สิกขาบทที่ ๓ เรื่องตระกูลหนึ่ง เล่ม ๒

๓. ปาฏิเทสนียะ สิกขาบทที่ ๓

ว่าด้วยรับอาหารในที่ที่ไม่ได้รับนิมนต์

เรื่องตระกูลเสกขะ

{๗๘๘} [๕๖๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ในพระนครสาวัตถีมีตระกูลหนึ่งเป็นตระกูลที่เลื่อมใสทั้งสองสามีภรรยา เจริญด้วยศรัทธา แต่ขาดแคลนด้วยโภคสมบัติ เขาได้สละของเคี้ยวของฉันอันเป็นอาหารมื้อเช้าซึ่งเกิดขึ้นในตระกูลนั้นทั้งหมดแก่ภิกษุทั้งหลายแล้ว บางคราวถึงกับอดอาหารอยู่ พวกชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้รับอาหารไม่รู้จักประมาณเล่า สามีภรรยาคู่นี้ได้ถวายแก่สมณะเหล่านี้แล้ว บางคราวถึงกับอดอาหารอยู่” ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ จึงได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงอนุญาตให้สมมติตระกูลที่ขาดแคลนเป็นตระกูลเสกขะ

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตระกูลใดเจริญด้วยศรัทธา แต่ขาดแคลนด้วยโภคสมบัติ เราอนุญาตให้สมมติตระกูลเห็นปานนั้นว่าเป็นตระกูลเสกขะด้วยญัตติทุติยกรรม

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงให้เสกขสมมติอย่างนี้

กรรมวาจาให้เสกขสมมติ

ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้

[๕๖๓] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ตระกูลชื่อนี้เจริญด้วยศรัทธา แต่ขาดแคลนด้วยโภคสมบัติ ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะแก่ตระกูลชื่อนี้ นี่เป็นญัตติท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ตระกูลชื่อนี้เจริญด้วยศรัทธา แต่ขาดแคลนด้วยโภคสมบัติ สงฆ์ให้สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะแก่ตระกูลชื่อนี้ การให้สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะแก่ตระกูลชื่อนี้ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงการให้สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะสงฆ์ให้แล้วแก่ตระกูลมีชื่อนี้ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

อนึ่ง ภิกษุใดรับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ในตระกูลที่สงฆ์สมมติว่า เป็นตระกูลเสกขะเห็นปานนั้นด้วยมือของตน แล้วเคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ภิกษุนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘แน่ะอาวุโส ข้าพเจ้าต้องธรรมที่น่าตำหนิ ไม่เป็นที่สบาย ควรจะแสดงคืน ข้าพเจ้าขอแสดงคืนธรรมนั้น’ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

พระพุทธานุญาตพิเศษในตระกูลเสกขะ ๑

{๗๘๙} [๕๖๔] ก็สมัยนั้นแล ในพระนครสาวัตถีมีมหรสพ พวกชาวบ้าน นิมนต์ภิกษุทั้งหลายให้ฉัน แม้ตระกูลนั้นก็ได้นิมนต์ภิกษุทั้งหลายด้วย ภิกษุทั้งหลายรังเกียจอยู่ว่าการรับของเคี้ยวของฉันในตระกูลที่สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะด้วยมือของตนแล้วเคี้ยวฉัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว จึงไม่รับนิมนต์ พวกเขาจึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “พวกเราจะมี ชีวิตอยู่ไปทำไม เพราะพระคุณเจ้าทั้งหลายไม่รับนิมนต์ของพวกเรา” ภิกษุทั้งหลายได้ยินพวกเขาเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ จึงกราบทูลเรื่อง นั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้อันทายกนิมนต์แล้วรับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ในตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะด้วยมือของตนแล้วเคี้ยวหรือฉันได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๑

อนึ่ง ภิกษุใดไม่ใด้รับนิมนต์ไว้ก่อนรับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ในตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะเห็นปานนั้น ด้วยมือของตน แล้วเคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ภิกษุนั้นพึงแสดงคืนว่า ‘แน่ะอาวุโส ข้าพเจ้าต้อง ธรรมที่น่าตำหนิ ไม่เป็นที่สบาย ควรจะแสดงคืน ข้าพเจ้าขอแสดงคืนธรรมนั้น’

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

พระพุทธานุญาตพิเศษในตระกูลเสกขะ ๒

{๗๙๐} [๕๖๕] สมัยต่อจากนั้นมา ภิกษุรูปหนึ่งเป็นพระกุลุปกะของตระกูลนั้น ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า เธอครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเดินผ่าน เข้าไปทางตระกูลนั้น ครั้นแล้วได้นั่งบนอาสนะที่เขาจัดถวาย ภิกษุนั้นเกิดอาพาธขึ้นปัจจุบัน จึงชาวบ้านเหล่านั้นได้กล่าวอาราธนาภิกษุนั้นว่า “นิมนต์ฉันเถิด ขอรับ” ภิกษุนั้นรังเกียจอยู่ว่า “ภิกษุผู้อันทายกไม่ได้นิมนต์ไว้ก่อน รับของเคี้ยวของฉันในตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะด้วยมือของตน แล้วเคี้ยวหรือฉัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามแล้ว” จึงไม่รับนิมนต์ เธอไม่อาจเที่ยวไปบิณฑบาตได้ จึงได้อดภัตตาหารแล้ว ครั้นหายจากอาพาธแล้ว เธอได้ไปอารามแจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้อาพาธรับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดีในตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นเสกขะด้วยมือของตน แล้วเคี้ยวหรือฉันได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๒

[๕๖๖] อนึ่ง ภิกษุใดไม่ได้รับนิมนต์ไว้ก่อน มิใช่ผู้อาพาธ รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดีในตระกูลทั้งหลายที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะเห็นปานนั้นด้วยมือของตน แล้วเคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ภิกษุนั้นพึง แสดงคืนว่า ‘แน่ะอาวุโส ข้าพเจ้าต้องธรรมที่น่าตำหนิ ไม่เป็นที่สบายควรจะแสดงคืน ข้าพเจ้าขอแสดงคืนธรรมนั้น’

สิกขาบทวิภังค์

{๗๙๑} [๕๖๗] คำว่า ตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นเสกขะ ความว่า ตระกูลที่ชื่อว่า อันสงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะ ได้แก่ ตระกูลที่เจริญด้วยศรัทธา แต่ขาดแคลนด้วยโภคสมบัติ ที่สงฆ์ให้การสมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะด้วย ญัตติทุติยกรรมวาจาแล้วคำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า “ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

คำว่า ในตระกูลทั้งหลายที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะเห็นปานนั้น ได้แก่ ตระกูลทั้งหลายเห็นปานนั้นที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะแล้วที่ชื่อว่า ไม่ได้รับนิมนต์ไว้ก่อน คือ เขาไม่ได้นิมนต์เพื่อฉันในวันนี้ หรือพรุ่งนี้ไว้ ภิกษุเดินผ่านอุปจารเรือนเข้าไป เขาจึงนิมนต์ นี้ชื่อว่าไม่ได้รับนิมนต์ไว้ที่ชื่อว่า ได้รับนิมนต์ คือ เขานิมนต์เพื่อฉันในวันนี้หรือพรุ่งนี้ไว้ภิกษุมิได้เดินผ่านอุปจารเรือนเข้าไป เขานิมนต์ นี้ชื่อว่าได้รับนิมนต์ที่ชื่อว่า มิใช่ผู้อาพาธ คือ ผู้อาจเที่ยวไปบิณฑบาตได้

ที่ชื่อว่า ผู้อาพาธ คือ ผู้ไม่อาจเที่ยวไปบิณฑบาตได้

ที่ชื่อว่า ของเคี้ยว คือ เว้นโภชนะ ๕ อย่าง ของที่เป็นยามกาลิกของที่เป็นสัตตาหกาลิก และของที่เป็นยาวชีวิก ของนอกนั้นชื่อว่าของเคี้ยวที่ชื่อว่า ของฉัน ได้แก่ โภชนะ ๕ อย่าง คือ ข้าวสุก ขนมสด ขนมแห้ง ปลา เนื้อ

ภิกษุไม่ได้รับนิมนต์ไว้ มิใช่ผู้อาพาธ รับของเคี้ยวของฉันไว้ด้วยหมายใจว่าจักเคี้ยว จักฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ เคี้ยว ฉัน ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะทุก ๆ คำกลืน

บทภาชนีย์

ติกปาฏิเทสนียะ

{๗๙๒} [๕๖๘] ตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะ ภิกษุสำคัญว่าเป็น ตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะ ไม่ได้รับนิมนต์ไว้ มิใช่ผู้อาพาธ รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ด้วยมือของตน แล้วเคี้ยวหรือฉัน ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะ ภิกษุสงสัย ไม่ได้รับนิมนต์ไว้ มิใช่ผู้อาพาธ รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ด้วยมือของตน แล้วเคี้ยว หรือฉัน ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะ ไม่ได้รับนิมนต์ไว้ มิใช่ผู้อาพาธ รับของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ด้วยมือของตน แล้วเคี้ยวหรือฉัน ต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ

ติกทุกกฏ

ภิกษุรับของที่เป็นยามกาลิก สัตตาหกาลิก ยาวชีวิกไว้เพื่อประโยชน์เป็นอาหาร ต้องอาบัติทุกกฏ เคี้ยว ฉัน ต้องอาบัติทุกกฏทุก ๆ คำกลืน

มิใช่ตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะ ภิกษุสำคัญว่าเป็นตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะ ... ต้องอาบัติทุกกฏ

มิใช่ตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะ ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

มิใช่ตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ตระกูลที่สงฆ์สมมติว่าเป็นตระกูลเสกขะ ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๗๙๓} [๕๖๙] ภิกษุได้รับนิมนต์ไว้ ๑ ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุฉันของเป็นเดน ของภิกษุผู้ได้รับนิมนต์ไว้หรือผู้อาพาธ ๑ ภิกษุฉันภัตตาหารที่เขาจัดไว้ในที่นั้นเพื่อภิกษุอื่น ๆ ๑ ภิกษุฉันภัตตาหารที่เขานำออกจากเรือนไปถวาย ๑ ภิกษุฉันนิจจภัต ๑ ภิกษุฉันสลากภัต ๑ ภิกษุฉันปักขิกภัต ๑ ภิกษุฉันอุโปสถิกภัต ๑ ภิกษุฉันปาฏิปทิกภัต ๑ ภิกษุฉันยามกาลิก สัตตาหกาลิก ยาวชีวิก ที่เขาถวายบอกว่า ‘เมื่อมีเหตุจำเป็นก็นิมนต์ฉัน’ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ปาฏิเทสนียะ สิขาบทที่ ๓

๔. ปาฏิเทสนียะ สิกขาบทที่ ๔

ว่าด้วยรับอาหารจากทายกที่มิได้นิมนต์ไว้

เรื่องคนรับใช้ของเจ้าศากยะ

{๗๙๔} [๕๗๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้น พวกบ่าวไพร่ของเจ้าศากยะทั้งหลายก่อการร้าย เจ้าหญิงศากยะทั้งหลายปรารถนาจะทำภัตตาหารถวาย ภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในเสนาสนะป่า พวกบ่าวไพร่ของเจ้าหญิงศากยะได้ทราบข่าวว่า “พวกเจ้าหญิงศากยะปรารถนาจะทำภัตตาหารถวายภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในเสนาสนะป่า” จึงไปซุ่มอยู่ที่หนทาง เหล่าเจ้าหญิงศากยะพากันนำ