สิกขาบทที่ ๔ เรื่องคนรับใช้ของเจ้าศากยะ เล่ม ๒

อนาปัตติวาร

{๗๙๓} [๕๖๙] ภิกษุได้รับนิมนต์ไว้ ๑ ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุฉันของเป็นเดน ของภิกษุผู้ได้รับนิมนต์ไว้หรือผู้อาพาธ ๑ ภิกษุฉันภัตตาหารที่เขาจัดไว้ในที่นั้นเพื่อภิกษุอื่น ๆ ๑ ภิกษุฉันภัตตาหารที่เขานำออกจากเรือนไปถวาย ๑ ภิกษุฉันนิจจภัต ๑ ภิกษุฉันสลากภัต ๑ ภิกษุฉันปักขิกภัต ๑ ภิกษุฉันอุโปสถิกภัต ๑ ภิกษุฉันปาฏิปทิกภัต ๑ ภิกษุฉันยามกาลิก สัตตาหกาลิก ยาวชีวิก ที่เขาถวายบอกว่า ‘เมื่อมีเหตุจำเป็นก็นิมนต์ฉัน’ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ปาฏิเทสนียะ สิขาบทที่ ๓

๔. ปาฏิเทสนียะ สิกขาบทที่ ๔

ว่าด้วยรับอาหารจากทายกที่มิได้นิมนต์ไว้

เรื่องคนรับใช้ของเจ้าศากยะ

{๗๙๔} [๕๗๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้น พวกบ่าวไพร่ของเจ้าศากยะทั้งหลายก่อการร้าย เจ้าหญิงศากยะทั้งหลายปรารถนาจะทำภัตตาหารถวาย ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในเสนาสนะป่า พวกบ่าวไพร่ของเจ้าหญิงศากยะได้ทราบข่าวว่า “พวกเจ้าหญิงศากยะปรารถนาจะทำภัตตาหารถวายภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในเสนาสนะป่า” จึงไปซุ่มอยู่ที่หนทาง เหล่าเจ้าหญิงศากยะพากันนำ

ของเคี้ยวของฉันอย่างประณีตไปยังเสนาสนะป่า พวกบ่าวไพร่ของเจ้าศากยะได้ออกมาแย่งชิงและทำร้ายพวกเจ้าหญิงศากยะ พวกเจ้าชายศากยะออกไปจับผู้ร้ายพวกนั้นได้พร้อมทั้งของกลาง แล้วพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “เมื่อมีพวกผู้ร้ายอาศัยอยู่ในอาราม ไฉนพระคุณเจ้าทั้งหลาย จึงได้ไม่แจ้งความเล่า” ภิกษุทั้งหลายได้ยินพวกเจ้าชายศากยะพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงบัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ คือ เพื่อความรับว่าดีแห่งสงฆ์ ๑ ... เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ๑ เพื่อเอื้อเฟื้อพระวินัย ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

อนึ่ง ภิกษุใดอยู่ในเสนาสนะป่าที่รู้กันว่าเป็นที่น่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ที่เขาไม่ได้แจ้งให้รู้ก่อนด้วยมือของตนภายในวัดที่อยู่ แล้วเคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ภิกษุนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘แน่ะอาวุโส ข้าพเจ้าต้องธรรมที่น่าตำหนิ ไม่เป็นที่สบาย ควรจะแสดงคืน ข้าพเจ้าขอแสดงคืนธรรมนั้น’

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

พระพุทธานุญาตพิเศษแก่ภิกษุอาพาธ

{๗๙๕} [๕๗๑] สมัยต่อจากนั้นมา มีภิกษุรูปหนึ่งอาพาธอยู่ในเสนาสนะป่า ชาวบ้านได้พากันนำของเคี้ยวของฉันไปยังเสนาสนะป่า ครั้นถึงแล้วได้กล่าวอาราธนาภิกษุนั้นว่า “นิมนต์ฉันเถิด ขอรับ”

ภิกษุนั้นรังเกียจอยู่ว่า “การรับของเคี้ยวหรือของฉันในเสนาสนะป่า ด้วยมือของตนแล้วเคี้ยวหรือฉันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว” จึงไม่ยอมรับ เธอไม่อาจเที่ยวไปบิณฑบาตได้จึงได้อดภัตตาหารแล้ว เธอได้แจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้อาพาธรับของเคี้ยวหรือของฉันในเสนาสนะป่าด้วยมือของตนแล้วเคี้ยวหรือฉันได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ

[๕๗๒] อนึ่ง ภิกษุใดอยู่ในเสนาสนะป่าที่รู้กันว่าเป็นที่น่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า มิใช่ผู้อาพาธ รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ที่เขาไม่ได้ แจ้งให้รู้ก่อนด้วยมือของตนภายในวัดที่อยู่ เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ภิกษุนั้น พึงแสดงคืนว่า ‘แน่ะอาวุโส ข้าพเจ้าต้องธรรมที่น่าตำหนิ ไม่เป็นที่สบาย ควรจะแสดงคืน ข้าพเจ้าแสดงคืนธรรมนั้น’

สิกขาบทวิภังค์

{๗๙๖} [๕๗๓] คำว่า เสนาสนะป่า ความว่า เสนาสนะที่ชื่อว่าป่า มีระยะไกล ๕๐๐ ชั่วธนูเป็นอย่างน้อย

ที่ชื่อว่า เป็นที่น่าระแวง คือ ในอาราม ในอุปจารแห่งอาราม มีร่องรอยที่พวกโจรซ่องสุม บริโภค ยืน นั่ง นอนปรากฏอยู่

ที่ชื่อว่า มีภัยเฉพาะหน้า คือ ในอาราม ในอุปจารแห่งอาราม มีพวกชาวบ้านที่ถูกพวกโจรฆ่า ปล้น ทุบตีปรากฏอยู่

คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า “ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

คำว่า ในเสนาสนะเห็นปานนั้น คือ ในเสนาสนะที่มีร่องรอยเช่นนั้นปรากฏ

ที่ชื่อว่า ที่เขาไม่ได้แจ้งให้รู้ คือ เขาให้สหธรรมิก ๕ แจ้งให้รู้ นี้ชื่อว่าไม่เป็นอันเขาได้แจ้งให้รู้

เขาบอกนอกอาราม นอกอุปจารแห่งอาราม นี้ก็ชื่อว่าไม่เป็นอันเขาได้แจ้งให้รู้

ที่ชื่อว่า แจ้งให้รู้ คือ ผู้ใดผู้หนึ่งจะเป็นสตรีก็ตาม เป็นบุรุษก็ตาม มายังอารามหรืออุปจารแห่งอารามแล้วบอกว่า ‘ท่านเจ้าข้า สตรีหรือบุรุษ ชื่อโน้นจักนำของเคี้ยวหรือของฉันมาถวายภิกษุชื่อนี้’ถ้าที่นั้นเป็นสถานที่น่าระแวง ภิกษุพึงบอกเขาว่า ‘เป็นสถานที่น่าระแวง’ ถ้าที่นั้นเป็นสถานที่มีภัยเฉพาะหน้า พึงบอกเขาว่า ‘เป็นสถานที่ มีภัยเฉพาะหน้า’ ถ้าเขากล่าวว่า ‘ไม่เป็นไรเจ้าข้า เขาจักนำมาเอง’ ภิกษุพึงบอกพวกผู้ร้ายว่า ‘ชาวบ้านจักเข้ามาในที่นี้ พวกท่านจงหลบไปก่อน’เมื่อเขาแจ้งให้รู้เฉพาะข้าวยาคู แล้วเขานำบริวารแห่งข้าวยาคูมาด้วยนี้ชื่อว่าอันเขาแจ้งให้รู้

เมื่อเขาแจ้งให้รู้เฉพาะภัต แล้วเขานำบริวารแห่งภัตมาด้วย นี้ก็ชื่อว่าอันเขาบอกให้รู้

เมื่อเขาบอกให้รู้เฉพาะของเคี้ยว แล้วเขานำบริวารแห่งของเคี้ยวมาด้วย นี้ก็ชื่อว่าอันเขาแจ้งให้รู้

เมื่อเขาแจ้งให้รู้เฉพาะตระกูล คนในตระกูลนั้นนำของเคี้ยวหรือของฉันมาถวาย นี้ก็ชื่อว่าอันเขาแจ้งให้รู้

เมื่อเขาแจ้งให้รู้เฉพาะหมู่บ้าน คนในหมู่บ้านนั้นนำของเคี้ยวหรือของ ฉันมาถวาย นี้ก็ชื่อว่าอันเขาแจ้งให้รู้

เมื่อเขาแจ้งให้รู้เฉพาะกลุ่ม คนในกลุ่มนั้นนำของเคี้ยวหรือของฉันมาถวาย นี้ก็ชื่อว่าอันเขาแจ้งให้รู้

ที่ชื่อว่า ของเคี้ยว คือ เว้นโภชนะ ๕ อย่าง ของที่เป็นยามกาลิกของที่เป็นสัตตาหกาลิก และของที่เป็นยาวชีวิก ของนอกนั้นชื่อว่าของเคี้ยวที่ชื่อว่า ของฉัน ได้แก่ โภชนะ ๕ อย่าง คือ ข้าวสุก ขนมสด ขนมแห้ง ปลา เนื้อ

ที่ชื่อว่า ภายในวัดที่อยู่ คือ สำหรับวัดที่มีรั้วล้อม กำหนดภายในวัดสำหรับวัดที่ไม่มีรั้วล้อม กำหนดอุปจารวัด

ที่ชื่อว่า มิใช่ผู้อาพาธ คือ ผู้อาจเที่ยวไปบิณฑบาตได้

ที่ชื่อว่า ผู้อาพาธ คือ ผู้ไม่อาจเที่ยวไปบิณฑบาตได้

ภิกษุมิใช่ผู้อาพาธ รับประเคนของที่เขาไม่ได้แจ้งให้รู้ ด้วยหมายใจว่า จักเคี้ยวจักฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ เคี้ยว ฉัน ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะทุก ๆ คำกลืน

บทภาชนีย์

ติกปาฏิเทสนียะ

{๗๙๗} [๕๗๔] เขาไม่ได้แจ้งให้รู้ ภิกษุสำคัญว่าเขาไม่ได้แจ้งให้รู้ รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ด้วยมือของตนภายในวัดที่อยู่ มิใช่ผู้อาพาธ เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ

เขาไม่ได้แจ้งให้รู้ ภิกษุสงสัย รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ด้วยมือของตนภายในวัดที่อยู่ มิใช่ผู้อาพาธ เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะเขาไม่ได้แจ้งให้รู้ ภิกษุสำคัญว่าเขาแจ้งให้รู้ รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ด้วยมือของตนภายในวัดที่อยู่ มิใช่ผู้อาพาธ เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ต้องอาบัติ ปาฏิเทสนียะ

ติกทุกกฏ

ภิกษุรับประเคนของที่เป็นยามกาลิก สัตตาหกาลิก ยาวชีวิก เพื่อประโยชน์เป็นอาหาร ต้องอาบัติทุกกฏ ฉัน ต้องอาบัติทุกกฏทุก ๆ คำกลืนเขาแจ้งให้รู้แล้ว ภิกษุสำคัญว่าเขาไม่ได้แจ้งให้รู้ ... ต้องอาบัติทุกกฏ

เขาแจ้งให้รู้แล้ว ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

เขาแจ้งให้รู้แล้ว ภิกษุสำคัญว่าเขาแจ้งให้รู้แล้ว ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๗๙๘} [๕๗๕] เขาแจ้งให้รู้แล้ว ๑ ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุฉันของเป็นเดนในของที่เขาแจ้งให้รู้แล้วหรือของภิกษุผู้อาพาธ ๑ ภิกษุรับนอกวัดแล้วมาฉันในวัด ๑ ภิกษุฉันรากไม้ เปลือกไม้ ใบไม้ ดอกไม้ หรือผลไม้ ซึ่งเกิดขึ้นในวัดนั้น ๑ ภิกษุฉันของที่เป็นยามกาลิก สัตตาหกาลิก ยาวชีวิก ในเมื่อมีเหตุที่จำเป็น ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ปาฏิเทสนียะ สิกขาบทที่ ๔

บทสรุป

{๗๙๙} ท่านทั้งหลาย ธรรมคือปาฏิเทสนียะ ๔ สิกขาบท ข้าพเจ้ายกขึ้นแสดงแล้วแล ข้าพเจ้าขอถามท่านทั้งหลายในธรรมคือปาฏิเทสนียะ ๔ สิกขาบทนั้นว่า “ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ” ข้าพเจ้าขอถามแม้ครั้งที่ ๒ ว่า “ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ” ข้าพเจ้าขอถามแม้ครั้งที่ ๓ ว่า “ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์แล้วหรือ” ท่านทั้งหลายเป็นผู้บริสุทธิ์ แล้วในธรรมคือปาฏิเทสนียะ ๔ สิกขาบทนี้ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้

จบ ปาฏิเทสนียกัณฑ์