอพระองค์จงตรัสบอก ธรรมเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย กระแสทั้งหลายอัน อะไรย่อมปิดกั้นได้

หัวข้อว่า กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอายตนะทั้งปวง มีอธิบายดังนี้

คำว่า กระแส ได้แก่ กระแสตัณหา กระแสทิฎฐิ กระแสกิเลส กระแส ทุจริต กระแสอวิชชา

คำว่า ในอายตนะทั้งปวง คือ ในอายตนะทั้งปวง

คำว่า ย่อมไหลไป ความว่า ย่อมไหลไป คือ ซ่านไป หลั่งไป เป็น ไป คือ ย่อมไหลไป ซ่านไป หลั่งไป เป็นไปในรูปทางจักษุ ในเสียงทางหู

ในกลิ่นทางจมูก ในรสทางลิ้น ในโผฏฐัพพะทางกาย ย่อมไหลไป ซ่านไป หลั่งไป เป็นไปในธรรมารมณ์ทางใจ รูปตัณหาย่อมไหลไป ซ่านไป หลั่งไป เป็นไปทางจักษุ สัททตัณหาย่อมไหลไป...ทางหู คันธตัณหาย่อมไหลไป...ทางจมูก รสตัณหาย่อมไหลไป... ทางลิ้น โผฏฐัพพตัณหา ย่อมไหลไป...ทางกาย ธัมมตัณหาย่อมไหลไป ซ่านไป หลั่งไป เป็นไปทางใจ รวมความว่า ‘กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอายตนะทั้งปวง,หัวข้อว่า ท่านอชิตะทูลถามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ดังนี้ นี้ เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพ และเป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วย ความยำเกรง

คำว่า อชิตะ เป็นนามของพระเถระนั้น คือ เป็นคำเรียก เป็น เครื่องหมาย เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร เป็นชื่อ เป็นการตั้งชื่อ เป็นการทรงชื่อ เป็นเครื่องกล่าวถึง เป็นเครื่องแสดงความหมาย เป็นเครื่องกล่าวเฉพาะ ของพราหมณ์นั้น รวมความว่า ‘ท่านอชิตะทูลถามดังนี้ว่า,

คำว่า อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย ความว่า อะไรเป็นเครื่อง กั้น คือ เป็นเครื่องห้าม เป็นเครื่องป้องกัน เป็นเครื่องรักษา เป็นเครื่อง คุ้มครองกระแสทั้งหลาย รวมความว่า ‘อะไรเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย,

คำว่า ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย ความ ว่า ขอพระองค์จงตรัส คือ จงทรงบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ ซึ่งธรรมเป็นเครื่องกั้น คือ ซึ่งธรรมเป็น เครื่องห้าม เป็นเครื่องป้องกัน เป็นเครื่องรักษา เป็นเครื่องคุ้มครอง

กระแสทั้งหลาย รวมความว่า ‘ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมเป็นเครื่องกั้น กระแสทั้งหลาย’

คำว่า กระแสทั้งหลายอันอะไรย่อมปิดกั้นได้ ความว่า กระแส ทั้งหลายอันอะไรย่อมปิดปังได้ คือ ย่อมตัดขาด ย่อมไม่ไหล ย่อมไม่ซ่าน ย่อมไม่หลั่ง ย่อมไม่เป็นไป เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ‘กระแสทั้งหลายอัน อะไรย่อมอดกั้นได้’ เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า(อชิตมาณพทูลถามดังนี้ว่า)

กระแสทั้งหลายย่อมไหลไปในอายตนะทั้งปวง อะไร เป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย ขอพระองค์จงตรัสบอก ธรรมเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย กระแสทั้งหลายอัน อะไรย่อมอดกั้นได้

[๔] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอชิตะ)

กระแสเหล่าใดบรรดามีในโลก สติเป็นเครื่องกั้น กระแสเหล่านั้น เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้ง หลาย กระแสเหล่านั้นอันปัญญาย่อมปิดกั้นได้

คำว่า กระแสเหล่าใดบรรดามีในโลก ความว่า กระแสเหล่านี้ใด เรา กล่าวแล้ว บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศแล้ว คือ กระแสตัณหา กระแสทิฏฐิ กระแสกิเลส กระแสทุจริต กระแสอวิชชาคำว่า ในโลก คือ ในอบายโลก มนุษยโลก เทวโลก ขันธโลก ธาตุโลก อายตนโลก รวมความว่า ‘กระแสเหล่าใดบรรดามีในโลก’

คำว่า อชิตะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

หัวข้อว่า สติเป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า สติ ได้แก่ ความระลึก คือ ความตามระลึก ความระลึกเฉพาะ ความนึกได้ ความระลึกได้ ความทรงจำได้ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่ หลงลืม สติ สตินทรีย์ สติพละ สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ เอกายนมรรค นี้ตรัสเรียกว่า สติ

คำว่า เป็นเครื่องกั้น ความว่า เป็นเครื่องกั้น คือ เป็นเครื่องห้าม เป็นเครื่องป้องกัน เป็นเครื่องรักษา เป็นเครื่องคุ้มครอง รวมความว่า ‘สติ เป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น’

คำว่า เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย ความว่า เรา ย่อมกล่าว คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ ซึ่งธรรมเป็นเครื่องกั้น คือ เป็นเครื่องห้าม เป็นเครื่องป้องกัน เป็นเครื่องรักษา เป็นเครื่องคุ้มครองกระแสทั้งหลาย รวมความว่า ‘เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่องกั้นกระแสทั้งหลาย’หัวข้อว่า กระแสเหล่านั้นอันปัญญายอมปิดกั้นได้ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ปัญญา ได้แก่ ความรู้ทั่ว กิริยาที่รู้ทั่ว... ความไม่หลง ความ เลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ

คำว่า กระแสเหล่านั้นอันปัญญาย่อมปิดกั้นได้ ความว่า กระแส เหล่านั้นอันปัญญาย่อมปิดกั้นได้ คือ ย่อมตัดขาด ไม่ไหลไป ไม่ซ่านไป ไม่หลั่งไป ไม่เป็นไป กระแสเหล่านั้นอันปัญญาของบุคคลผู้รู้เห็นว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง’ ย่อมปิดกั้นได้... ไม่เป็นไป กระแสเหล่านั้นอัน ปัญญาของบุคคลผู้รู้เห็นว่า ‘สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์’ ย่อมปิดกั้นได้ ...

ไม่เป็นไป กระแสเหล่านั้นอันปัญญาของบุคคลผู้รู้เห็นว่า ‘ธรรมทั้งปวง เป็นอนัตตา’ ย่อมปิดกั้นได้ คือ ย่อมตัดขาด ไม่ไหลไป ไม่ซ่านไป ไม่หลั่งไป ไม่เป็นไป

กระแสเหล่านั้นอันปัญญาของบุคคลผู้รู้เห็นว่า ‘เพราะอวิชชาเป็น ปัจจัย จึงมีสังขาร ... เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เพราะ วิญญาณเป็นปัจจัยจึงมีนามรูป ... เพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีสฬายตนะ

... เพราะสพายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ ... “เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึง มีเวทนา ... เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา ... เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน ... เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ ... เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ ... เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชราและมรณะ’ ย่อมปิดกั้นได้ คือ ย่อมตัดขาด ไม่ไหลไป ไม่ซ่านไป ไม่หลั่งไป ไม่เป็นไป

กระแสเหล่านั้นอันปัญญาของบุคคลผู้รู้เห็นว่า ‘เพราะอวิชชาดับ สังขาร จึงดับ... เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ .. เพราะวิญญาณดับ นามรูป จึงดับ ... เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ ... เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะ จึงดับ ... เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ ... เพราะเวทนาดับ ตัณหา จึงดับ ... เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ ... เพราะอุปาทานดับ ภพจึงตับ ... เพราะ ภพดับ ชาติจึงดับ ... เพราะชาติดับ ชราและมรณะจึงดับ, ย่อม ปิดกั้นได้ คือ ปกปิด ไม่ไหลไป ไม่ซ่านไป ไม่หลั่งไป ไม่เป็นไปกระแสเหล่านั้นอันปัญญาของบุคคลผู้รู้เห็นว่า ‘นี้ทุกข์ ... นี้ทุกขสมุทัย ... นี้ทุกขนิโรธ ... นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา, ย่อมปิดกั้นได้ คือ ย่อมตัดขาด ไม่ไหลไป ไม่ซ่านไป ไม่หลั่งไป ไม่เป็นไป

กระแสเหล่านั้นอันปัญญาของบุคคลผู้รู้เห็นว่า ‘เหล่านี้อาสวะ ... นี้ เหตุให้เกิดอาสวะ ... นี้ความดับอาสวะ ... นี้ปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับ อาสวะ’ ...

กระแสเหล่านั้นอันปัญญาของบุคคลผู้รู้เห็นว่า ‘ธรรมเหล่านี้ควรรู้ยิ่ง ... ธรรมเหล่านี้ควรกำหนดรู้ ... ธรรมเหล่านี้ควรละ ... ธรรมเหล่านี้ ควรเจริญ ... ธรรมเหล่านี้ควรทำให้แจ้ง’ ...

กระแสเหล่านั้นอันปัญญาของบุคคลผู้รู้เห็นความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอบายเป็นเครื่องสลัดออกแห่งผัสสายตนะ ๖ ...

กระแสเหล่านั้นอันปัญญาของบุคคลผู้รู้เห็นความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเป็นเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ... กระแสเหล่านั้น อันปัญญาของบุคคลผู้รู้เห็นความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบาย เป็นเครื่องสลัดออกแห่งมหาภูตรูป ๔ ...

กระแสเหล่านั้นอันปัญญาของบุคคลผู้รู้เห็นว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความ เกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ย่อมปิด กั้นได้ คือ ปกปิด ไม่ไหลไป ไม่ซ่านไป ไม่หลั่งไป ไม่เป็นไป รวมความ ว่า ‘กระแสเหล่านั้นอันปัญญาย่อมปิดกั้นได้’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระ ภาคเจ้าจึงตรัสว่าดูก่อนอชิตะ กระแสเหล่าใดบรรดามีในโลก สติ เป็นเครื่องกั้นกระแสเหล่านั้น เรากล่าวสติว่าเป็นเครื่อง กั้นกระแสทั้งหลายกระแสเหล่านั้นอันปัญญาย่อมปิดกั้นได้

[๕] (ท่านอชิตะทูลถามต่อไปว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์)

ปัญญา สติ และนามรูปนั่นย่อมดับไป ณ ที่ไหน ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกความ ข้อนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

หัวข้อว่า ปัญญาและสติ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ปัญญา ได้แก่ ความรู้ทั่ว กิริยาที่รู้ทั่ว ความเลือกเฟ้น ความ เลือกเฟ้นทั่ว ความกำหนดรู้ ความเข้าไปกำหนดรู้ ความเข้าไปกำหนดรู้ เฉพาะ ความเป็นบัณฑิต ความเป็นผู้ฉลาด ความเป็นผู้มีปัญญารักษาตน ปัญญาเครื่องจำแนก ปัญญาเครื่องคิด ปัญญาเครื่องเข้าไปเห็น ปัญญา อันกว้างขวางดุจแผ่นดิน ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส ปัญญาอันนำไปรอบ ความเห็นแจ้ง ความรู้สึกตัว ปัญญาเครื่องเจาะแทง ปัญญาเครื่องเห็นช้ด ปัญญินทริย์ ปัญญาเป็นกำลัง ปัญญาเป็นศัสตรา ปัญญาเพียงดังปราสาท ปัญญาอันสว่าง ปัญญาอันแจ่มแจ้ง ปัญญาอันรุ่งเรือง ปัญญาเป็นดังแก้ว ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิคำว่า สติ ได้แก่ ความระลึก ความตามระลึก ... สัมมาสติ รวม ความว่า ‘อชิตมาณพทูลถามว่า ปัญญาและสติ,

คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ... นามรูป ความว่า อรูปขันธ์ ๔ ชื่อว่านาม มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ๔ ชื่อว่ารูป

คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำ กล่าวด้วยความเคารพ เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพ และเป็น คำกล่าวเป็นไปกับด้วยความยำเกรง รวมความว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ... นามรูป,

คำว่า ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกความข้อนั้น แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด มีอธิบายดังนี้ คำว่า ความข้อนั้นแก่ข้าพระองค์ ด้วยเถิด ความว่า ข้าพระองค์ขอทูลถาม ทูลวิงวอน ทูลเชื้อเชิญ ทูลให้ ประกาศข้อความใด

คำว่า ทูลถามแล้ว ความว่า ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว คือ ทูลวิงวอน ทูลเชิญ ทูลให้ประกาศ

คำว่า ขอพระองค์จงตรัสบอก ความว่า ขอจงตรัส คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ รวมความว่า ‘ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์จงตรัสบอกความข้อนั้นแก่ข้าพระองค์,คำว่า นั่นย่อมดับไป ณ ที่ไหน ความว่า นั่นย่อมดับไป คือ สงบ ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ระงับไป ณ ที่ไหน รวมความว่า‘นั่นย่อมดับไป ณ ที่ไหน, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า(ท่านอชิตะทูลถามต่อไปว่า)

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ปัญญา สติ และนามรูป นั้นย่อมดับไป ณ ที่ไหน ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอ พระองค์จงตรัสบอกความข้อนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด[๖] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนอชิตะ)

ท่านได้ถามปัญหาข้อใดแล้ว เราจะแก้ปัญหาข้อนั้น แก่ท่าน นามรูปดับไปไม่มีเหลือ ณ ที่ใด นามรูป (รวม ปัญญา สติ) นั่นก็ดับไป ณ ที่นั้น เพราะวิญญาณดับไปหัวข้อว่า ท่านได้ถามปัญหาข้อใดแล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ข้อใด คือ ปัญญา สติ และนามรูป

คำว่า ได้ถามแล้ว ความว่า มาถาม คือ มาวิงวอน เชื้อเชิญ ให้ ประสาทแล้ว รวมความว่า ‘ท่านได้ถามปัญหาข้อใดแล้ว,

คำว่า ดูก่อนอชิตะ เราจะแก้ปัญหาข้อนั้นแก่ท่าน มีอธิบายดังนี้

คำว่า อชิตะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์นั้น โดยชื่อ

คำว่า ข้อนั้น คือ ปัญญา สติ และนามรูป

คำว่า เราจะแก้ ความว่า เราจะกล่าว คือ บอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศปัญหาข้อนั้น รวมความว่า ‘ดูก่อนอชิตะ เราจะแก้ปัญหาข้อนั้นแก่ท่าน,

หัวข้อว่า นามรูปดับไปไม่มีเหลือ ณ ที่ใด มีอธิบายดังนี้

คำว่า นาม ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔

คำว่า รูป ได้แก่ มหาภูตรูป ๔ อุปาทายรูป ๔

คำว่า ไม่มีเหลือ ความว่า ไม่เหลือ คือ ทั้งปวงโดยกำหนดทั้งปวง ทั้งปวงโดยประการทั้งปวง ไม่เหลือ ไม่มีส่วนเหลือ คำว่า ไม่มีเหลือ นี้ เป็นคำกล่าวรวมไว้หมด

คำว่า ดับไป ความว่า ย่อมดับไป คือ สงบ ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ระงับไป รวมความว่า ‘นามรูปดับไปไม่มีเหลือ ณ ที่ใด,

คำว่า นามรูปนั้นก็ดับไป ณ ที่นั้น เพราะวิญญาณดับไป ความว่า ธรรมเหล่าใด คือ นามและรูปพึงเกิดขึ้นในสังสารวัฏที่ไม่มีใครรู้ที่สุดเบื้อง ต้นเบื้องปลายได้ เว้นภพ ๗ ธรรมเหล่านั้นย่อมดับไป คือ สงบ ถึง ความตั้งอยู่ไม่ได้ ระงับไป ณ ที่นั้น เพราะความดับไปแห่งวิญญาณอัน สัมปยุตด้วยอภิสังขารธรรมด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ ธรรมเหล่าใด คือ

นามและรูปพึงเกิดขึ้นในภพ ๕ เว้นภพ ๒ ธรรมเหล่านั้นย่อมดับไป คือ สงบ ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ระงับไป ณ ที่นั้น เพราะความดับไปแห่งวิญญาณอัน สัมปยุตด้วยอภิสังขารธรรมด้วยสกทาคามิมรรคญาณ ธรรมเหล่าใด คือ นามและรูปพึงเกิดขึ้นในกามธาตุ รูปธาตุ หรืออรูปธาตุ เว้นภพ ๑ ธรรม เหล่านั้นย่อมดับไป คือ สงบ ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ระงับไป ณ ที่นั้น เพราะ ความดับไปแห่งวิญญาณอันสัมปยุตด้วยอภิสังขารธรรมด้วยอนาคามิมรรค ญาณ ธรรมเหล่าใด คือ นามและรูปพึงเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นย่อมดับไป คือ สงบ ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ระงับไป ณ ที่นั้น เพราะความดับไปแห่ง วิญญาณอันสัมปยุตด้วยอภิสังขารธรรมด้วยอรหัตตมรรคญาณ

เมื่อพระ อรหันต์ปรินิพพานด้วยปรินิพพานธาตุอันเป็นอนุปาทิเสส ธรรมเหล่านี้ คือ ปัญญา สติ และนามรูปย่อมดับไป คือ สงบ ถึงความตั้งอยู่ไม่ได้ ระงับ ไป ณ ที่นั้น เพราะความดับไปแห่งวิญญาณดวงสุดท้าย รวมความว่า ‘นามรูปนั้นก็ดับไป ณ ที่นั้น เพราะวิญญาณดับไป, เพราะเหตุนั้น พระผู้ มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าดูก่อนอชิตะ ท่านได้ถามปัญหาข้อใดแล้ว เราจะ แก้ปัญหาข้อนั้นแก่ท่าน นามรูปดับไปไม่มีเหลือ ณ ที่ใด นามรูป (รวมปัญญา สติ) นั้นก็ดับไป ณ ที่นั้น เพราะ วิญญาณดับไป

[๗] (ท่านอชิตะทูลถามต่อไปว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์)

ปวงท่านผู้ได้ตรัสรู้ธรรมแล้วและผู้ยังเป็นเสขบุคคล อยู่ในพระศาสนานี้มีอยู่เป็นจำนวนมาก ข้าพระองค์ ทูลถามแล้ว ขอพระองค์ผู้มีพระปรีชาได้โปรดตรัสบอก ข้อปฏิบติของท่านเหล่านั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

คำว่า ท่านผู้ได้ตรัสรู้ธรรมแล้ว ความว่า พระอรหันตขีณาสพท่าน เรียกว่า ผู้ได้ตรัสรู้ธรรมแล้ว เพราะเหตุอะไร พระอรหันตขีณาสพท่าน จึงเรียกว่าผู้ได้ตรัสรู้ธรรมแล้ว เพราะเหตุว่าพระอรหันตขีณาสพเหล่านั้น เป็นผู้มีธรรมอันตรัสรู้แล้ว คือ มีธรรมอันทราบแล้ว มีธรรมอันพินิจแล้ว มีธรรมอันพิจารณาแล้ว มีธรรมอันเป็นแจ้งแล้ว มีธรรมอันแจ่มแจ้งแล้ว คือ มีธรรมอันตรัสรู้แล้วว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สังขารทั้งปวงเป็น ทุกข์ ... ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา ... เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยจึงมีสังขาร ... สิ่งใดสิ่งหนี่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไป เป็นธรรมดา,อีกนัยหนึ่ง ขันธ์ ธาตุ อายตนะ คติ อุบัติ ปฏิสนธิ ภพ สงสาร วัฏฏะ อันพระอรหันตขีณาสพเหล่านั้นนับพร้อมแล้ว

อีกนัยหนึ่ง พระอรหันตขีณาสพเหล่านั้นดำรงอยู่แล้วในที่สุดแห่งขันธ์ ในที่สุดแห่งธาตุ ในที่สุดแห่งอายตนะ ในที่สุดแห่งคติ ในที่สุดแห่งอุปบัติ ในที่สุดแห่งปฏิสนธิ ในที่สุดแห่งภพ ในที่สุดแห่งสงสาร ในที่สุดแห่งวัฏฏะ ในที่สุดแห่งสังขาร ดำรงอยู่ในภพสุดท้าย ดำรงอยู่ในอัตภาพสุดท้าย เป็น พระอรหันต์ผู้ดำรงร่างกายไว้เป็นชาติสุดท้าย

พระขีณาสพเหล่านั้นมีภพนี้เป็นภพสุดท้าย มีสรีระ นี้เป็นครั้งสุดท้าย พระขีณาสพเหล่านั้นไม่มีการเวียน เกิดเวียนตายและภพใหม่ต่อไป

เพราะเหตุนั้น พระอรหันตขีณาสพ ท่านจึงกล่าวว่าผู้ได้ตรัสรู้ธรรม แล้ว รวมความว่า ‘ท่านผู้ได้ตรัสรู้ธรรมแล้ว,

หัวข้อว่า และผู้ยังเป็นเสขบุคคลอยู่ในพระศาสนานี้ มีอยู่เป็นจำนวน มาก มีอธิบายดังนี้

คำว่า เสขบุคคล ความว่า เพราะเหตุไรจึงเรียกว่า เสขะ เพราะ ยังต้องศึกษา ศึกษาอะไร ศึกษาอธิสีลสิกขาบ้าง อธิจิตตสิกขาบ้าง อธิปัญญาสิกขาบ้าง

ก็อธิสีลสิกขาเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศีล คือ สำรวมแล้วด้วยการสังวรในพระปาติโมกข์ ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร เห็นภัยในโทษแม้มีประมาณเล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย คือ สีลขันธ์น้อย สีลขันธ์ใหญ่ ศีลเป็นที่ตั้ง เป็นเบื้องต้น เป็นความประพฤติ เป็นความสำรวม เป็นความระวัง เป็นทาง เป็นประธาน เพื่อความถึง พร้อมแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย นี้เรียกว่าอธิสีลสิกขา

ก็อธิจิตตสิกขาเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตกมีวิจารมีปีติและสุขอันเกิด แต่วิเวกอยู่ เธอบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็น เอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอัน เกิดแต่สมาธิอยู่ เธอมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข, ดังนี้อยู่ เธอบรรลุจตุตถฌานที่ ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และ เพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ นี้เรียกว่าอธิจิตตสิกขาก็อธิปัญญาสิกขาเป็นไฉน คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาอันให้ถึงความเกิดและความดับอันประเสริฐ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดตามความเป็น จริงว่า “นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินิปฏิปทา เหล่านี้อาสวะ นี้เหตุให้เกิดอาสวะ นี้ความดับอาสวะ นี้ข้อปฏิบัติให้ถึง ความดับอาสวะ” นี้เรียกว่าอธิปัญญาสิกขา

เสขบุคคลทั้งหลายเมื่อนึกถึงไตรสิกขา ๓ อย่างนี้ ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่ออธิฐานจิต ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อน้อมใจไปด้วยศรัทธา ก็ ชื่อว่าศึกษา เมื่อประคองความเพียร ก็ชื่อว่าศึกษา ตั้งสติไว้ ก็ชื่อว่าศึกษา ตั้งจิตไว้ ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ทั่วด้วยปัญญา ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อรู้ยิ่งซึ่งธรรม ที่ควรรู้ยิ่ง ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อกำหนดรู้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อ ละธรรมที่ควรละ ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อเจริญธรรมที่ควรเจริญ ก็ชื่อว่าศึกษา เมื่อทำให้แจ้งธรรมที่ควรทำให้แจ้ง ก็ชื่อว่าศึกษา ประพฤติ ประพฤติเอื้อเฟื้อ ประพฤติด้วยดี สมาทานประพฤติ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าเสขะคำว่า มีเป็นจำนวนมาก ได้แก่ มีมาก เสขบุคคลเหล่านี้ คือ พระ โสดาบัน ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อโสดาปัตติผล พระสกทาคามี ท่านผู้ปฏิบัติเพื่อ สกทาคามีผล พระอนาคามี ท่านผู้ปฏิบัติเพื่ออนาคามิผล พระอรหันต์ และ ท่านผู้ปฏิบัติเพื่ออรหัตตผล

บทว่า ในพระศาสนานี้ ความว่า ในทิฏฐินี้ คือ ในความถูกใจนี้ ใน ความชอบใจนี้ ในความถือนี้ ในธรรมนี้ ในวินัยนี้ ในธรรมวินัยนี้ ใน ปาพจน์นี้ ในพรหมจรรย์นี้ ในสัตถุศาสน์นี้ ในอัตภาพนี้ ในมนุษยโลกนี้ รวม ความว่า ‘และผู้ยังเป็นเสขบุคคลอยู่ในพระศาสนานี้มีอยู่เป็นจำนวนมาก’

คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์ ผู้มีพระปรีชาได้โปรดตรัสบอกข้อปฏิบัติของท่านเหล่านั้นแก่ข้าพระองค์ ด้วยเถิด ความว่า แม้พระองค์ผู้มีปัญญา เป็นบัณฑิต มีความรู้ มีความตรัสรู้ มีญาณ มีปัญญาแจ่มแจ้ง มีปัญญาทำลายกิเลส ขอจงตรัสบอก ข้อปฏิบัติ คือ ความประพฤติ ความเป็นไป ความประพฤติโดยเอื้อเฟื้อ ธรรมอัน เป็นโคจร ธรรมเป็นเครื่องอยู่ ข้อปฏิบัติของพระอรหันตขีณาสพผู้ได้ตรัสรู้ ธรรมและเสขบุคคลเหล่านั้นคำว่า ข้าพระองค์ทูลลามแล้ว ความว่า อันข้าพระองค์ทูลถามแล้ว คือ ทูลวิงวอน ทูลเชื้อเชิญให้ประกาศแล้ว

คำว่า ขอพระองค์ได้โปรดตรัสบอก ความว่า ขอจงตรัสบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ประกาศ

คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำ กล่าวด้วยความเคารพ คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ นี้เป็นคำกล่าวที่ เป็นไปด้วยความเคารพและเป็นไปด้วยความยำเกรง รวมความว่า ‘ข้าแต่ พระองค์ผู้นิรทุกข์ ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์ผู้มีพระปรีชาได้ โปรดตรัสบอกข้อปฏิบัติของท่านเหล่านั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด, เพราะเหตุ นั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า ปวงท่านผู้ได้ตรัสรู้ธรรมแล้วและผู้ยังเป็นเสขบุคคล อยู่ในพระศาสนานี้มีอยู่เป็นจำนวนมาก ข้าแต่พระองค์ ผู้นิรทุกข์ ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว ขอพระองค์ผู้มีพระ ปรีชาได้โปรดตรัสบอกข้อปฏิบัติของท่านเหล่านั้นแก่ ข้าพระองค์ด้วยเถิด

[๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนท่านอชิตะ)

ภิกษุไม่พึงติดใจยินดีในกามทั้งหลาย พึงเป็นผู้มีใจ ไม่ขุ่นมัว ฉลาดในธรรมทั้งปวง มีสติอยู่

หัวข้อว่า ภิกษุไม่พึงติดใจยินดีในกามทั้งหลาย มีอธิบายดังนี้

คำว่า กามทั้งหลาย โดยหัวข้อได้แก่ กาม ๒ อย่าง คือ วัตถุกาม และกิเลสกาม

วัตถุกามเป็นไฉน คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันน่าชอบใจ เครื่องปูลาด เครื่องนุ่งห่ม ทาสหญิง ทาสชาย แพะ แกะ ไก่ สุกร ช้าง โค ม้า ลา นา ที่ดิน เงิน ทอง บ้าน นิคม ราชธานี แว่นแคว้น ชนบท

กองพลรบ คลัง และวัตถุเป็นที่ตั้งแห่งความยินดีอย่างใดอย่างหนึ่ง ชื่อว่า วัตถุกาม

อีกนัยหนึ่ง กามที่เป็นอดีต ที่เป็นอนาคต ที่เป็นปัจจุบัน กามที่เป็น ภายใน ที่เป็นภายนอก ที่เป็นทั้งภายในทั้งภายนอก กามชนิดเลว ชนิด ปานกลาง ชนิดประณีต กามเป็นของสัตว์ผู้เกิดในอบาย ที่เป็นของมนุษย์ ที่เป็นของทิพย์ กามที่ปรากฏเฉพาะหน้า ที่เนรมิตเอง ที่ผู้อื่นเนรมิตให้ กามที่หวงแหน ที่ไม่ได้หวงแหน กามที่ยึดถือว่าของเรา ที่ไม่ยึดถือว่าของเรา ธรรมที่เป็นกามาวจรแม้ทั้งหมด ธรรมที่เป็นรูปาวจรแม้ทั้งหมด ธรรมที่ เป็นอรูปาวจรแม้ทั้งหมด ธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งตัณหา เป็นอารมณ์แห่งตัณหา ชื่อว่ากาม เพราะอรรถว่าอันบุคคลพึงใคร่ เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่ง ความกำหนัด เพราะอรรถว่าเป็นที่ตั้งแห่งความมัวเมา

กามเหล่านี้ตรัส เรียกว่าวัตถุกามกิเลสกามเป็นไฉน คือ ความพอใจ ความกำหนัด ความพอใจและ ความกำหนัด ความดำริ ความกำหนัด ความดำริและความกำหนัด ความ พอใจคือความใคร่ ความกำหนัดคือความใคร่ ความเพลิดเพลินคือความใคร่ ในกามทั้งหลาย ความทะยานอยากในกาม ความเสน่หาในกาม ความเร่าร้อน ในกาม ความหมกมุ่นในกาม ความติดใจในกาม ห้วงนํ้าคือกาม ความ ประกอบในกาม ความยึดมั่นในกาม เครื่องกางกั้นคือกามฉันทะ ชื่อว่ากาม

(สมจริงดังที่พระเจ้าอัฑฒมาสกทรงอุทานว่า)

ดูก่อนกาม เราได้เห็นมูลรากของเจ้าแล้ว เจ้าเกิด จากความดำริ เราจักไม่ดำริถึงเจ้าอีกละ เจ้าจักเกิดขึ้น ไม่ได้ต่อไปด้วยอาการอย่างนี้ เหล่านี้ตรัสเรียกว่ากิเลสกาม

ตัณหา คือ ราคะ สาราคะ... อภิชฌา โลภะ อกุศลมูล เรียกว่า ความติดใจ

คำว่า ไม่พึงติดใจยินดีในกามทั้งหลาย ความว่า ไม่พึงติดใจยินดี คือไม่พัวพัน เป็นผู้ไม่ติดใจ ไม่ถึงความติดใจ ไม่หลงใหล ไม่พัวพัน คลาย ความติดใจ ปราศจากความติดใจ สละความติดใจ สำรอกความติดใจ ปล่อย ความติดใจ ละความติดใจ สลัดความติดใจ คลายความกำหนัด ปราศ จากความกำหนัด สละความกำหนัด สำรอกความกำหนัด ปล่อยความ กำหนัด ละความกำหนัด สลัดความกำหนัด ในกิเลสกามทั้งหลาย ใน วัตถุกามทั้งหลาย เป็นผู้หายหิว ดับสนิท เย็นแล้ว เป็นผู้มีตนอัน ประเสริฐเสวยสุขอยู่ รวมความว่า ‘ไม่พึงกำหนัดยินดีในกามทั้งหลาย’หัวข้อว่า มีใจไม่ขุ่นมัว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ใจ คือ จิต มนะ มานัส หทัย ปัณฑระ มนายตนะ มนินทรีย์ วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุ จิตเป็นธรรมชาติ ขุ่นมัว ยุ่งไป เป็นไป สืบต่อ หวั่นไหว หมุนไป ไม่สงบ เพราะกายทุจริต ... วจีทุจริต ... มโนทุจริต ... ราคะ...โทสะ ...โมหะ ...โกธะ...อุปนาหะ... มักขะ ... ปลาสะ ... อิสสา ... มัจฉริยะ ... มายา ... สาเฐยยะ... ถัมภะ ... สารัมภะ ... มานะ ... อติมานะ ... มทะ ... ปมาทะ ... จิตเป็น ธรรมชาติขุ่นมัว ยุ่งไป เป็นไป สืบต่อ หวั่นไหว หมุนไป ไม่สงบ เพราะกิเลสทั้งปวง ... ทุจริตทั้งปวง ... ความกระวนกระวายทั้งปวง ... ความเร่าร้อนทั้งปวง ... ความเดือดร้อนทั้งปวง อกุสลาภิสังขารทั้งปวงคำว่า มีใจไม่ขุ่นมัว ความว่า พึงเป็นผู้ไม่ขุ่นมัว คือ ไม่ยุ่งไป ไม่ เป็นไป ไม่สืบต่อไป ไม่หวั่นไหว ไม่หมุนไป สงบแล้วด้วยจิต คือ พึงละ สละ บรรเทา ทำให้มีในที่สุด ให้ถึงความไม่มีกิเลสทั้งหลายอันทำความ ขุ่นมัว พึงเป็นผู้งด เว้น เว้นขาด ออก สละ สงบ หลุดพ้น ไม่

เกี่ยวข้องด้วยกิเลสทั้งหลายอันทำความขุ่นมัว พึงเป็นผู้มีใจปราศจากแดน กิเลสอยู่ รวมความว่า ‘มีใจไม่ขุ่นมัว,

คำว่า ฉลาดในธรรมทั้งปวง ความว่า เป็นผู้ฉลาดในธรรมทั้งปวงว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ... ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา ... เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยจึงมีสังขาร ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็น ธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ พึงเป็นผู้ฉลาดใน ธรรมทั้งปวงอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง พึงเป็นผู้ฉลาดในธรรมทั้งปวงโดยเป็นสภาพที่ไม่เที่ยง เป็น ทุกข์ เป็นโรค เป็นดังหัวฝี เป็นดังลูกศร เป็นความลำบาก เป็นอาพาธ เป็นอย่างอื่น เป็นสภาพชำรุด เป็นเสนียด เป็นอุบาทว์ เป็นสภาพไม่สำราญ เป็นภัย เป็นอุปสรรค หวั่นไหว ผุพัง ไม่ยั่งยืน ไม่มีอะไรต้านทาน ไม่มี ที่เร้น ไม่มีสรณะ ไม่เป็นที่พึ่ง ว่าง เปล่า สูญ เป็นอนัตตา มีโทษ มี ความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ไม่เป็นแก่นสาร เป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ เป็น ผู้ฆ่า เป็นสภาพปราศจากความเจริญ มีอาสวะ ปัจจัยปรุงแต่ง เป็น เหยื่อแห่งมาร มีชาติเป็นธรรมดา มีชราเป็นธรรมดา มีพยาธิเป็นธรรมดา มีมรณะเป็นธรรมดา มีโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสเป็น ธรรมดา มีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา โดยความเกิด โดยความดับ ไม่มี คุณ มีโทษ ไม่มีอุบายเครื่องสลัดออก พึงเป็นผู้ฉลาดในธรรมทั้งปวงอย่าง นี้บ้างอีกนัยหนึ่ง พึงเป็นผู้ฉลาดในขันธ์ ... ธาตุ ... อายตนะ ... ปฏิจจ สมุปบาท ... สติปัฏฐาน ... สัมมัปปธาน ... อิทธิบาท ... อินทรีย์ ... พละ ... โพชฌงค์ ... มรรค ... ผล ... นิพพาน พึงเป็นผู้ฉลาดในธรรม ทั้งปวงอย่างนี้บ้าง

อีกนัยหนึ่ง อายตนะ ๑๒ คือ จักษุ รูป โสตะ เสียง ฆานะ กลิ่น ชิวหา รส กาย โผฏฐัพพะ มโน ธรรมารมณ์ ตรัสเรียกว่าธรรมทั้งปวง

ก็ภิกษุเป็นผู้ละความกำหนัดในอายตนะภายในภายนอกได้แล้ว คือ ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ด้วยเหตุใด ภิกษุพึงเป็นผู้ฉลาดในธรรมทั้งปวง แม้ด้วยเหตุประมาณเท่านี้ รวมความว่า ‘ฉลาดในธรรมทั้งปวง’หัวข้อว่า ภิกษุพึงมีสติอยู่ มีอธิบายดังนี้

คำว่า มีสติ ได้แก่ เป็นผู้มีสติโดยเหตุ ๕ อย่าง คือ ชื่อว่าเป็นผู้มี สติ เมื่อเจริญกายานุปัสสนาสติปัฏฐานในกาย ชื่อว่าเป็นผู้มีสติเมื่อเจริญ เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐานในเวทนาทั้งหลาย ชื่อว่าเป็นผู้มีสติเมื่อเจริญ จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐานในจิต ชื่อว่าเป็นผู้มีสติเมื่อเจริญธัมมานุปัสสนา สติปัฏฐานในธรรมทั้งหลายเป็นผู้มีสติโดยเหตุ ๔ อย่างแม้อื่นอีก คือ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะ เว้นจากความเป็นผู้ไม่มีสติ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้ทำธรรมทั้งหลาย ที่ควรทำด้วยสติ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้กำจัดธรรมทั้งหลายที่เป็น ข้าศึกต่อสติ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้ไม่หลงลืมธรรมทั้งหลายที่เป็น นิมิตแห่งสติเป็นผู้มีสติโดยเหตุ ๔ อย่างแม้อื่นอีก คือ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะ เป็นผู้ประกอบด้วยสติ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้อยู่ด้วยสติ ชื่อว่าเป็น ผู้มีสติเพราะเป็นผู้คล่องแคล่วด้วยสติ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้ไม่ หวนกลับจากสติ

เป็นผู้มีสติโดยเหตุ ๔ อย่างแม้อื่นอีก คือ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะ เป็นผู้ระลึกได้ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้สงบ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะ เป็นผู้ระงับ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมของ สัตบุรุษ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงพระพุทธคุณ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ

เพราะระลึกถึงพระธรรมคุณ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงพระสังฆคุณ ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงศีล ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงการ บริจาค ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงธรรมที่ทำให้เป็นเทวดา ชื่อว่า เป็นผู้มีสติ เพราะตั้งสติกำหนดลมหายใจเข้าออก ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะ ระลึกถึงความตาย ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงกายให้เห็นว่า ไม่งาม ชื่อว่าเป็นผู้มีสติ เพราะระลึกถึงธรรมคือนิพพานสติ คือ ความระลึกถึง ความระลึกเฉพาะ สติ คือ กิริยาที่ระลึก ความทรงจำ ความไม่เลื่อนลอย ความไม่หลงลืม สติคือสตินทรีย์ สติพละ สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ เอกายนมรรค ธรรมนี้ตรัสเรียกว่า

สติ ภิกษุ เป็นผู้เข้าใกล้ เข้าชิด เข้าถึง เข้าถึงพร้อม เข้าไปถึง เข้าไปถึงพร้อม ประกอบด้วยสตินี้ ภิกษุนั้นตรัสเรียกว่า ผู้มีสติคำว่า ภิกษุ ความว่า ชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้ทำลายธรรม ๗ ประการ คือ เป็นผู้ทำลายสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ราคะ โทสะ โมหะ มานะได้แล้ว ภิกษุนั้นเป็นผู้ทำลายบาปธรรมอันเป็นอกุศล อันทำให้เศร้าหมอง อันให้เกิดในภพใหม่ มีความกระวนกระวาย มีวิบาก เป็นทุกข์ เป็นที่ตั้งแห่งชาติชราและมรณะต่อไปได้แล้ว สมจริงดังที่พระผู้ มีพระภาคเจ้าตรัสว่าดูก่อนสภิยะ ผู้ถึงความดับกิเลสด้วยมรรคที่ตน อบรมแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ละบาปและบุญได้ แล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว สิ้นภพใหม่แล้ว บัณฑิต เรียกว่าภิกษุ

คำว่า ภิกษุพึงมีสติอยู่ ความว่า ภิกษุพึงมีสติอยู่ คือ พึงมีสติเดิน พึงมีสติยืน พึงมีสตินั่ง พึงมีสตินอน พึงมีสติก้าวไปข้างหน้า พึงมีสติ ถอยกลับ พึงมีสติแลดู พึงมีสติเหลียวดู พึงมีสติคู้เข้า พึงมีสติเหยียดออก พึงมีสติทรงผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวร พึงมีสติเที่ยวไป พึงมีสติอยู่ คือ ประพฤติ เปลี่ยนอิริยาบถ รักษา เป็นไป ยังอัตภาพให้เป็นไป รวมความว่า ‘ภิกษุพึงมีสติอยู่, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ภิกษุไม่พึงกำหนัดยินดีในกามทั้งหลาย พึงเป็นผู้มีใจ ไม่ขุ่นมัว ฉลาดในธรรมทั้งปวง มีสติอยู่

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจาก มลทิน ได้เกิดขึ้นแล้วแก่เทวดาและมนุษย์หลายพันผู้มีฉันทะร่วมกัน มี ประโยคร่วมกัน มีความประสงค์ร่วมกัน มีความอบรมวาสนาร่วมกันกับ อชิตพราหมณ์นั้นว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวล ล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา, และจิตของอชิตพราหมณ์นั้นพ้นแล้วจาก อาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น หนังเสือ ชฎา ผ้าคากรอง ไม้เท้า ลักจั่น น้ำ ผม และหนวดของอชิตพราหมณ์หายไปแล้วพร้อมด้วยการบรรลุอรหัต อชิตพราหมณ์นั้นเป็นภิกษุครองผ้ากาสายะเป็นบริขาร ทรงสังฆาฏิบาตร และจีวร เพราะการปฏิบัติตามประโยชน์ นั่งประคองอัญชลีนมัสการพระ ผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็น ‘ศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก, ดังนี้แล

จบ อชิตมาณวปัญหานิทเทสที่ ๑

๒. ติสสเมตเตยยมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านติสสเมตเตยยะ

[๙](ท่านติสสเมตเตยยะทูลถามดังนี้ว่า)

ใครเป็นผู้สันโดษแล้วในโลกนี้ ความหวั่นไหว ย่อมไม่มีแก่ใคร ใครรู้ส่วนสุดทั้งสองแล้ว ย่อมไม่ติดอยู่ ในท่ามกลางด้วยปัญญา พระองค์ตรัสเรียกใครว่า เป็นมหาบุรุษ ใครก้าวล่วงตัณหาอันเป็นเครื่องเย็บไว้ ในโลกนี้ได้แล้วคำว่า ใครเป็นผู้สันโดษแล้วในโลกนี้ ความว่า ใครพอใจ คือ ชอบใจ มีความดำริบริบูรณ์ รวมความว่า ‘ใครสันโดษแล้วในโลกนี้,

หัวข้อว่า ท่านติสสเมตเตยยะทูลลามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ดังนี้ นี้ เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพ และเป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วย ความยำเกรง

คำว่า ติสสะ เป็นนามของพระเถระนั้น คือ เป็นคำเรียก เป็น เครื่องหมาย เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร เป็นชื่อ เป็นการตั้งชื่อ เป็นการทรง ชื่อ เป็นเครื่องกล่าวถึง เป็นเครื่องแสดงความหมาย เป็นเครื่องกล่าว เฉพาะของพราหมณ์นั้น