สิกขาบทที่ ๒ เรื่องพระจูฬปันถกเถระ เล่ม ๒

๒. อัตถังคตสิกขาบท

ว่าด้วยสั่งสอนภิกษุณีเมื่อดวงอาทิตย์ตกแล้ว

เรื่องพระจูฬปันถกเถระ

{๔๒๔} [๑๕๓] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พระเถระทั้งหลายผลัดเปลี่ยนกันสั่งสอนพวกภิกษุณี ต่อมาถึงวาระของท่านพระจูฬปันถกที่จะสั่งสอนพวกภิกษุณี พวกภิกษุณีพูดกันอย่างนี้ว่า “วันนี้โอวาทเห็นจะไม่สัมฤทธิ์ผล เพราะประเดี๋ยวพระคุณเจ้าจูฬปันถกจะกล่าวอุทานซํ้าซากอย่างเดิมนั่นแหละ” จึงภิกษุณีเหล่านั้นพากันเข้าไปหาท่านพระจูฬปันถกถึงสำนัก ครั้นแล้วได้อภิวาทท่านพระจูฬปันถกแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งท่านพระจูฬปันถกได้ถามภิกษุณีเหล่านั้นผู้นั่งเรียบร้อยแล้วดังนี้ว่า “พวกเธอพร้อมแล้วหรือ น้องหญิงทั้งหลาย”

“พวกดิฉันพร้อมแล้ว เจ้าข้า”

“ครุธรรม ๘ ประการยังเป็นไปดีอยู่หรือ น้องหญิงทั้งหลาย”

“ยังเป็นไปดีอยู่ เจ้าข้า”

ท่านพระจูฬปันถกกล่าวมอบหมายว่า “นี่เป็นโอวาทละ น้องหญิงทั้งหลาย” แล้วได้กล่าวอุทานนี้ซํ้าอีกว่า

“ความโศกย่อมไม่มีแก่มุนีผู้มีจิตตั้งมั่น ไม่ประมาท ศึกษาอยู่ในโมเนยยปฏิปทา ผู้คงที่ ผู้สงบระงับ มีสติทุกเมื่อ”

{๔๒๕} ภิกษุณีทั้งหลายได้สนทนากันอย่างนี้ว่า “เราได้พูดแล้วมิใช่หรือว่า ‘วันนี้โอวาทเห็นจะไม่สัมฤทธิ์ผล เพราะประเดี๋ยวพระคุณเจ้าจูฬปันถกจะ กล่าวอุทานซํ้าซากอย่างเดิมนั่นแหละ”

ท่านพระจูฬปันถกได้ยินคำสนทนานี้ของภิกษุณีเหล่านั้น จึงท่านพระจูฬปันถกได้เหาะขึ้นสู่เวหาแล้วจงกรมบ้าง ยืนบ้าง นั่งบ้าง นอนบ้าง บังหวนควันคลุ้งตลบขึ้นบ้าง ทำให้เป็นไฟโพลงขึ้นบ้าง หายตัวบ้าง อยู่บนท้องฟ้าอันว่างเปล่าในอากาศกลางหาว กล่าวอุทานอย่างเดิมนั้นและ พระพุทธพจน์อย่างอื่นอีกมากภิกษุณีทั้งหลายกล่าวชมอย่างนี้ว่า “น่าอัศจรรย์นัก ชาวเราเอ๋ย ไม่เคยมีเลย ชาวเราเอ๋ย เมื่อก่อนแต่นี้ โอวาทไม่เคยสัมฤทธิ์ผลแก่พวกเรา เหมือนโอวาทของพระคุณเจ้าจูฬปันถกเลย” คราวนั้น ท่านพระจูฬปันถกสั่งสอนภิกษุณีเหล่านั้นจนพลบค่ำแล้วได้ส่งกลับไปด้วยกล่าวว่า “กลับไปเถิด น้องหญิงทั้งหลาย”ครั้งนั้น

เมื่อเขาปิดประตูเมืองแล้ว ภิกษุณีเหล่านั้นจึงได้พักแรมกันอยู่นอกเมือง รุ่งสางจึงเข้าเมืองได้ ชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ภิกษุณีพวกนี้เหมือนไม่ใช่สตรีผู้ประพฤติพรหมจรรย์ พักแรมอยู่กับพวกภิกษุในอาราม เพิ่งจะกลับเข้าเมืองเดี๋ยวนี้เอง”ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนเมื่อดวงอาทิตย์ตกแล้ว ท่านพระจูฬปันถกจึงยังได้สั่งสอนพวกภิกษุณีอยู่เล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามว่า ‘“ดูก่อนจูฬปันถก ทราบมาว่า เมื่อดวงอาทิตย์ตกแล้ว เธอยังสั่งสอนพวกภิกษุณีอยู่ จริงหรือ”

พระจูฬปันถกทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนจูฬปันถก เมื่อดวงอาทิตย์ตกแล้ว ไฉนเธอจึงยังได้สั่งสอนพวกภิกษุณีอยู่เล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๑๕๔] ถ้าภิกษุแม้ได้รับสมมติแล้ว เมื่อดวงอาทิตย์ตกแล้ว ยังสั่งสอนภิกษุณีทั้งหลาย เป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๔๒๖} [๑๕๕] ผู้ชื่อว่า ได้รับสมมติแล้ว คือ ได้รับสมมติแล้วด้วยญัตติ จตุตถกรรมคำว่า เมื่อดวงอาทิตย์ตกแล้ว คือ เมื่อดวงอาทิตย์ลับไปแล้ว

ผู้ชื่อว่า ภิกษุณี ได้แก่ สตรีผู้อุปสมบทแล้วในสงฆ์สองฝ่าย

คำว่า สั่งสอน ความว่า ภิกษุสั่งสอนด้วยครุธรรม ๘ ประการ หรือ ด้วยธรรมอย่างอื่น ต้องอาบัติปาจิตตีย์

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๔๒๗} [๑๕๖] ดวงอาทิตย์ตกแล้ว ภิกษุสำคัญว่าตกแล้ว สั่งสอน ต้องอาบัติ ปาจิตตีย์

ดวงอาทิตย์ตกแล้ว ภิกษุสงสัย สั่งสอน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ดวงอาทิตย์ตกแล้ว ภิกษุสำคัญว่ายังไม่ตก สั่งสอน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ติกทุกกฏ

ภิกษุสั่งสอนภิกษุณีผู้อุปสมบทแต่สงฆ์ฝ่ายเดียว ต้องอาบัติทุกกฏ

ดวงอาทิตย์ยังไม่ตก ภิกษุสำคัญว่าตกแล้ว สั่งสอน ต้องอาบัติทุกกฏ

ดวงอาทิตย์ยังไม่ตก ภิกษุสงสัย สั่งสอน ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ดวงอาทิตย์ยังไม่ตก ภิกษุสำคัญว่ายังไม่ตก กล่าวสอน ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๔๒๘} [๑๕๗] ภิกษุให้อุทเทส ๑ ภิกษุให้ปริปุจฉา ๑ ภิกษุอันภิกษุณีกล่าวว่า ‘นิมนต์ท่านตักเตือนเถิดเจ้าข้า’ ดังนี้ ตักเตือนอยู่ ๑ ภิกษุถามปัญหา ๑ ภิกษุถูกถามปัญหาแล้วแก้ ๑ ภิกษุสั่งสอนเพื่อผู้อื่นอยู่ มีพวกภิกษุณีฟังอยู่ด้วย ๑ ภิกษุผู้สั่งสอนสิกขมานา ๑ ภิกษุผู้สั่งสอนสามเณรี ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ อัตถังคตสิกขาบทที่ ๒

๓. ภิกขุนูปัสสยสิกขาบท

ว่าด้วยสั่งสอนภิกษุณีถึงที่พำนัก

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๔๒๙} [๑๕๘] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์เข้าไปยังที่พำนักของภิกษุณีแล้วสั่งสอนพวกภิกษุณีฉัพพัคคีย์อยู่ภิกษุณีทั้งหลายได้กล่าวกะพวกภิกษุณีฉัพพัคคีย์ว่า “มาเถิด แม่เจ้าทั้งหลาย พวกเราจักไปรับโอวาทกัน”

พวกภิกษุณีฉัพพัคคีย์พูดว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย พวกเราจะต้องไปเพราะเหตุรับโอวาททำไมกัน พระคุณเจ้าฉัพพัคคีย์มาสั่งสอนพวกเราอยู่ที่นี่ทีเดียว”ภิกษุณีทั้งหลายจึงพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้เข้ามาสั่งสอนพวกภิกษุณีถึงที่พำนักภิกษุณีเล่า” แล้ แจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลายบรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้เข้าไปสั่งสอนพวกภิกษุณีถึงที่พำนักภิกษุณีเล่า” ... แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอเข้าไปสั่งสอนพวกภิกษุณีถึงที่พำนักภิกษุณี จริงหรือ”พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้เข้าไปสั่งสอนพวกภิกษุณีถึงที่พำนักภิกษุณีเล่า การกระทำ