วัตถุคาถา เล่ม ๓๐

โกสลานํ ปุรา รมฺมา อคมา ทกฺขิณาปถํ

อากิญฺจญฺญํ ปตฺถยาโน พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู ฯ

พราหมณ์พาวรี เป็นผู้เรียนจบมนต์ ปรารถนาความเป็นผู้ไม่มีกังวล ออกจากพระนครโกศลอันน่ารื่นรมย์ ไปสู่ทักขิณา-ปถชนบท

โส อสฺสกสฺส วิสเย มุฬกสฺส ๑ สมาสเน

วสี ๒ โคธาวรีกูเล อุญฺเฉน จ ผเลน จ ฯ

พราหมณ์นั้นอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำโคธาวารี อันเป็นพรมแดนแว่นแคว้นอัสสกะและแว่นแคว้นมุฬกะต่อกัน เลี้ยงชีวิตอยู่ด้วยการเที่ยวภิกขาและผลไม้.

ตสฺเสว อุปนิสฺสาย คาโม จ วิปุโล อหุ

ตโต ชาเตน อาเยน มหายญฺญํ อกปฺปยิ ฯ

เมื่อพราหมณ์นั้นเข้าไปอาศัย (อยู่) บ้านได้เป็นหมู่ใหญ่ด้วยความเจริญอันเกิดแต่บ้านนั้น พราหมณ์นั้นได้บูชามหายัญ

มหายญฺญํ ยชิตฺวาน ปุน ปาวิสิ อสฺสมํ

ตสฺมึ ปฏิปวิฏฺฐมฺหิ อญฺโญ อาคญฺฉิ พฺราหฺมโณ ฯ

พราหมณ์นั้นบูชามหายัญแล้วก็กลับเข้าไปสู่อาศรม เมื่อพราหมณ์นั้นกลับเข้าไปแล้ว พราหมณ์อื่นก็มา.

อุคฺฆฏฺฏปาโท ตสิโต ปงฺกทนฺโต รชสฺสิโร

โส จ นํ อุปสงฺกมฺม สตานิ ปญฺจ ยาจติ ฯ

๑ ม. มฬกสฺส ฯ ยุ. อฬกสฺส ฯ ๒ ม. วสิ ฯ

พราหมณ์อื่นมีเท้าพิการ เดินงกงัน ฟันเขลอะ มีธุลีบนศีรษะเข้าไปหาพาวรีพราหมณ์แล้ว ขอทรัพย์ห้าร้อย.

ตเมนํ พาวรี ทิสฺวา อาสเนน นิมนฺตยิ

สุขญฺจ กุสลํ ปุจฺฉิ อิทํ วจนมพฺรวิ ฯ

พาวรีพราหมณ์เห็นพราหมณ์นั้นเข้าแล้ว ก็เชิญให้นั่ง แล้วก็ถามถึงความสุขสำราญและความไม่มีโรค และได้กล่าวคำนี้ว่า

ยํ โข มมํ เทยฺยธมฺมํ สพฺพํ วิสชฺชิตํ มยา

อนุชานาหิ เม พฺรหฺเม นตฺถิ ปญฺจ สตานิ เม ฯ

ทรัพย์ของเรามีอันจะพึงให้ เราสละหมดแล้ว. ดูกรพราหมณ์ท่านเชื่อเราเถิด ทรัพย์ห้าร้อยของเราไม่มี.

สเจ เม ยาจมานสฺส ภวํ นานุปฺปทสฺสติ

สตฺตเม ทิวเส ตุยฺหํ มุทฺธา ผลตุ สตฺตธา ฯ

ถ้าเมื่อเราขอ ท่านจักไม่ให้. ในวันที่เจ็ด ศีรษะของท่านจงแตกเจ็ดเสี่ยง.

อภิสงฺขริตฺวา กุหโก เภรวํ โส อกิตฺตยิ

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา พาวรี ทุกฺขิโต อหุ ฯ

พราหมณ์นั้นเป็นคนโกหก ปรุงแต่งแสดงเหตุให้กลัว.

พราหมณ์พาวรีได้ฟังคำของพราหมณ์นั้นแล้ว ก็เป็นทุกข์.

อุสฺสุสฺสติ อนาหาโร โสกสลฺลสมปฺปิโต

อโถปิ เอวํจิตฺตสฺส ชหาเน ๑ น รมตี มโน ฯ

มีลูกศรคือความโศกเสียบแทงแล้ว ไม่บริโภคอาหาร ก็ซูบผอม. ใช่แต่เท่านั้น ใจของพาวรีพราหมณ์ผู้มีจิตเป็นอย่างนั้นย่อมไม่ยินดีในการบูชา.

อุตฺรสฺตํ ทุกฺขิตํ ทิสฺวา เทวตา อตฺถกามินี

พาวรึ อุปสงฺกมฺม อิทํ วจนมพฺรวิ ฯ

เทวดา (ที่สิงอยู่ใกล้อาศรมของพราหมณ์พาวรี) ผู้ปรารถนาประโยชน์ เห็นพาวรีพราหมณ์หวาดกลัวเป็นทุกข์อยู่ จึงเข้าไปหาพราหมณ์พาวรีแล้วได้กล่าวว่า.

น โส มุทฺธํ ปชานาติ กุหโก โส ธนตฺถิโก

มุทฺธนิ มุทฺธาธิปาเต ๒ วา ญาณํ ตสฺส น วิชฺชติ ฯ

พราหมณ์ผู้มีความต้องการทรัพย์นั้น เป็นคนโกหก ย่อมไม่รู้จักศีรษะ. ความรู้จักศีรษะหรือธรรมอันให้ศีรษะตกไปย่อมไม่มีแก่พราหมณ์นั้น.

ปโหตี ๓ จรหิ ชานาติ ตมฺเม อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ ตํ สุโณม วโจ ตว ฯ

พาวรีพราหมณ์ดำริว่า เทวดานี้อาจรู้ได้ในบัดนี้. (กล่าวว่า)ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกศีรษะและธรรมอันให้ศีรษะตกไปแก่ข้าพเจ้าเถิด. ข้าพเจ้าจะขอฟังคำของท่าน.

อหมฺเปตํ น ชานามิ ญาณมฺเมตฺถ ๔ น วิชฺชติ

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาโต ๕ จ ชินานํ เหต ทสฺสนํ ๖ ฯ

๑ ม. ฌาเน ฯ ๒ ม. มุทฺธปาเต ฯ ๓ ม. ยุ. โภตี ฯ ๔ ม. ญาณํ เมตฺถ ฯ

๕ ม. มุทฺธาธิปาเต จ ฯ ๖ ม. เหตฺถ ทสฺสนํ ฯ

แม้ข้าพเจ้าก็ไม่รู้จักศีรษะและธรรมอันให้ศีรษะตกไป. ข้าพเจ้าไม่มีความรู้ในเรื่องนี้. ความเห็นซึ่งศีรษะและธรรมอันให้ศีรษะตกไป ย่อมมีแก่พระชินะทั้งหลายเท่านั้น.

อถ โก จรหิ ชานาติ อสฺมึ ปฐวิมณฺฑเล ๑

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ ตมฺเม อกฺขาหิ เทวเต ฯ

พา. ก็ในบัดนี้ ใครในปฐพีมณฑลนี้ย่อมรู้จักศีรษะและธรรมอันให้ศีรษะตกไป. ดูกรเทวดา ขอท่านจงบอกท่านผู้นั้นแก่ข้าพเจ้าเถิด.

ปุรา กปิลวตฺถุมฺหา นิกฺขนฺโต โลกนายโก

อปจฺโจ โอกฺกากราชสฺส สกฺยปุตฺโต ปภงฺกโร ฯ

เท. พระสักยบุตร เป็นวงศ์ของพระโอกกากราชเสด็จออกจากเมืองกบิลพัสดุ์บุรี เป็นพระพุทธเจ้าผู้นำสัตว์โลก เป็นผู้ทำ (แสดง) ธรรมอันสว่าง.

โส หิ พฺราหฺมณ สมฺพุทฺโธ สพฺพธมฺมาน ปารคู

สพฺพาภิญฺญาพลปฺปตฺโต สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา

สพฺพธมฺมกฺขยํ ๒ ปตฺโต วิมุตฺโต อุปธิกฺขเย ฯ

ดูกรพราหมณ์ พระสักยบุตรนั่นแหละ เป็นพระสัมพุทธเจ้าทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง บรรลุกำลังแห่งอภิญญาทั้งปวง มีจักษุในธรรมทั้งปวง ทรงถึงธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งธรรมทั้งปวง ทรงน้อมพระทัยไปในธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ.

พุทฺโธ โส ภควา โลเก ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา

ตํ ตฺวํ คนฺตฺวาน ปุจฺฉสฺสุ โส เต ตํ พฺยากริสฺสติ ฯ

พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระพุทธเจ้าในโลก มีพระจักษุ ย่อมทรงแสดงธรรม. ท่านจงไปทูลถามพระองค์เถิด.

พระองค์จักทรงพยากรณ์ปัญหานั้นแก่ท่าน.

สมฺพุทฺโธติ วโจ สุตฺวา อุทคฺโค พาวรี อหุ

โสกสฺส ตนุโก อาสิ ปีติญฺจ วิปุลํ ลภิ ฯ

พราหมณ์พาวรีได้ฟังคำว่า พระสัมพุทธเจ้า แล้วมีความเบิกบานใจ มีความโศกเบาบาง และได้ปีติอันไพบูลย์.

โส พาวรี อตฺตมโน อุทคฺโค

ตํ เทวตํ ปุจฺฉติ เวทชาโต

กตมมฺหิ คาเม นิคมมฺหิ วา ปน

กตมมฺหิ วา ชนปเท โลกนาโถ

ยตฺถ คนฺตฺวา นมสฺเสมุ ๓

สมฺพุทฺธํ ทิปทุตฺตมํ ๔ ฯ

พราหมณ์พาวรีนั้น มีใจยินดี มีความเบิกบาน โสมนัสถามถึง (พระผู้มีพระภาค) กะเทวดานั้น. (และประกาศว่า)พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของสัตว์โลก ประทับอยู่ ณ ที่ใดคือ บ้านนิคมหรือชนบทที่เขาทำแล้ว เราทั้งหลายพึงไปนมัสการพระสัมพุทธเจ้าผู้สูงสุดกว่าสัตว์ ณ ที่นั้น.

สาวตฺถิยํ โกสลมนฺทิเร ชิโน

ปหูตปญฺโญ วรภูริเมธโส

โส สกฺยปุตฺโต วิธุโร อนาสโว

มุทฺธาธิปาตสฺส วิทู นราสโภ ฯ

๑ ม. ปถวิมณฺฑเล ฯ สี. ปุถวิมณฺฑเล ฯ ๒ ม. สพฺพกมฺมกฺขยํ ฯ

๓ ม. ปสฺเสมุ ฯ ๔ ม. สพฺพตฺถ ทฺวิปทุตฺตมํ ฯ

เท. พระสักยบุตรนั้น เป็นพระชินะ มีพระปัญญาสามารถมีพระปัญญากว้างขวางเช่นแผ่นดินอันประเสริฐ เป็นนักปราชญ์ ไม่มีอาสวะ ทรงรู้แจ้งศีรษะและธรรมอันให้ศีรษะตกไป ทรงองอาจกว่านรชน ประทับอยู่ ณ พระราชมณเฑียรแห่งพระเจ้าโกศลในพระนครสาวัตถี.

ตโต อามนฺตยี สิสฺเส พฺราหฺมเณ มนฺตปารเค ๑

เอถ มาณวา อกฺขิสฺสํ สุโณถ วจนํ มม ฯ

ลำดับนั้น พราหมณ์พาวรีได้เรียกพราหมณ์ทั้งหลายผู้เป็นศิษย์ผู้ถึงฝั่งแห่งมนต์มา (บอกว่า). ดูกรมาณพทั้งหลาย มานี่เถิด.

เราจักบอก.ขอท่านทั้งหลายจงฟังคำของเรา.

ยสฺเสโส ทุลฺลโภ โลเก ปาตุภาโว อภิณฺหโส

สฺวาชฺช โลกมฺหิ อุปฺปนฺโน สมฺพุทฺโธ อิติ วิสฺสุโต

ขิปฺปํ คนฺตฺวาน สาวตฺถึ ปสฺสโวฺห ทิปทุตฺตมํ ฯ

ความปรากฎเนืองๆ แห่งพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดนั้นยากที่จะหาได้ในโลก วันนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก มีพระนามปรากฎว่า พระสัมพุทธเจ้า. ท่านทั้งหลายจงรีบไปเมืองสาวัตถี ดูพระสัมพุทธเจ้าผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์.

กถํ จรหิ ชาเนมุ ทิสฺวา พุทฺโธติ พฺราหฺมณ

อชานตํ โน ปพฺรูหิ ยถา ชาเนมุ ตํ มยํ ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ก็ข้าพเจ้าทั้งหลายเห็นแล้วจะรู้จักว่าเป็นพระพุทธเจ้าได้อย่างไร? ข้าพเจ้าทั้งหลาย จะรู้จักพระสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นด้วยอุบายอย่างไร? ขอท่านจงบอกอุบายนั้นแก่ข้าพเจ้าทั้งหลายผู้ไม่รู้เถิด.

อาคตานิ หิ มนฺเตสุ มหาปุริสลกฺขณา

ทฺวตฺตึสา จ พฺยาขฺยาตา ๒ สมตฺตา อนุปุพฺพโส ฯ

พา. ก็มหาบุรุษลักษณะ ๓๒ ประการ มาแล้วในมนต์ทั้งหลายท่านกล่าวไว้แจ่มแจ้งบริบูรณ์แล้วโดยลำดับ.

ยสฺเสเต โหนฺติ คตฺเตสุ มหาปุริสลกฺขณา

ทุเวว ๓ ตสฺส คติโย ตติยา หิ น วิชฺชติ ฯ

ท่านผู้ใดมีมหาบุรุษลักษณะเหล่านั้นในกายตัว ท่านผู้นั้นมีคติเป็นสองอย่างเท่านั้น มิได้มีคติเป็นที่สาม.

สเจ อคารํ อาวสติ วิเชยฺย ปฐวึ อิมํ

อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมนมนุสาสติ ๔ ฯ

คือ ถ้าอยู่ครองเรือน พึงครอบครองแผ่นดินนี้. ย่อมปกครองโดยธรรม โดยไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศาตรา.

สเจ จ โส ปพฺพชติ อคารา อนคาริยํ

วิวฏจฺฉโท ๕ สมฺพุทฺโธ อรหา ภวติ อนุตฺตโร ฯ

และถ้าท่านผู้นั้นออกบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีกิเลสดังหลังคาอันเปิดแล้วไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า.

ชาตึ โคตฺตญฺจ ลกฺขณํ มนฺเต สิสฺเส ปุนาปเร

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ มนสาเยว ปุจฺฉถ ฯ

พราหมณ์พาวรี (บอกแล้ว) ซึ่งชาติ โคตร ลักษณะและมนต์อย่างอื่นอีก กะพวกศิษย์ (ได้สั่งว่า). ท่านทั้งหลายจงถามถึงศีรษะ และธรรมอันให้ศีรษะตกไปด้วยใจเท่านั้น.

อนาวรณทสฺสาวี ยทิ พุทฺโธ ภวิสฺสติ

มนสา ปุจฺฉิเต ปเญฺห วาจาย วิสฺสเชสฺสติ ๖ ฯ

๑ ม. มนฺตปารคู ฯ ๒ ม. ทฺวตฺตึสานิ จ พฺยากฺขาตา ฯ ๓ ม. เทฺวเยว ฯ

๔ ม. ธมฺเมน อนุสาสติ ฯ ๕ สี. วิวตฺตจฺฉทฺโท ฯ ม. วิวฏฺฏจฺฉโท ฯ

๖ ม. วิสชฺชิสฺสติ ฯ

ถ้าท่านผู้นั้นจักเป็นพระพุทธเจ้าผู้เห็นธรรมไม่มีเครื่องกั้น. เมื่อท่านทั้งหลายถามปัญหาด้วยใจแล้ว ก็จักแก้ด้วยวาจา.

พาวริสฺส วโจ สุตฺวา สิสฺสา โสฬส พฺราหฺมณา

อชิโต ติสฺสเมตฺเตยฺโย ปุณฺณโก อถ เมตฺตคู ฯ

พราหมณ์ ๑๖ คน ผู้เป็นศิษย์ คือ อชิตพราหมณ์ ติสสเมตเตยยพราหมณ์ ปุณณกพราหมณ์ เมตตคูพราหมณ์.

โธตโก อุปสีโว จ นนฺโท จ อถ เหมโก

โตเทยฺยกปฺปา ทุภโย ชตุกณฺณี จ ปณฺฑิโต ฯ

โธตกพราหมณ์ อุปสีวพราหมณ์ นันทพราหมณ์ เหมกพราหมณ์ โตเทยยพราหมณ์ กัปปพราหมณ์ ชตุกัณณีพราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิต.

ภทฺราวุโธ อุทโย จ โปสาโล จาปิ พฺราหฺมโณ

โมฆราชา จ เมธาวี ปิงฺคิโย จ มหาอิสิ ฯ

ภัทราวุธพราหมณ์ อุทยพราหมณ์ โปสาลพราหมณ์ โมฆราชพราหมณ์ผู้เป็นนักปราชญ์ ปิงคิยพราหมณ์ผู้แสวงหาคุณใหญ่ได้ฟังวาจาของพราหมณ์พาวรีแล้ว.

ปจฺเจกคณิโน สพฺเพ สพฺพโลกสฺส วิสฺสุตา

ฌายี ฌานรตา ธีรา ปุพฺพวาสนวาสิตา ฯ

ทั้งหมดนั้น เฉพาะคนหนึ่งๆ เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ ปรากฎแก่โลกทั้งปวง เป็นผู้เจริญฌาน ยินดีในฌาน เป็นธีรชนผู้มีจิตอบรมด้วยวาสนาในกาลก่อน.

พาวรึ อภิวาเทตฺวา กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ

ชฏาชินธรา สพฺเพ ปกฺกามม อุตฺตรามุขา ฯ

พราหมณ์ผู้เป็นศิษย์ทุกคน ทรงชฎาและหนังสือ อภิวาทพราหมณ์พาวรีและกระทำประทักษิณแล้ว มุ่งหน้าเดินไปทางทิศอุดร.

มุฬกสฺส ๑ ปติฏฺฐานํ ปุริมํ มาหิสฺสตึ ๒ ตทา

อุชฺเชนิญฺจาปิ โคนทฺธํ เวทิสํ วนสวฺหยํ ฯ

สู่สถานเป็นที่ตั้งแห่งแว่นแคว้นมฬุกะ เมืองมาหิสสติในกาลนั้น เมืองอุชเชนี เมืองโคนัทธะ เมืองเวทิสะ เมืองวนสวหยะ.

โกสมฺพิญฺจาปิ สาเกตํ สาวตฺถิญฺจ ปุรุตฺตมํ

เสตพฺยํ กปิลวตฺถุํ กุสินารญฺจ มนฺทิรํ ฯ

เมืองโกสัมพี เมืองสาเกต เมืองสาวัตถี เป็นเมืองอุดมเมืองเสตัพยะ เมืองกบิลพัสดุ์ เมืองกุสินารา.

ปาวญฺจ โภคนครํ เวสาลึ มาคธํ ปุรํ

ปาสาณกํ เจติยญฺจ รมณียํ มโนรมํ ฯ

เมืองปาวา โภคนคร เมืองเวสาลี เมืองมคธและปาสาณเจดีย์อันเป็นรมณียสถาน น่ารื่นรมย์ใจ.

ตสิโต วุทกํ สีตํ มหาลาภํว วาณิโช

ฉายํ ฆมฺมาภิตตฺโตว ตุริตา ปพฺพตมารุหุํ ฯ

พราหมณ์เหล่านั้นรีบขึ้นสู่ภูเขา (ปาสาณเจดีย์) เหมือนคนกระหายน้ำรีบหาน้ำเย็น เหมือนพ่อค้ารีบหาลาภใหญ่ และเหมือนคนถูกความร้อนแผดเผาและรีบหาร่ม ฉะนั้น.

ภควา จ ๓ ตมฺหิ สมเย ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต

ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสติ สีโหว นทตี วเน ฯ

๑ ม. มฬกสฺส ฯ ๒ ม. ปุรมาหิสฺสตึ ฯ ๓ ม. จสทฺโท นตฺถิ ฯ

ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคอันภิกษุสงฆ์ห้อมล้อมแล้วทรงแสดงธรรมแก่พระภิกษุทั้งหลายอยู่ ประหนึ่งว่าราชสีห์บันลือสีหนาทอยู่ในป่า.

อชิโต อทฺทส สมฺพุทฺธํ ๑ วีตรํสึว ๒ ภาณุมํ

จนฺทํ ยถา ปณฺณรเส ปาริปูรึ ๓ อุปาคตํ ฯ

อชิตพราหมณ์ ได้เห็นพระสัมพุทธเจ้าผู้เพียงดังว่าดวงอาทิตย์มีรัศมีฉายออกไป และเหมือนดวงจันทร์เต็มดวงในวันเพ็ญ.

อถสฺส คตฺเต ทิสฺวาน ปริปูรญฺจ พฺยญฺชนํ

เอกมนฺตํ ฐิโต หฏฺโฐ มโนปเญฺห อปุจฺฉถ ฯ

ลำดับนั้น อชิตพราหมณ์ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนหนึ่ง รื่นเริงใจเพราะได้เห็นอนุพยัญชนะบริบูรณ์ ในพระกายของพระผู้มีพระภาค ได้ทูลถามปัญหาด้วยใจ.

อาทิสฺส ชมฺมนํ พฺรูหิ โคตฺตํ พฺรูหิ สลกฺขณํ

มนฺเตสุ ปารมึ พฺรูหิ กติ วาเจติ พฺราหฺมโณ ฯ

อ. ท่านเจาะจงใคร? จงบอกชาติ บอกโคตรพร้อมด้วยลักษณะ. บอกความสำเร็จในมนต์ทั้งหลาย. พราหมณ์สอนมาณพ เท่าไร?

วีสํ วสฺสสตํ อายุ โส จ โคตฺเตน พาวรี

ตีณสฺส ๔ ลกฺขณา คตฺเต ติณฺณํ เวทาน ปารคู ฯ

พ. พราหมณ์นั้นมีอายุ ๑๒๐ ปี ชื่อพาวรีโดยโคตร. ลักษณะ๓ อย่างมีในตัวของพราหมณ์นั้น. พราหมณ์นั้นเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งไตรเพท.

ลกฺขเณ อิติหาเส จ สนิฆณฺฑุสเกฏุเภ

ปญฺจสตานิ วาเจติ สธมฺเม ปารมึ คโต ฯ

พาวรีพราหมณ์ ถึงความสำเร็จในธรรมของตน สอนมาณพ๕๐๐ ในมหาบุรุษลักษณะ และคัมภีร์อิติหาสะ พร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุศาสตร์ และคัมภีร์เกฏุภศาสตร์.

ลกฺขณานํ ปวิจยํ พาวริสฺส นรุตฺตม

ตณฺหจฺฉิท ปกาเสหิ มา โน กงฺขายิตํ อหุ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่านรชน ผู้ตัดเสียซึ่งตัณหา ขอพระองค์ทรงประกาศความกว้างแห่งลักษณะทั้งหลาย ของพราหมณ์พาวรี. ความสงสัยอย่าได้มีแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเลย.

มุขํ ชิวฺหาย ฉาเทติ อุณฺณาสฺส ภมุกนฺตเร

โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหํ เอวํ ชานาหิ มาณว ฯ

พราหมณ์นั้นย่อมปกปิดหน้าได้ด้วยลิ้น. มีอุณาโลมอยู่ในระหว่างคิ้ว. และมีอวัยวะที่ซ่อนอยู่ในผ้าอยู่ในฝัก. ดูกรมาณพ ท่านจงรู้อย่างนี้.

ปุจฺฉํ หิ กญฺจิ ๕ อสุณนฺโต สุตฺวา ปเญฺห วิยากเต

วิจินฺเตติ ชโน สพฺโพ เวทชาโต กตญฺชลิ ๖ ฯ

ชนทั้งปวงไม่ได้ฟังใครๆ ซึ่งเป็นผู้ถาม ได้ฟังปัญหาทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคทรงแก้แล้วเกิดความโสมนัส ประนมอัญชลีย่อมคิดไปต่างๆ (ว่า)

โก นุ เทโวว ๗ พฺรหฺมา วา อินฺโท วาปิ สุชมฺปติ

มนสา ปุจฺฉิเต ปเญฺห กเมตํ ปฏิภาสติ ฯ

ใครหนอเป็นเทวดา เป็นพระพรหม หรือเป็นพระอินทร์ผู้สุชัมบดี เมื่อเขาถามปัญหาด้วยใจ จะแก้ปัญหานั้นกะใครได้?

มุทฺธํ มุทฺธาธิปาตญฺจ พาวรี ปริปุจฺฉติ

ตํ พฺยากโรหิ ภควา กงฺขํ วินย โน อิเส ฯ

๑ ม. พุทฺธํ ฯ ๒ ม. ปีตรํสึว ฯ ๓ ม. ปริปูรํ ฯ ๔ ม. ตีณิสฺส ฯ

๕ ม. กิญฺจิ ฯ ๖ ม. กตญฺชลี ฯ ๗ ม. เทโว วา ฯ

อ. พาวรีพราหมณ์ย่อมถามถึงศีรษะ และธรรมอันทำให้ศีรษะตกไป. ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสวงหา ขอพระองค์ทรงโปรดพยากรณ์ข้อนั้น. กำจัดเสียซึ่งความสงสัยของข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด.

อวิชฺชา มุทฺธาติ ชานาหิ วิชฺชา มุทฺธาธิปาตินี

สทฺธาสติสมาธีหิ ฉนฺทวิริเยน ๑ สํยุตา ฯ

พ. ท่านจงรู้เถิดว่า อวิชชาเป็นศีรษะ วิชชาประกอบกับศรัทธา สติ สมาธิ ฉันทะ และวิริยะ เป็นธรรมเครื่องยังศีรษะให้ตกไป.

ตโต เวเทน มหตา สนฺถมฺภิตฺวาน ๒ มาณโว

เอกํสํ อชินํ กตฺวา ปาเทสุ สิรสา ปติ ฯ

ลำดับนั้น อชิตมาณพผู้อันความโสมนัสเป็นอันมากอุดหนุนแล้วกระทำซึ่งหนังเสือเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง แล้วซบเศียรลงแทบพระยุคลบาท (ทูลว่า)

พาวรี พฺราหฺมโณ โกโต สห สิสฺเสหิ มาริส

อุทคฺคจิตฺโต สุมโน ปาเท วนฺทติ จกฺขุม ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ผู้มีพระจักษุ พราหมณ์พาวรีพร้อมด้วยพวกศิษย์ มีจิตเบิกบานโสมนัส ขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์.

สุขิโต พาวรี โหตุ สห สิสฺเสหิ พฺราหฺมโณ

ตฺวญฺจาปิ สุขิโต โหหิ จิรํ ชีวาหิ มาณว ฯ

พ. พราหมณ์พาวรีพร้อมด้วยพวกศิษย์จงเป็นผู้มีสุข. ดูกรมาณพและแม้ท่านก็ขอให้มีความสุข มีชีวิตอยู่ยืนนานเถิด.

พาวริสฺส จ ตุยฺหํ วา สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ

กตาวกาสา ปุจฺฉโวฺห ยงฺกิญฺจิ มนสิจฺฉถ ฯ

เราให้โอกาสแก่พาวรีพราหมณ์ แก่ท่าน และแก่พราหมณ์ทั้งหมด ตลอดข้อสงสัยทั้งปวง. ท่านทั้งหลายย่อมปรารถนาปัญหาอย่างใดอย่างหนึ่งไว้ในใจ ก็จงถามเถิด.

สมฺพุทฺเธน กโตกาโส นิสีทิตฺวาน ปญฺชลิ ๓

อชิโต ปฐมํ ปญฺหํ ตตฺถ ปุจฺฉิ ตถาคตํ ฯ

วตฺถุคาถา นิฏฺฐิตา ฯ

๑ ม. สพฺพตฺถ ฉนฺทวีริเยน ฯ ๒ ม. สนฺถมฺเภตฺวาน ฯ ๓ ม. ปญฺชลี ฯ เอวมุปริ ฯ

๔ ม. เอตฺถนฺตเร อชิตมาณวปุจฺฉาย ปฏฐาย ยาว ปรายนานุคีติคาถาปริโยสานา สพฺเพสํ

มาณวกานญฺเจว พุทฺธสฺสจ ปญฺหาปุจฺฉาวิสชฺชนํ อตฺถิ ฯ สฺยามโปฏฺฐเก ปเนตํ นตฺถิ ฯ

เมื่อพระสัมพุทธเจ้าทรงประทานโอกาสแล้ว อชิตพราหมณ์นั่งประนมมือ แล้วทูลถามปฐมปัญหากะพระตถาคต ในบริษัทนั้น.

จบวัตถุคาถา.