สิกขาบทวิภังค์ เล่ม ๑

สำคัญมรรคผลที่ตนยังมิได้ถึงว่าได้ถึง สำคัญมรรคผลที่ตนยังมิได้บรรลุว่าได้บรรลุ สำคัญมรรคผลที่ตนยังมิได้ทำให้แจ้งว่าได้ทำให้แจ้ง จึงอวดอ้างมรรคผลตามที่สำคัญว่าได้บรรลุ แต่ข้อนั้นนั่นแลเป็นอัพโพหาริก”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ

อนึ่ง ภิกษุใดไม่รู้เฉพาะอยู่ กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นอย่างประเสริฐอย่างสามารถ น้อมเข้ามาในตนว่า ‘ข้าพเจ้ารู้อย่างนี้ ข้าพเจ้าเห็นอย่างนี้’ ครั้นสมัยอื่นแต่นั้น อันผู้ใดผู้หนึ่งเชื่อก็ตามไม่เชื่อก็ตาม เป็นอันต้องอาบัติแล้ว มุ่งความหมดจดจะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แน่ะท่าน ข้าพเจ้าไม่รู้อย่างนั้น ได้กล่าวว่ารู้ไม่เห็นอย่างนี้น ได้กล่าวว่าเห็น ได้พูดพล่อยๆ เป็นเท็จ’ เว้นไว้แต่สำคัญว่าได้บรรลุ แม้ภิกษุนี้ก็เป็นปาราชิก หาสังวาสมิได้”

สิกขาบทวิภังค์

{๒๓๓} [๑๙๘] คำว่า อนึ่ง...ใด ความว่า ภิกษุใด คือ ผู้เช่นใด มีการงานอย่างใด มีชาติอย่างใด มีชื่ออย่างใด มีโคตรอย่างใด มีปกติอย่างใด มีธรรมเครื่องอยู่อย่างใด มีอารมณ์อย่างใด เป็นเถระก็ตาม เป็นนวกะก็ตาม เป็นมัชฌิมะก็ตาม นี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘อนึ่ง...ใด’

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าประพฤติภิกขาจริยวัตร ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าทรงผืนผ้าที่ถูกทำลายแล้ว ชื่อว่าภิกษุ เพราะเรียกขานกัน ชื่อว่าภิกษุ เพราะตนปฏิญญา ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นเอหิภิกษุ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้อุปสมบทด้วยไตรสรณคมน์ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้เจริญ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่ามีสารธรรม ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นพระเสขะ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นพระอเสขะ ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ที่สงฆ์พร้อมเพรียงกันอุปสมบทให้ด้วยญัตติจตุตถกรรมอันไม่กำเริบ ควรแก่ฐานะ บรรดาผู้ที่ชื่อว่าภิกษุเหล่านั้น ภิกษุผู้ที่สงฆ์พร้อมเพรียงกันอุปสมบทให้ด้วยญัตติจตุตถกรรมอันไม่กำเริบ ควรแก่ฐานะนี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้คำว่า ไม่รู้เฉพาะอยู่ คือ ไม่รู้อยู่ ไม่เห็นอยู่ซึ่งกุศลธรรมในตน ซึ่งไม่มีจริง ไม่เป็นจริง ไม่ปรากฏ กลับกล่าวว่า “ข้าพเจ้ามีกุศลธรรม”

ที่ชื่อว่า อุตตริมนุสสธรรม ได้แก่ ฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ ญาณทัสสนะ มรรคภาวนา การทำผลให้แจ่มแจ้ง การละกิเลส ความพรากจิตออกจากกิเลส ความยินดียิ่งในเรือนอันว่างเปล่า

คำว่า น้อมเข้ามาในตน ได้แก่ น้อมกุศลธรรมเหล่านั้นเข้ามาในตน หรือน้อมตนเข้าไปในกุศลธรรมเหล่านั้น

คำว่า ความรู้ ได้แก่ วิชชา ๓

คำว่า ความเห็น มีอธิบายว่า อันใดเป็นความรู้ อันนั้นเป็นความเห็น อันใดเป็นความเห็น อันนั้นเป็นความรู้

คำว่า กล่าวอวด คือ บอกแก่สตรีหรือบุรุษ แก่คฤหัสถ์หรือบรรพชิต

ข้อว่า ข้าพเจ้ารู้อย่างนี้ ข้าพเจ้าเห็นอย่างนี้ ความว่า ข้าพเจ้ารู้ธรรมเหล่านี้ ข้าพเจ้าเห็นธรรมเหล่านี้ อนึ่ง ธรรมเหล่านี้มีอยู่ในข้าพเจ้า และข้าพเจ้าปรากฏชัดในธรรมเหล่านี้

{๒๓๔} ข้อว่า ครั้นสมัยอื่นแต่นั้น คือ เมื่อขณะคราวครู่หนึ่งที่ภิกษุกล่าวอวดนั้นผ่านไปแล้ว

คำว่า อันผู้ใดผู้หนึ่งเชื่อ คือ มีบุคคลเชื่อในสิ่งที่ภิกษุปฏิญาณแล้ว โดยถามว่า “ท่านบรรลุอะไร ได้บรรลุด้วยวิธีอย่างไร เมื่อไร ที่ไหน ท่านละกิเลสเหล่าไหนได้ ท่านได้ธรรมหมวดไหน”

คำว่า ไม่เชื่อ คือ ไม่มีใคร ๆ พูดถึง

คำว่า ต้องอาบัติแล้ว ความว่า ภิกษุมีความอยากอันชั่วช้า ถูกความอยากครอบงำแล้ว พูดอวดอุดตริมนุสสธรรมอันไม่มีจริงอันไม่เป็นจริงย่อมเป็นผู้ต้องอาบัติปาราชิก

คำว่า มุ่งความหมดจด คือ ประสงค์จะเป็นคฤหัสถ์ หรือประสงค์จะเป็นอุบาสก หรือประสงค์จะเป็นอารามิก หรือประสงค์จะเป็นสามเณร

คำว่า แน่ะท่าน ข้าพเจ้าไม่รู้อย่างนั้น ได้กล่าวว่ารู้ ไม่เห็นอย่างนั้น ได้กล่าวว่าเห็น ความว่า ข้าพเจ้าไม่รู้ธรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าไม่เห็นธรรมเหล่านั้น อนึ่ง ธรรมเหล่านั้นไม่มีแก่ข้าพเจ้า และข้าพเจ้าไม่ปรากฏชัดในธรรมเหล่านั้นคำว่า ข้าพเจ้าได้พูดพล่อยๆ เป็นเท็จ ความว่า ข้าพเจ้าพูดพล่อยๆ พูดเท็จ พูดไม่จริง พูดสิ่งที่ไม่มีประโยชน์ ข้าพเจ้าไม่รู้ได้พูดไปแล้ว

ข้อว่า เว้นไว้แต่สำคัญว่าได้บรรลุ คือ ยกเสียแต่เข้าใจว่าตนได้บรรลุ

{๒๓๕} คำว่า แม้ภิกษุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเทียบถึงภิกษุรูปก่อนๆ

คำว่า เป็นปาราชิก ความว่า ต้นตาลมียอดด้วนแล้วไม่อาจจะงอกอีกได้ แม้ฉันใด ภิกษุผู้มีความอยากอันชั่วช้า ถูกความอยากครอบงำแล้ว พูดอวดอุดตริมนุสสธรรมอันไม่มีจริงอันไม่เป็นจริง ก็ฉันนั้นแหละ ย่อมไม่เป็นสมณะ ไม่เป็นเชื้อสายพระศากยบุตร เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่าเป็นปาราชิก

คำว่า หาสังวาสมิได้ ความว่า ที่ชื่อว่าสังวาส ได้แก่ กรรมที่พึงทำร่วมกัน อุเทศที่พึงสวดร่วมกัน ความเป็นผู้มีสิกขาเสมอกันนั่นชื่อว่าสังวาส สังวาสนั้นร่วมกับภิกษุนั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่าหาสังวาสมิได้

บทภาชนีย์

{๒๓๖} [๑๙๙] คำว่า อุตตริมนุสสธรรม ได้แก่ (๑) ฌาน (๒) วิโมกข์ (๓) สมาธิ (๔) สมาบัติ (๕) ญาณทัสสนะ (๖) มรรคภาวนา (๗) การทำให้แจ่มแจ้งซึ่งผล (๘) การละกิเลส (๙) ความพรากจิตออกจากกิเลส (๑๐) ความยินดียิ่งในเรือนอันว่างเปล่าคำว่า ฌาน ได้แก่ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน

คำว่า วิโมกข์ ได้แก่ สุญญตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์

คำว่า สมาธิ ได้แก่ สุญญตสมาธิ อนิมิตตสมาธิ อัปปณิหิตสมาธิ