ติสสเมตเตยยมาณวกปัญหานิทเทส เล่ม ๓๐

๒. ติสสเมตเตยยมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านติสสเมตเตยยะ

[๙](ท่านติสสเมตเตยยะทูลถามดังนี้ว่า)

ใครเป็นผู้สันโดษแล้วในโลกนี้ ความหวั่นไหว ย่อมไม่มีแก่ใคร ใครรู้ส่วนสุดทั้งสองแล้ว ย่อมไม่ติดอยู่ ในท่ามกลางด้วยปัญญา พระองค์ตรัสเรียกใครว่า เป็นมหาบุรุษ ใครก้าวล่วงตัณหาอันเป็นเครื่องเย็บไว้ ในโลกนี้ได้แล้วคำว่า ใครเป็นผู้สันโดษแล้วในโลกนี้ ความว่า ใครพอใจ คือ ชอบใจ มีความดำริบริบูรณ์ รวมความว่า ‘ใครสันโดษแล้วในโลกนี้,

หัวข้อว่า ท่านติสสเมตเตยยะทูลลามดังนี้ว่า มีอธิบายดังนี้

คำว่า ดังนี้ เป็นบทสนธิ เป็นบทเกี่ยวเนื่อง เป็นศัพท์ทำบทให้บริบูรณ์ เป็นศัพท์ประชุมอักขระ เป็นศัพท์สละสลวยด้วยพยัญชนะ คำว่า ดังนี้ นี้ เป็นไปตามลำดับบท

คำว่า ท่าน เป็นคำกล่าวด้วยความรัก เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ เป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วยความเคารพ และเป็นคำกล่าวเป็นไปกับด้วย ความยำเกรง

คำว่า ติสสะ เป็นนามของพระเถระนั้น คือ เป็นคำเรียก เป็น เครื่องหมาย เป็นบัญญัติ เป็นโวหาร เป็นชื่อ เป็นการตั้งชื่อ เป็นการทรง ชื่อ เป็นเครื่องกล่าวถึง เป็นเครื่องแสดงความหมาย เป็นเครื่องกล่าว เฉพาะของพราหมณ์นั้น

คำว่า เมตเตยยะ เป็นโคตร เป็นเครื่องนับ เป็นเครื่องหมายรู้ เป็น บัญญัติ เป็นโวหารแห่งพราหมณ์นั้น รวมความว่า ‘ท่านติสสเมตเตยยะ ทูลถามดังนี้ว่า,

คำว่า ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ใคร ความว่า ความหวั่นไหว เพราะตัณหา ความหวั่นไหวเพราะทิฏฐิความหวั่นไหวเพราะมานะ ความ หวั่นไหวเพราะกิเลส ความหวั่นไหวเพราะกรรม ความหวั่นไหวเหล่านี้ ย่อมไม่มีแก่ใคร คือ ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏ ไม่เข้าไปได้ ความหวั่นไหว อัน ใครละ ตัดขาด สงบ ระงับ มีความไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟ คือญาณ รวมความว่า ‘ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ใคร,คำว่า ใครรู้ส่วนสุดทั้งสองแล้ว ความว่า ใครรู้จัก คือ ทราบ เทียบเคียง พิจารณา ไตร่ตรอง ทำให้แจ่มแจ้งซึ่งส่วนสุดทั้งสอง รวม ความว่า ‘ใครรู้ส่วนสุดทั้งสองแล้ว,

คำว่า ย่อมไม่ติดในท่ามกลางด้วยปัญญา ความว่า ย่อมไม่ติด คือ ไม่เข้าไปติด ออก สละ พ้นขาด ไม่เกี่ยวข้อง มีใจปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘ย่อมไม่ติดในท่ามกลางด้วยปัญญา,

คำว่า พระองค์ตรัสเรียกใครว่าเป็นมหาบุรุษ ความว่า พระองค์ ตรัสเรียกใคร คือ ตรัส ทรงสำคัญ ทรงชมเชย ทรงเห็น ทรงบัญญัติ ใครว่าเป็นมหาบุรุษ คือ เป็นอัครบุรุษ บุรุษสูงสุด บุรุษวิเศษ บุรุษประธาน อุดมบุรุษ บุรุษประเสริฐ รวมความว่า ‘พระองค์ตรัสเรียกใครว่าเป็น มหาบุรุษ,

คำว่า ใครก้าวล่วงตัณหาอันเป็นเครื่องเย็บไว้ในโลกนี้ได้แล้ว ความว่า ใครล่วงแล้ว คือ เข้าไปล่วง ก้าวล่วง พ้น เป็นไปล่วงแล้วซึ่งตัณหาอัน เป็นเครื่องเย็บไว้ในโลกนี้ รวมความว่า ‘ใครก้าวล่วงตัณหาอันเป็นเครื่อง เย็บไว้ในโลกนี้ได้แล้ว, เพราะเหตุนั้น พราหมณ์นั้นจึงกล่าวว่า

ใครเป็นผู้สันโดษแล้วในโลกนี้ ความหวั่นไหว ย่อมไม่มีแก่ใคร ใครรู้ส่วนสุดทั้งสองแล้ว ย่อมไม่ติดอยู่ ในท่ามกลางด้วยปัญญา พระองค์ตรัสเรียกใครว่า เป็นมหาบุรุษ ใครก้าวล่วงตัณหาอันเป็นเครื่องเย็บไว้ ในโลกนี้ได้แล้ว[๑๐] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนเมตเตยยะ)

ภิกษุผู้มีพรหมจรรย์เพราะเห็นโทษในกามทั้งหลาย เป็นผู้ปราศจากตัณหา มีสติทุกเมื่อ ทราบแล้ว ดับ กิเลสได้แล้ว ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น

คำว่า ภิกษุผู้มีพรหมจรรย์เพราะเห็นโทษในกามทั้งหลาย มีอธิบาย ดังนี้ คำว่า กามทั้งหลาย โดยหัวข้อได้แก่ กาม ๒ อย่าง คือ (๑) วัตถุกาม (๒) กิเลสกาม ... เหล่านี้เรียกว่าวัตถุกาม ... เหล่านี้เรียกว่ากิเลสกามคำว่า ผู้มีพรหมจรรย์ ความว่า ความงด ความเว้น ความเว้นขาด ความงดเว้น กิริยาที่ไม่ทำ ความไม่ทำ ความไม่ต้อง ความไม่ล่วงเลย ขอบเขต ซึ่งความถึงพร้อมด้วยอสัทธรรม ตรัสเรียกว่าพรหมจรรย์อีกนัยหนึ่ง ว่าโดยตรง อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ ...สัมมา สมาธิตรัสเรียกว่าพรหมจรรย์

ภิกษุใดเข้าไป เข้าไปพร้อม เข้ามา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้ ภิกษุนั้นตรัสเรียกว่าผู้มีพรหมจรรย์

เขาเรียกบุคคลว่าผู้มีทรัพย์เพราะทรัพย์ เรียกว่าผู้มีโภคะเพราะโภคะ เรียกว่าผู้มียศเพราะยศ เรียกว่าผู้มีศิลปะเพราะศิลปะ เรียกว่าผู้มีศีล เพราะศีล เรียกว่าผู้มีความเพียรเพราะความเพียร เรียกว่าผู้มีปัญญา

เพราะปัญญา เรียกว่าผู้มีวิชชาเพราะวิชชา ฉันใด ภิกษุใดเข้าไป เข้าไป พร้อม เข้ามา เข้ามาพร้อม เข้าถึง เข้าถึงพร้อม ประกอบด้วยอริย มรรคมีองค์ ๘ นี้ ภิกษุนั้นก็ตรัสเรียกว่าผู้มีพรหมจรรย์ ฉันนั้นเหมือนกัน รวมความว่า ‘ผู้มีพรหมจรรย์เพราะเห็นโทษในกามทั้งหลาย,

คำว่า เมตเตยยะ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกพราหมณ์ นั้นโดยโคตร

คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นคำกล่าวด้วยความเคารพ ... คำว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า นี้เป็นสัจฉิกาบัญญัติ รวมความว่า ‘พระผู้มีพระภาค เจ้าตรัสตอบว่า ดูก่อนเมตเตยยะ’

หัวข้อว่า เป็นผู้ปราศจากตัณหา มีสติทุกเมื่อ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ตัณหา ได้แก่ ภิกษุใดละตัณหานี้แล้ว ตัดขาด สงบ ระงับ ได้ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ ภิกษุนั้นตรัสเรียกว่า เป็น ผู้ปราศจากตัณหา คือ สละ คาย ปล่อย ละ สละคืนตัณหาแล้ว มีราคะไปปราศแล้ว สละ คาย ปล่อย ละ สลัดทิ้งราคะแล้ว เป็นผู้ไม่หิว ดับสนิท เย็นแล้ว มีตนอันประเสริฐ เสวยสุขอยู่คำว่า ทุกเมื่อ ความว่า ทุกเมื่อ คือ ทุกสมัย ตลอดกาลทั้งปวง กาลเป็นนิจ กาลยั่งยืน ติดต่อ เนือง ๆ เนื่องกัน ต่อลำดับไม่สับสนกัน เหมือนระลอกนํ้า ไม่ว่าง สืบต่อไม่ขาดสาย มีประโยชน์ ถูกต้องกัน กาลก่อนภัต กาลหลังภัต ตลอดยามต้น ตลอดยามกลาง ตลอดยามหลัง ในข้างแรม ในข้างขึ้น ในฤดูฝน ในฤดูหนาว ในฤดูร้อน ในตอนวัยต้น ในตอนวัยกลาง ในตอนวัยหลังคำว่า มีสติ ความว่า มีสติด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ มีสติ เมื่อเจริญ สติปัฏฐานพิจารณาเห็นกายในกาย ... พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย

... พิจารณาเห็นจิตในจิต ... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย ... ภิกษุ นั้นตรัสเรียกว่า มีสติ รวมความว่า ‘เป็นผู้ปราศจากตัณหา มีสติทุกเมื่อ,

คำว่า ภิกษุทราบแล้ว ดับกิเลสได้แล้ว มีอธิบายดังนี้

คำว่า ทราบ ได้แก่ ญาณ คือ ปัญญา กิริยาที่รู้ ความเลือกเฟ้น ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ

คำว่า ทราบแล้ว ความว่า ทราบ คือ รู้ เทียบเคียง พิจารณา ไตร่ตรอง ทำให้แจ่มแจ้งแล้ว ได้แก่ ทราบ ... ทำให้แจ่มแจ้งแล้วด้วยญาณ ว่า ‘สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ... สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์ ... ธรรมทั้งปวง เป็นอนัตตา ... เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยจึงมีสังขาร ... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมี ความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา,อีกนัยหนึ่ง ทราบ ... ทำให้แจ่มแจ้งแล้วโดยเป็นสภาพไม่เที่ยง ... โดย เป็นสภาพเป็นทุกข์ ... โดยเป็นโรค ... โดยเป็นดังหัวฝี ... โดยเป็นลูกศร ... โดยไม่มีอุบายเครื่องออกไป

คำว่า ดับกิเลสได้แล้ว ความว่า ชื่อว่าดับแล้ว เพราะเป็นผู้ดับราคะ ... โทสะ ... โมหะ ... มทะ ... ปมาทะ ... กิเลสทั้งปวง ... ทุจริตทั้งปวง ... ความกระวนกระวายทั้งปวง ... ความเร่าร้อนทั้งปวง ... ความเดือดร้อน ทั้งปวง ... อกุสลาภิสังขารทั้งปวงได้แล้วคำว่า ภิกษุ ความว่า ชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้ทำลายธรรม ๗ ประการ ... ภิกษุนั้น ... อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว มีภพใหม่สิ้นแล้ว รวมความว่า ‘ภิกษุ ทราบแล้ว ดับกิเลสได้แล้ว’

หัวข้อว่า ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น มีอธิบายดังนี้

คำว่า นั้น ได้แก่ พระอรหันตขีณาสพ

คำว่า ความหวั่นไหว ความว่า ความหวั่นไหวเพราะตัณหา ความ หวั่นไหวเพราะทิฏฐิ ความหวั่นไหวเพราะมานะ ความหวั่นไหวเพราะกิเลส ความหวั่นไหวเพราะกรรม ความหวั่นไหวเหล่านี้ย่อมไม่มี คือ ไม่มีอยู่ ไม่ ปรากฏ หาไม่ได้แก่ภิกษุนั้น คือ ความหวั่นไหวเหล่านี้อันภิกษุนั้นละ ตัดขาด สงบ ระงับได้แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ รวม ความว่า ‘ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระ ภาคเจ้าจึงตรัสว่าดูก่อนเมตเตยยะ ภิกษุผู้มีพรหมจรรย์เพราะเห็น โทษในกามทั้งหลาย เป็นผู้ปราศจากตัณหา มีสติทุกเมื่อ ทราบแล้ว ดับกิเลสได้แล้ว ความหวั่นไหวย่อมไม่มีแก่ ภิกษุนั้น

[๑๑] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า)

ภิกษุนั้นรู้ยิ่งซึ่งส่วนสุดทั้งสองและท่ามกลางด้วย ปัญญาแล้ว ไม่ยึดติดอยู่ เราเรียกภิกษุนั้นว่าเป็นมหาบุรุษ ภิกษุนั้นก้าวล่วงตัณหาเป็นเครื่องเย็บไว้ในโลกนี้ได้แล้ว

หัวข้อว่า ภิกษุนั้นรู้ยิ่งซึ่งส่วนสุดทั้งสองและท่ามกลางด้วยปัญญาแล้ว ไม่ยึดติดอยู่ มีอธิบายดังนี้

คำว่า ส่วนสุด ความว่า ผัสสะเป็นส่วนสุดข้างหนึ่ง เหตุเกิดแห่ง ผัสสะเป็นส่วนสุดที่สอง ความดับผัสสะเป็นท่ามกลาง อดีตเป็นส่วนสุด ข้างหนึ่ง อนาคตเป็นส่วนสุดที่สอง ปัจจุบันเป็นท่ามกลาง สุขเวทนา เป็นส่วนสุดข้างหนึ่ง ทุกขเวทนาเป็นส่วนสุดที่สอง อทุกขมสุขเวทนาเป็น ท่ามกลาง นามเป็นส่วนสุดข้างหนึ่ง รูปเป็นส่วนสุดที่สอง วิญญาณเป็น

ท่ามกลาง อายตนะภายใน ๖ เป็นส่วนสุดข้างหนึ่ง อายตนะภายนอก ๖ เป็น ส่วนสุดที่สอง วิญญาณเป็นท่ามกลาง สักกายะเป็นส่วนสุดข้างหนึ่ง เหตุ เกิดแห่งสักกายะเป็นส่วนสุดที่สอง ความดับสักกายะเป็นท่ามกลาง

ปัญญาตรัสเรียกว่า มันตา ได้แก่ ความรู้ทั่ว กิริยาที่รู้ ... ความไม่หลง ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ

คำว่า ความยึดติด ได้แก่ ความยึดติด ๒ อย่างคือ (๑) ความยึดติด ด้วยอำนาจตัณหา (๒) ความยึดติดด้วยอำนาจทิฏฐิ

ความยึดติดด้วยอำนาจตัณหาเป็นไฉน คือ วัตถุที่ทำให้เป็นเขต เป็น แดน เป็นส่วน เป็นแผนก กำหนดถือเอา ยึดถือว่าเป็นของเรา ด้วย ส่วนแห่งตัณหามีประมาณเท่าใด ย่อมยึดถือว่าเป็นของเราซึ่งวัตถุมี ประมาณเท่านั้นว่า ‘‘นี้ของเรา นั้นของเรา เท่านี้ของเรา ของเรามีประมาณ เท่านี้ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ เครื่องลาด เครื่องนุ่งห่ม ทาสหญิง ทาสชาย แพะ แกะ ไก่ สุกร ช้าง โค ม้า ลา นา ที่ดิน เงิน ทอง บ้าน นิคม ราชธานี แว่นแคว้น ชนบท ฉางข้าว คลัง ก็เป็นของเรา” ย่อมยึดถือว่าเป็นของเราแม้ซึ่งแผ่นดินใหญ่ทั้งสิ้นด้วยอำนาจตัณหา ตลอด ถึงตัณหาวิปริต ๑๐๘ นี้ชื่อว่าความยึดติดด้วยอำนาจตัณหาความยึดติดด้วยอำนาจทิฏฐิเป็นไฉน คือ สักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ มิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ อันตคาหิกาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ทิฏฐิ ความไปคือทิฏฐิ

รกชัฏคือทิฏฐิ กันดารคือทิฏฐิ เสี้ยนหนามคือทิฏฐิ ความดิ้นรนคือทิฏฐิ เครื่องประกอบคือทิฏฐิ ความถือ ความถือมั่น ความยึดมั่น ความยึดถือ ทางผิด คลองผิด ความเป็นผิด ลัทธิเดียรถีย์ ความถือโดยแสวงหาผิด ความถือวิปริต ความถือวิปลาส ความถือผิด ความถือแน่นอนว่าจริงใน สิ่งที่ไม่จริงเห็นปานนี้ตลอดถึงทิฏฐิ ๖๒ นี้ชื่อว่าความยึดติดด้วยอำนาจ ทิฏฐิคำว่า ภิกษุนั้นรู้ยิ่งซึ่งส่วนสุดทั้งสองและท่ามกลางด้วยปัญญาแล้ว ไม่ ติดอยู่ ความว่า ภิกษุนั้นรู้ยิ่ง คือ ทราบ เทียบเคียง พิจารณา ไตร่ตรอง ทำให้แจ่มแจ้ง ซึ่งส่วนสุดทั้งสองและท่ามกลางด้วยปัญญาแล้ว ไม่ติดอยู่ ไม่ติดพร้อม ไม่เข้าไปติด ได้แก่ อันตัณหาทิฏฐิไม่ฉาบ ไม่ทา ไม่เปื้อน ออก สละ หลุดพ้น ไม่เกี่ยวข้องแล้ว มีจิตปราศจากแดนกิเลสอยู่ รวมความว่า ‘ภิกษุนั้นรู้ยิ่งซึ่งส่วนสุดทั้งสองและท่ามกลางด้วยปัญญาแล้ว ไม่ติดอยู่,

คำว่า เราเรียกภิกษุนั้นว่าเป็นมหาษุรุษ ความว่า เราเรียก คือ กล่าว สำคัญ บอก แสดง บัญญัติ ภิกษุนั้นว่าเป็นมหาบุรุษ คือ เป็นอัครบุรุษ บุรุษสูงสุด บุรุษวิเศษ บุรุษเป็นประธาน อุดมบุรุษ บุรุษประเสริฐ

ท่านพระสารีบุตรทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้ เจริญ ที่เรียกว่า ‘มหาบุรุษ มหาบุรุษ, ดังนี้ บุคคลจะเป็นมหาบุรุษได้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร เราเรียกว่า ‘มหาบุรุษ, เพราะเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้ว เราไม่เรียกว่า ‘มหาบุรุษ’ เพราะเป็นผู้มีจิต ยังไม่หลุดพ้น

ดูก่อนสารีบุตร ก็บุคคลเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างไร คือ ภิกษุใน ธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ จิต ย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ย่อม พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ... ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต ... ย่อมพิจารณา เห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและ โทมนัสในโลกอยู่ เมื่อพิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ จิตย่อมคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ดูก่อนสารีบุตร บุคคลเป็น ผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้แล เราเรียกว่า ‘มหาบุรุษ’ เพราะเป็นผู้มีจิต หลุดพ้นแล้ว เราไม่เรียกว่า ‘มหาบุรุษ, เพราะเป็นผู้มีจิตยังไม่หลุดพ้น”รวมความว่า ‘เราเรียกภิกษุนั้นว่ามหาบุรุษ,

คำว่า ภิกษุนั้นก้าวล่วงตัณหาเป็นเครื่องเย็บไว้ในโลกนี้ได้แล้ว ความ ว่า ตัณหา ตรัสเรียกว่า ตัณหาอันเป็นเครื่องเก็บไว้ ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

ตัณหาอันเป็นเครื่องเย็บไว้นั้นอันภิกษุใดละ ตัดขาด สงบ ระงับได้ แล้ว ทำให้ไม่ควรเกิดขึ้น เผาเสียแล้วด้วยไฟคือญาณ ภิกษุนั้นชื่อว่าล่วง แล้ว คือ เข้าไปล่วงแล้ว ล่วงไปแล้ว ล่วงเลยไปแล้วซึ่งตัณหาอันเป็น เครื่องเย็บไว้ รวมความว่า ‘ภิกษุนั้นก้าวล่วงตัณหาเป็นเครื่องเย็บไว้ในโลก นี้ได้แล้ว’ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า

ภิกษุนั้นรู้ยิ่งซึ่งส่วนสุดทั้งสองและท่ามกลางด้วย ปัญญาแล้ว ไม่ติดอยู่ เราเรียกภิกษุนั้นว่าเป็นมหาบุรุษ ภิกษุนั้นก้าวล่วงตัณหาเป็นเครื่องเย็บไว้ในโลกนี้ได้แล้ว

พร้อมด้วยเวลาจบพระคาถา ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจาก มลทิน ได้เกิดขึ้นแล้วแก่เทวดาและมนุษย์หลายพันผู้มีฉันทะร่วมกัน มี ประโยคร่วมกัน มีความประสงค์ร่วมกัน มีความอบรมวาสนาร่วมกันกับ ติสสเมตเตยยพราหมณ์นั้นว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่ง นั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา, และจิตของติสสเมตเตยย พราหมณ์นั้นพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น หนังเสือ ชฎา ผ้าคากรอง ไม้เท้า ลักจั่นนํ้า ผม และหนวดของติสสเมตเตยยพราหมณ์ หายไปแล้วพร้อมด้วยการบรรลุอรหัต ติสสเมตเตยยพราหมณ์นั้นเป็นภิกษุ ครองผ้ากาสายะเป็นบริขาร ทรงสังฆาฏิบาตรและจีวร เพราะการปฏิบัติ ตามประโยชน์ นั่งประคองอัญชลีนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้าประกาศว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นศาสดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นสาวก, ดังนี้แล

จบ ติสสเมตเตยยมาณวปัญหานิทเทสที่ ๒

๓. ปุณณกมาณวปัญหานิทเทส

ว่าด้วยปัญหาของท่านปุณณกะ

[๑๒] (ท่านปุณณกะทูลถามดังนี้ว่า)

ข้าพระองค์มีความประสงค์ด้วยปัญหา จึงมาเฝ้า พระองค์ผู้ไม่มีเหตุให้หวั่นไหว ผู้ทรงเห็นรากเหง้าของ กุศลและอกุศล ฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ และพราหมณ์ เป็นอันมากในโลกนี้อาศัยอะไรจึงพากันแสวงหายัญคือ ไทยธรรมแก่เทวดาทั้งหลาย ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ขอทูลถามปัญหานั้น ขอพระองค์จงตรัส บอกปัญหานั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด

คำว่า ผู้ไม่มีเหตุให้หวั่นไหว ผู้ทรงเห็นรากเหง้าของกุศลและอกุศล ความว่า ตัณหา ตรัสเรียกว่า เหตุให้หวั่นไหว ได้แก่ ราคะ สาราคะ ... อภิชฌา อกุศลมูลคือโลภะ

เหตุให้หวั่นไหวนั้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงละได้แล้ว ตัดราก ขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตาลยอดด้วนแล้ว ทำให้ไม่มีในภายหลัง ทำให้ ไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าผู้ไม่มีเหตุ ให้หวั่นไหว พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่าอเนชะ เพราะพระองค์ทรงละเหตุ หวั่นไหวได้แล้ว คือ ไม่ทรงหวั่นไหวแม้เพราะได้ลาภ แม้เพราะเสื่อมลาภ แม้เพราะได้ยศ แม้เพราะเสื่อมยศ แม้เพราะสรรเสริญ แม้เพราะนินทา แม้เพราะสุข แม้เพราะทุกข์ คือ ไม่ทรงหวั่น ไม่ไหว ไม่คลอนแคลน รวมความว่า ‘ผู้ไม่มีความหวั่นไหว’