สิกขาบทวิภังค์ เล่ม ๑

ถ้าภิกษุประสงค์จะประกาศ แต่ไม่เปล่งเสียงให้ได้ยิน สิกขาย่อมไม่เป็นอันบอกคืน

ภิกษุประกาศแก่ผู้ไม่เข้าใจความหมาย สิกขาย่อมไม่เป็นอันบอกคืน

ภิกษุไม่ประกาศแก่ผู้เข้าใจความหมาย สิกขาย่อมไม่เป็นอันบอกคืน

ก็หรือภิกษุไม่ประกาศโดยประการทั้งปวง สิกขาย่อมไม่เป็นอันบอกคืน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิกขาย่อมไม่เป็นอันบอกคืนด้วยเหตุอย่างนี้แล”

สิกขาบทวิภังค์

{๓๓} [๕๕] ที่ชื่อว่า เมถุนธรรม มีอธิบายว่า ธรรมของอสัตบุรุษ อันเป็นเรื่องของชาวบ้าน เป็นธรรมดาของคนชั้นต่ำ เป็นเรื่องชั่วหยาบ มีนํ้าเป็นที่สุด ทำกันในที่ลับตา เฉพาะคนสองคน ปฏิบัติกันเป็นคู่ ๆ นี้ชื่อว่าเมถุนธรรม{๓๔} ที่ชื่อว่า เสพ ความว่า ภิกษุใดสอดเครื่องหมายเพศเข้าไปทางเครื่องหมายเพศ สอดองค์กำเนิดเข้าไปทางองค์กำเนิดโดยที่สุดแม้ชั่วเมล็ดงา ภิกษุนั้นชื่อว่าเสพ

{๓๕} คำว่า โดยที่สุดแม้ในสัตว์ดิรัจฉานเพศเมีย ความว่า ภิกษุเสพเมถุนธรรมแม้กับสัตว์ดิรัจฉานเพศเมียย่อมไม่เป็นสมณะ ไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร จะกล่าวไปไยในหญิงมนุษย์ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘โดยที่สุดแม้กับสัตว์ดิรัจฉานเพศเมีย’{๓๖} คำว่า เป็นปาราชิก ความว่า คนที่ถูกตัดศรีษะแล้วไม่อาจจะมีชีวิตอยู่ได้ด้วยร่างสรีระนั้น แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เสพเมถุนธรรมแล้วย่อมไม่เป็นสมณะ ไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า เป็นปาราชิก

{๓๗} บทว่า หาสังวาสมิได้ ความว่า ที่ชื่อว่า สังวาส ได้แก่ กรรมที่พึงทำร่วมกัน อุทเทสที่พึงสวดร่วมกัน ความเป็นผู้มีสิกขาเสมอกัน นี้ชื่อว่าสังวาส สังวาสนั้นกับภิกษุนั้นไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘หาสังวาสมิได้’

บทภาชนีย์

ว่าด้วยเรื่องมรรค

{๓๘} [๕๖] หญิง ๓ ประเภท คือ หญิงมนุษย์ ๑ หญิงอมนุษย์ ๑ สัตว์ดิรัจฉานเพศเมีย ๑

อุภโตพยัญชนก ๓ ประเภท คือ มนุษย์อุภโตพยัญชนก ๑ อมนุษย์อุภโตพยัญชนก ๑ สัตว์ดิรัจฉานอุภโตพยัญชนก ๑

บัณเฑาะก์ ๓ ประเภท คือ มนุษย์บัณเฑาะก์ ๑ อมนุษย์บัณเฑาะก์ ๑ สัตว์ดิรัจฉานบัณเฑาะก์ ๑

ชาย ๓ ประเภท คือ ชายมนุษย์ ๑ ชายอมนุษย์ ๑ สัตว์ดิรัจฉานเพศผู้ ๑