สิกขาบทวิภังค์ เล่ม ๑

เป็นมูลเค้านั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามพระฉัพพัคคีย์เหล่านั้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอพรรณนาคุณแห่งความตายแก่อุบาสกจริงหรือ”

พระฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย การกระทำของพวกเธอนั้นไม่เหมาะ ไม่สม ไม่ควร ไม่ใช่กิจของสมณะ ใช้ไม่ได้ ไม่ควรทำ ...”

ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิพวกภิกษุฉัพพัคคีย์เหล่านั้นโดยอเนกปริยายดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย ... ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ

[๑๗๑] อนึ่ง ภิกษุใดจงใจพรากกายมนุษย์จากชีวิต หรือแสวงหาศัสฅราอันจะปลิดชีวิตแก่กายมนุษย์นั้น หรือพรรณนาคุณแห่งความตาย หรือชักชวนเพื่อให้ตายด้วยคำว่า ‘แน่ะนายผู้เป็นชาย จะประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยชีวิตอันแสนลำบากยากแค้นนี้ ท่านตายเสียดีกว่าอยู่’ ด้งนี้ เธอมีจิตใจอย่างนี้ มีความดำริในใจอย่างนี้ พรรณนาคุณแห่งความตายก็ดี ชักชวนเพื่อให้ตายก็ดี โดยปริยายต่าง ๆ แม้ภิกษุนี้ก็เป็นปาราชิกหาสังวาสมิได้”

สิกขาบทวิภังค์

{๑๘๑} [๑๗๒] คำว่า อนึ่ง...ใด ความว่า ภิกษุใด คือ ผู้เช่นใด มีการงานอย่างใด มีชาติอย่างใด มีชื่ออย่างใด มีโคตรอย่างใด มีปกติอย่างใด มี

ธรรมเครื่องอยู่อย่างใด มีอารมณ์อย่างใด เป็นเถระก็ตาม เป็นนวกะก็ตาม เป็นมัชฌิมะก็ตาม นี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘อนึ่ง...ใด’

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าประพฤติภิกขาจริยวัตร ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าทรงผืนผ้าที่ถูกทำลายแล้ว ชื่อว่าภิกษุ เพราะเรียกขานกัน ชื่อว่าภิกษุ เพราะตนปฏิญญา ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นเอหิภิกษุ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้อุปสมบท ด้วยไตรสรณคมน์ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้เจริญ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่ามีสารธรรม ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นพระเสขะ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นพระอเสขะ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ที่สงฆ์พร้อมเพรียงกันอุปสมบทให้ ด้วยญัตติจตุตถกรรมอันไม่กำเริบ ควรแก่ฐานะ บรรดาผู้ที่ชื่อว่าภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้ที่สงฆ์พร้อมเพรียงกันอุปสมบทให้ด้วยญัตติจตุตถกรรมอันไม่กำเริบ ควรแก่ฐานะนี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้บทว่า จงใจ ความว่า ภิกษุใดรู้อยู่ รู้ดีอยู่ ตั้งใจ ฝ่าฝืน ละเมิด

ที่ชื่อว่า กายมนุษย์ ได้แก่ จิตแรกเกิดขึ้น คือ วิญญาณดวงแรกปรากฏขึ้นในครรภ์มารดาจนกระทั่งถึงเวลาตาย อัตภาพในระหว่างนี้ ชื่อว่ากายมนุษย์

บทว่า พรากจากชีวิต ความว่า ตัดทอน บั่นทอน ซึ่งอินทรีย์คือชีวิตทำความสืบต่อให้กำเริบ

คำว่า หรือแสวงหาศัสตราอันจะปลิดชีวิตแก่กายมนุษย์นั้น ได้แก่ ดาบ หอก ฉมวก หลาว ค้อน หิน มีด ยาพิษ หรือเชือก

{๑๘๒} คำว่า หรือพรรณนาคุณแห่งความตาย ได้แก่ แสดงโทษในความมีชีวิตอยู่ พรรณนาคุณในความตาย

{๑๘๓} คำว่า หรือชักชวนเพื่อให้ตาย คือ ชักชวนว่า ‘จงนำมีดมา จงกินยาพิษ หรือจงแขวนคอตายด้วยเชือก’

{๑๘๔} คำว่า แน่ะนายผู้เป็นชาย นี้เป็นคำสำหรับเรียก คือคำทักทาย

คำว่า จะประโยชน์อะไรแก่ท่านด้วยชีวิตอันแสนลำบากยากแค้นนี้ ท่านตายเสียดีกว่าเป็นอยู่ มีอธิบายว่า ชีวิตที่ชื่อว่ายากแค้น คือชีวิตของคนเข็ญใจชื่อว่ายากแค้นเมื่อเทียบกับชีวิตของคนมั่งคั่ง ชีวิตของคนไร้ทรัพย์ชื่อว่ายากแค้นเมื่อเทียบกับชีวิตของคนมีทรัพย์ ชีวิตของพวกมนุษย์ ชื่อว่ายากแค้นเมื่อเทียบกับชีวิตของเหล่าเทพเจ้า ชีวิตที่ชื่อว่าแสนสำบากคือชีวิตของคนมือด้วน คนเท้าปุก คนทั้งมือด้วนทั้งเท้าปุก คนหูแหว่ง คนจมูกวิ่น คนทั้งหูแหว่งทั้งจมูกวิ่น จะประโยชน์อะไรด้วยชีวิตอันแสนลำบากและยากแค้นเช่นนี้ ท่านตายเสียดีกว่าอยู่ ดังนี้คำว่า มีจิตใจอย่างนี้ ความว่า ธรรมชาตอันใดเป็นจิต ธรรมชาตอันนั้นชื่อว่าใจ ธรรมชาตอันใดเป็นใจ ธรรมชาตอันนั้นชื่อว่าจิต

คำว่า มีความดำริในใจอย่างนี้ คือ มีความสำคัญหมายจะให้ตาย มีความจงใจจะให้ตาย มีความประสงค์จะให้ตาย

คำว่า โดยปริยายต่างๆ คือ โดยอาการทั้งแบบสูงแบบต่ำ

ข้อว่า พรรณนาคุณความตายก็ดี ได้แก่ แสดงโทษในความมีชีวิตอยู่พรรณนาคุณในความตายว่า ‘ท่านทำกาละจากโลกนี้ หลังจากตายไปจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ จักเพียบพร้อมอิ่มเอิบได้รับปรนเปรอด้วยเบญจกามคุณอันเป็นทิพย์ในสุคติโลกสวรรค์นั้น’

{๑๘๕} คำว่า ชักชวนเพื่อให้ตายก็ดี คือ ชักชวนว่า ‘จงนำมีดมา จงกินยาพิษ จงแขวนคอตายด้วยเชือก หรือจงกระโดดลงในบ่อ ในเหว หรือในที่ผาชัน’

{๑๘๖} คำว่า แม้ภิกษุนี้ ตรัสเทียบเคียงภิกษุ ๒ รูปแรก

คำว่า เป็นปาราชิก มีอธิบายว่า ศิลาที่หนาแตกออกเป็นสองเสี่ยงแล้วจะกลับต่อให้ติดสนิทอีกไม่ได้ แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน จงใจพรากกายมนุษย์จากชีวิตแล้วย่อมไม่เป็นสมณะไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘เป็นปาราชิก’คำว่า หาสังวาสมิได้ ความว่า ที่ชื่อว่าสังวาส ได้แก่ กรรมที่พึงทำร่วมกัน อุเทศที่พึงสวดร่วมกัน ความเป็นผู้มีสิกขาเสมอกัน นั้นชื่อว่าสังวาส สังวาสนั้นร่วมกับภิกษุนั้นไม่มี เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘หาสังวาสมิได้’

บทภาชนีย์

มาติกา

{๑๘๗} [๑๗๓] ทำเอง ยืนอยูใกล้

สั่งทูต สั่งทูตต่อ

ทูตไม่สามารถ ทูตไปแล้วกลับมา

ที่ไม่ลับ สำคัญว่าที่ลับ ที่ลับ สำคัญว่าที่ไม่ลับ

ทีไม่ลับ สำคัญว่าที่ไม่ลับ ที่ลับ สำคัญว่าที่ลับ

พรรณนาด้วยกาย พรรณนาด้วยวาจา

พรรณนาด้วยกายและวาจา พรรณนาด้วยทูต

พรรณนาด้วยหนังสือ หลุมพราง

วัตถุที่พึ่ง การลอบวาง

เภสัช การนำรูปเข้าไป

การนำเสียงเข้าไป การนำกลิ่นเข้าไป

การนำรสเข้าไป การนำโผฏฐัพพะเข้าไป

การนำธรรมารมณ์เข้าไป การบอก

การแนะนำ การนัดหมาย การทำนิมิต