วรรคที่ ๔ สักกัจจวรรค เล่ม ๒

อนาปัตติวาร

ภิกษุไม่จงใจ ๑ ภิกษุไม่มีสติ ๑ ภิกษุไม่รู้ตัว ๑ ภิกษุมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สิกขาบทที่ ๑๐

จบ ขัมภกตวรรคที่ ๓

๔. สักกัจจวรรค

หมวดว่าด้วยความเคารพ

สิกขาบทที่ ๑

{๘๓๐} [๖๐๖] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ฉันบิณฑบาตโดยไม่เคารพ ทำเหมือนไม่อยากจะฉัน ...

พระพุทธบัญญัติ

ภิกษุพึงทำความศึกษาว่า ‘เราจักฉันบิณฑบาตโดยเคารพ’

สิกขาบทวิภังค์

ภิกษุพึงฉันบิณฑบาตโดยเคารพ ภิกษุใดอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อฉันบิณฑบาตโดยไม่เคารพ ทำเหมือนไม่อยากจะฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

ภิกษุไม่จงใจ ๑ ภิกษุไม่มีสติ ๑ ภิกษุไม่รู้ตัว ๑ ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สิกขาบทที่ ๑

สิกขาบทที่ ๒

{๘๓๑} [๖๐๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์รับบิณฑบาตพลางแลไปในที่นั้น ๆ เมื่อเขาเกลี่ยบิณฑบาตลงก็ดี เมื่อเกลี่ยเสร็จแล้วก็ดี จึงไม่รู้สึกตัว ...

พระพุทธบัญญัติ

ภิกษุพึงทำความศึกษาว่า ‘เราจักแลดูในบาตรฉันบิณฑบาต’

สิกขาบทวิภังค์

ภิกษุผู้ฉันอาหารพึงแลดูในบาตรฉันบิณฑบาต ภิกษุใดอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อ ฉันบิณฑบาตพลางแลไปในที่นั้น ๆ ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

ภิกษุไม่จงใจ ๑ ภิกษุไม่มีสติ ๑ ภิกษุไม่รู้ตัว ๑ ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สิกขาบทที่ ๒

สิกขาบทที่ ๓

{๘๓๒} [๖๐๘] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ฉันบิณฑบาตเจาะลงในที่นั้น ๆ ...

พระพุทธบัญญัติ

ภิกษุพึงทำความศึกษาว่า ‘เราจักฉันบิณฑบาตไปตามลำดับ’

สิกขาบทวิภังค์

ภิกษุพึงฉันบิณฑบาตไปตามลำดับ ภิกษุใดอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อฉันบิณฑบาตเจาะลงในที่นั้น ๆ ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

ภิกษุไม่จงใจ ๑ ภิกษุไม่มีสติ ๑ ภิกษุไม่รู้ตัว ๑ ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุตักให้ภิกษุอื่นจึงเว้าแหว่ง ๑ ตักเกลี่ยลงในภาชนะอื่นจึงแหว่ง ๑ ตักแกงอ่อมให้แหว่ง ๑ ภิกษุมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านั้นไม่ต้องอาบัติแล

จบ สิกขาบทที่ ๓

สิกขาบทที่ ๔

{๘๓๓} [๖๐๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ฉันบิณฑบาต ฉันแต่แกงอย่างเดียวมาก

พระพุทธบัญญัติ

ภิกษุพึงทำความศึกษาว่า ‘เราจักฉันบิณฑบาตมีกับพอสมควรแก่ข้าวสุก’

สิกขาบทวิภังค์

ที่ชื่อว่า แกง ได้แก่ แกง ๒ ชนิด คือ แกงถั่วเขียว ๑ แกงถั่วเหลือง ๑ ที่ใช้มือหยิบได้

ภิกษุพึงฉันบิณฑบาตมีแกงพอสมควรแก่ข้าวสุก ภิกษุใดอาศัยความ ไม่เอื้อเฟื้อ ฉันแต่แกงอย่างเดียว ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

ภิกษุไม่จงใจ ๑ ภิกษุไม่มีสติ ๑ ภิกษุไม่รู้ตัว ๑ ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุฉันกับข้าวต่างอย่าง ๑ ภิกษุฉันของญาติ ๑ ภิกษุฉันของคนปวารณา ๑ ภิกษุฉันเพื่อภิกษุอื่น ๑ ภิกษุซื้อมาด้วยทรัพย์ของตน ๑ ภิกษุมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สิกขาบทที่ ๔

สิกขาบทที่ ๕

{๘๓๔} [๖๑๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ฉันบิณฑบาตขยุ้มแต่ยอดลงไป ...

พระพุทธบัญญัติ

ภิกษุพึงทำความศึกษาว่า ‘เราจักไม่ฉันบิณฑบาตขยุ้มแต่ยอดลงไป’

สิกขาบทวิภังค์

ภิกษุไม่พึงฉันบิณฑบาตขยุ้มแต่ยอดลงไป ภิกษุใดอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อ ฉันบิณฑบาตขยุ้มแต่ยอดลงไป ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

ภิกษุไม่จงใจ ๑ ภิกษุไม่มีสติ ๑ ภิกษุไม่รู้ตัว ๑ ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุกวาดตะล่อมข้าวที่เหลือเล็กน้อยรวมเป็นคำแล้วขยุ้มฉัน ๑ ภิกษุมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สิกขาบทที่ ๕

สิกขาบทที่ ๖

{๘๓๕} [๖๑๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ใช้ข้าวสุกกลบแกงบ้าง กับข้าวบ้าง เพราะความอยากจะได้มาก ...

พระพุทธบัญญัติ

ภิกษุพึงทำความศึกษาว่า ‘เราจักไม่กลบแกงก็ดี กับข้าวก็ดี ด้วยข้าวสุก เพราะอยากจะได้มาก’

สิกขาบทวิภังค์

ภิกษุผู้ฉันอาหารไม่พึงใช้ข้าวสุกกลบแกงหรือกับข้าว เพราะความอยากจะได้มาก ภิกษุใดอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อ ใช้ข้าวสุกกลบแกงหรือกับข้าวเพราะความอยากจะได้มาก ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

ภิกษุไม่จงใจ ๑ ภิกษุไม่มีสติ ๑ ภิกษุไม่รู้ตัว ๑ เจ้าของกลบถวาย ๑ ภิกษุไม่ได้อาศัยความอยากจะได้มาก ๑ ภิกษุมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สิกขาบทที่ ๖

สิกขาบทที่ ๗

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์ขอข้าวขอแกงมาฉัน

{๘๓๖} [๖๑๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ขอแกงบ้าง ข้าวสุกบ้าง เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน พวกชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้ขอแกงบ้าง ข้าวสุกบ้าง เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉันเล่า แกงหรือข้าวสุกที่ดีใครจะไม่พอใจ ของที่มีรสอร่อยใครจะไม่ชอบใจ” ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้ขอแกงบ้าง ข้าวสุกบ้าง เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉันเล่า” จึงพากันตำหนิพวกภิกษุฉัพพัคคีย์โดยอเนกปริยายแล้วกราบทูล เรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอขอแกงบ้าง ข้าวสุกบ้าง เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน จริงหรือ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้ขอแกงบ้าง ข้าวสุกบ้าง เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉันเล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส หรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

ภิกษุพึงทำความศึกษาว่า ‘เราจักไม่ขอแกงก็ดี ข้าวสุกก็ดี เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน’

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

พุทธานุญาตพิเศษสำหรับภิกษุอาพาธ

{๘๓๗} [๖๑๓] ก็สมัยนั้นแล ภิกษุหลายรูปอาพาธ พวกภิกษุผู้พยาบาลภิกษุอาพาธได้ถามภิกษุทั้งหลายผู้อาพาธว่า “อาวุโสทั้งหลาย พวกท่านยังพอทนได้อยู่หรือ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้อยู่หรือ”

ภิกษุอาพาธทั้งหลายตอบว่า “อาวุโสทั้งหลาย เมื่อก่อนพวกผมขอแกงบ้าง ข้าวสุกบ้าง เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉันได้ เพราะเหตุนั้น พวกผมจึงมีความผาสุก แต่บัดนี้พวกผมรังเกียจอยู่ว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว จึงไม่ขอ เพราะเหตุนั้น พวกผมจึงไม่มีความผาสุก”ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้อาพาธขอแกงก็ดี ข้าวสุกก็ดี เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉันได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ

ภิกษุพึงทำความศึกษาว่า ‘เรามิใช่ผู้อาพาธ จักไม่ขอแกงก็ดี ข้าวสุกก็ดี เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน’

สิกขาบทวิภังค์

ภิกษุที่มิใซ่ผู้อาพาธไม่พึงขอแกงหรือข้าวสุกเพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน ภิกษุใดอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อ มิใช้ผู้อาพาธ ขอแกงก็ดี ข้าวสุกก็ดี เพื่อประโยชน์แก่ตนมาฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

ภิกษุไม่จงใจ ๑ ภิกษุไม่มีสติ ๑ ภิกษุไม่รู้ตัว ๑ ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุขอต่อญาติ ๑ ภิกษุขอต่อคนปวารณา ๑ ภิกษุขอเพื่อประโยชน์แก่ภิกษุอื่น ๑ ภิกษุซื้อมาด้วยทรัพย์ของตน ๑ ภิกษุมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สิกขาบทที่ ๗

สิกขาบทที่ ๘

{๘๓๘} [๖๑๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์คิดที่จะตำหนิ จึงแลดูบาตรของภิกษุอื่น ...

พระพุทธบัญญัติ

ภิกษุพึงทำความศึกษาว่า ‘เราจักไม่คิดที่จะตำหนิแลดูบาตรของภิกษุอื่น’

สิกขาบทวิภังค์

ภิกษุไม่พึงคิดที่จะตำหนิแลดูบาตรของภิกษุอื่น ภิกษุใดอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อ คิดที่จะตำหนิ จึงแลดูบาตรของภิกษุอื่น ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

ภิกษุไม่จงใจ ๑ ภิกษุไม่มีสติ ๑ ภิกษุไม่รู้ตัว ๑ ภิกษุแลดูด้วยคิดว่าจักเติมของฉันให้ หรือจักสั่งให้เขาเติมถวาย ๑ ภิกษุมิได้คิดที่จะตำหนิ ๑ ภิกษุมิอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สิกขาบทที่ ๘

สิกขาบทที่ ๙

{๘๓๙} [๖๑๕] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทำคำข้าวใหญ่ ...

พระพุทธบัญญัติ

ภิกษุพึงทำความศึกษาว่า ‘เราจักไม่ทำคำข้าวให้ใหญ่นัก’

สิกขาบทวิภังค์

ภิกษุผู้ฉันอาหารไม่พึงทำคำข้าวให้ใหญ่เกินไป ภิกษุใดอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อ ทำคำข้าวให้ใหญ่ ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

ภิกษุไม่จงใจ ๑ ภิกษุไม่มีสติ ๑ ภิกษุไม่รู้ตัว ๑ ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุฉันของเคี้ยว ๑ ภิกษุฉันผลไม้น้อยใหญ่ ๑ ภิกษุฉันแกงอ่อม ๑ ภิกษุมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สิกขาบทที่ ๙

สิกขาบทที่ ๑๐

{๘๔๐} [๖๑๖] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ฉันข้าวทำคำข้าวยาว ...

พระพุทธบัญญัติ

ภิกษุพึงทำความศึกษาว่า ‘เราจักทำคำข้าวให้กลมกล่อม’

สิกขาบทวิภังค์

ภิกษุผู้ฉันอาหารพึงทำคำข้าวให้กลมกล่อม ภิกษุใดอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อ ทำคำข้าวยาว ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

ภิกษุไม่จงใจ ๑ ภิกษุไม่มีสติ ๑ ภิกษุไม่รู้ตัว ๑ ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุฉันของเคี้ยว ๑ ภิกษุฉันผลไม้น้อยใหญ่ ๑ ภิกษุฉันแกงอ่อม ๑ ภิกษุมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สิกขาบทที่ ๑๐

จบ สักกัจจวรรคที่ ๔

๕. กพฬวรรค

หมวดว่าด้วยคำข้าว

สิกขาบทที่ ๑

{๘๔๑} [๖๑๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์เมื่อคำข้าวยังไม่ถึงปาก อ้าปากคอย ...

พระพุทธบัญญัติ

ภิกษุพึงทำความศึกษาว่า “เมื่อคำข้าวยังไม่ถึงปาก เราจักไม่อ้าปากคอย’

สิกขาบทวิภังค์

ภิกษุผู้ฉันอาหาร เมื่อคำข้าวยังไม่ถึงปาก ไม่พึงอ้าปากไว้คอย ภิกษุใดอาศัยความไม่เอื้อเฟื้อ เมื่อคำข้าวยังไม่ถึงปาก อ้าปากไว้คอย ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

ภิกษุไม่จงใจ ๑ ภิกษุไม่มีสติ ๑ ภิกษุไม่รู้ตัว ๑ ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สิกขาบทที่ ๑