พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาราชิกกัณฑ์ · จตุตถปาราชิกสิกขาบท
บทภาชนีย์ เล่ม ๑
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๒๓๖ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๔/๙ ในจตุตถปาราชิกสิกขาบทมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระวินัยปิฎก มหาวิภังค์ ปาราชิกกัณฑ์ จตุตถปาราชิกสิกขาบท บทภาชนีย์ (ฉบับหลวง เล่ม ๑ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑ หน้า ๔๖๕–๔๖๗
คำว่า หาสังวาสมิได้ ความว่า ที่ชื่อว่าสังวาส ได้แก่ กรรมที่พึงทำร่วมกัน อุเทศที่พึงสวดร่วมกัน ความเป็นผู้มีสิกขาเสมอกันนั่นชื่อว่าสังวาส สังวาสนั้นร่วมกับภิกษุนั้นไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่าหาสังวาสมิได้
บทภาชนีย์
{๒๓๖} [๑๙๙] คำว่า อุตตริมนุสสธรรม ได้แก่ (๑) ฌาน (๒) วิโมกข์ (๓) สมาธิ (๔) สมาบัติ (๕) ญาณทัสสนะ (๖) มรรคภาวนา (๗) การทำให้แจ่มแจ้งซึ่งผล (๘) การละกิเลส (๙) ความพรากจิตออกจากกิเลส (๑๐) ความยินดียิ่งในเรือนอันว่างเปล่าคำว่า ฌาน ได้แก่ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน
คำว่า วิโมกข์ ได้แก่ สุญญตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์
- ๑วิโมกข์ หมายถึงความหลุดพ้นโดยสิ้นเชิงจากกิเลสทั้งหลาย จัดตามลักษณะความเห็นไตรลักษณ์ เป็น ๓ คือ สุญญตวิโมกข์ ความหลุดพ้นโดยว่างจากราคะ โทสะ โมหะ หมายถึงมองเห็นความว่างหมดความยึดมั่น คือพิจารณาเห็นนามรูปโดยความเป็นอนัตตา กล่าวง่ายๆ ว่า หลุดพ้นเพราะเห็นอนัตตา อนิมิตตวิโมกข์ ความหลุดพ้นด้วยไม่ถือนิมิตด้วยนิมิตคือราคะ โทสะ โมหะ คือหลุดพ้นด้วยพิจารณาเห็นนามรูปโดยความไม่เที่ยง แล้วถอนนิมิตเสียได้ หลุดพ้นเพราะเห็นอนิจจลักษณะ อัปปณิหิตวิโมกข์ ความหลุดพ้นด้วยไม่มีกิเลสเหตุให้ปรารถนาคือราคะ โทสะ โมหะ คือพิจารณาเห็นนามรูปโดยความเป็นทุกข์ แล้วถอนความปรารถนาเสียได้หลุดพ้นเพราะเห็นทุกข์ (นัย วิ.อ. ๑/๕๓๕)
- ๒สมาธิ หมายถึงภาวะที่จิตตั้งมั่นสม่ำเสมอในอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่ง (สมาธิในวิปัสสนา) จัดเป็น ๓ ตามลักษณะการพิจารณาเห็นไตรลักษณ์เป็นอารมณ์คือ สุญญตสมาธิ สมาธิอันพิจารณาเห็นความว่างจากราคะ โทสะ โมหะเป็นอารมณ์ อนิมิตตสมาธิ สมาธิอันพิจารณาเห็นธรรมไม่มีนิมิตเพราะนิมิตคือราคะ โทสะ โมหะเป็นอารมณ์ อัปปณิหิตสมาธิ สมาธิอันพิจารณาเห็นธรรมไม่มีความตั้งปรารถนาด้วยกิเลสเหตุให้ปรารถนาคือราคะ โทสะ โมหะเป็นอารมณ์ ในที่นี้ ทั้งวิโมกข์ ๓ และสมาธิ ๓ เป็นชื่อของอริยมรรค (นัย วิ.อ. ๑/๕๓๕)
คำว่า สมาบัติ ได้แก่ สุญญตสมาบัติ อนิมิตตสมาบัติ อัปปณิหิตสมาบัติ
คำว่า ญาณ ได้แก่ วิชชา ๓
คำว่า มรรคภาวนา ได้แก่ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘
คำว่า การทำให้แจ่มแจ้งซึ่งผล ได้แก่ การทำโสดาปัตติผลให้แจ่มแจ้ง การทำสกทาคามิผลให้แจ่มแจ้ง การทำอนาคามิผลให้แจ่มแจ้ง การทำอรหัตตผลให้แจ่มแจ้ง
ที่ชื่อว่า การละกิเลส ได้แก่ การละราคะ การละโทสะ การละโมหะ
ที่ชื่อว่า ความพรากจิตออกจากกิเลส ได้แก่ ความพรากจิตออกจากราคะ ความพรากจิตออกจากโทสะ ความพรากจิตออกจากโมหะ
ที่ชื่อว่า ความยินดีในเรือนอันว่างเปล่า ได้แก่ ความยินดีในเรือนอันว่างเปล่าด้วยปฐมฌาน ความยินดีในเรือนอันว่างเปล่าด้วยทุติยฌาน ความยินดีในเรือนอันว่างเปล่าด้วยตติยฌาน ความยินดีในเรือนอันว่างเปล่าด้วยจตุตถฌาน
- ๑สมาบัติ แปลว่า ภาวะที่พระอริยบุคคลทั้งหลายพึงเข้าถึงได้ (วิ.อ. ๑/๕๓๕) หมายถึงคุณวิเศษเป็นที่อันบุคคลเข้าถึง, ธรรมวิเศษที่ควรเข้าถึง, การบรรลุขั้นสูง คือ ภาวะจิตที่เข้ารูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ (สมาบัติ ๘) หรือการเข้าสู่ภาวะที่ดับสัญญาและเวทนาของพระอริยบุคคลหรือผู้ที่ได้ฌาน จัดเป็น ๓ ตามประเภทแห่งการเห็นไตรลักษณ์เหมือนสมาธิ ในที่นี้เรียกว่า ผลสมาบัติ (วิ.อ. ๑/๕๓๕)
- ๒มรรคภาวนา การเจริญมรรค หมายถึงการบำเพ็ญโพธิปักขิยธรรม (ธรรมเป็นฝ่ายแห่งการตรัสรู้) ๓๗ ประการเฉพาะที่เป็นโลกุตตระ ซึ่งมีสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น (วิ.อ. ๑/๕๓๕)
ปฐมฌาน
{๒๓๗} [๒๐๐] ภิกษุกล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ว่า “ข้าพเจ้าเข้าปฐมฌานแล้ว” ด้วยอาการ ๓ อย่าง คือ (๑) เบื้องต้น เธอรู้ว่าจักกล่าวเท็จ (๒) กำลังกล่าว ก็รู้ว่ากล่าวเท็จอยู่ (๓) ครั้นกล่าวแล้ว ก็รู้ว่ากล่าวเท็จแล้ว ต้องอาบัติปาราชิก
ภิกษุกล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ว่า “ข้าพเจ้าเข้าปฐมฌานแล้ว” ด้วยอาการ ๔ อย่างคือ (๑) เบื้องต้น เธอรู้ว่าจักกล่าวเท็จ (๒) กำลังกล่าว ก็รู้ว่ากล่าวเท็จอยู่ (๓) ครั้นกล่าวแล้ว ก็รู้ว่ากล่าวเท็จแล้ว (๔) อำพรางความเห็น ต้องอาบัติปาราชิกภิกษุกล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ว่า “ข้าพเจ้าเข้าปฐมฌานแล้ว” ด้วยอาการ ๕ อย่าง คือ (๑) เบื้องต้น เธอรู้ว่าจักกล่าวเท็จ(๒) กำลังกล่าว ก็รู้ว่ากล่าวเท็จอยู่ (๓) ครั้นกล่าวแล้ว ก็รู้ว่ากล่าวเท็จแล้ว (๔) อำพรางความเห็น (๕) อำพรางความถูกใจ ต้องอาบัติปาราชิกภิกษุกล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ว่า “ข้าพเจ้าเข้าปฐมฌานแล้ว” ด้วยอาการ ๖ อย่าง คือ (๑) เบื้องต้น
เธอรู้ว่าจักกล่าวเท็จ (๒) กำลังกล่าว ก็รู้ว่ากล่าวเท็จอยู่ (๓) ครั้นกล่าวแล้ว ก็รู้ว่ากล่าวเท็จแล้ว (๔) อำพรางความเห็น (๕) อำพรางความถูกใจ (๖) อำพรางความชอบใจ ต้องอาบัติปาราชิกภิกษุกล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ว่า “ข้าพเจ้าเข้าปฐมฌานแล้ว” ด้วยอาการ ๗ อย่าง คือ (๑) เบื้องต้น เธอรู้ว่าจักกล่าวเท็จ (๒) กำลังกล่าว ก็รู้ว่ากล่าวเท็จอยู่ (๓) ครั้นกล่าวแล้ว ก็รู้ว่ากล่าวเท็จแล้ว (๔) อำพรางความเห็น (๕) อำพรางความถูกใจ (๖) อำพรางความชอบใจ (๗) อำพรางความจริง ต้องอาบัติปาราชิก
- ๑สุทธิกฌาน ว่าด้วยการกล่าวอวดเฉพาะเรื่องฌานล้วน ๆ
จบ บทภาชนีย์