สิกขาบทที่ ๓ เรื่องพระฉัพพัคคีย์ เล่ม ๒

๓. ภิกขุนูปัสสยสิกขาบท

ว่าด้วยสั่งสอนภิกษุณีถึงที่พำนัก

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๔๒๙} [๑๕๘] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์เข้าไปยังที่พำนักของภิกษุณีแล้วสั่งสอนพวกภิกษุณีฉัพพัคคีย์อยู่ภิกษุณีทั้งหลายได้กล่าวกะพวกภิกษุณีฉัพพัคคีย์ว่า “มาเถิด แม่เจ้าทั้งหลาย พวกเราจักไปรับโอวาทกัน”

พวกภิกษุณีฉัพพัคคีย์พูดว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย พวกเราจะต้องไปเพราะเหตุรับโอวาททำไมกัน พระคุณเจ้าฉัพพัคคีย์มาสั่งสอนพวกเราอยู่ที่นี่ทีเดียว”ภิกษุณีทั้งหลายจึงพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้เข้ามาสั่งสอนพวกภิกษุณีถึงที่พำนักภิกษุณีเล่า” แล้ แจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลายบรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้เข้าไปสั่งสอนพวกภิกษุณีถึงที่พำนักภิกษุณีเล่า” ... แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอเข้าไปสั่งสอนพวกภิกษุณีถึงที่พำนักภิกษุณี จริงหรือ”พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้เข้าไปสั่งสอนพวกภิกษุณีถึงที่พำนักภิกษุณีเล่า การกระทำ

ของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๑๕๙] อนึ่ง ภิกษุใดเข้าไปยังที่พำนักภิกษุณี แล้วสั่งสอนภิกษุณี ทั้งหลาย เป็นปาจิตตีย์

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

พระพุทธานุญาตพิเศษให้สั่งสอนภิกษุณีอาพาธถึงที่พัก

{๔๓๐} ต่อจากสมัยนั้นมา พระมหาปชาบดีโคตมีเถรีอาพาธ พระเถระ ทั้งหลายพากันเข้าไปเยี่ยมพระมหาปชาบดีโคตมีเถรีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ กล่าวกะพระเถรีว่า “ดูก่อนพระโคตมี ท่านยังพอทนได้หรือ ยังพอให้อัตภาพ เป็นไปได้หรือ”พระมหาปชาบดีโคตมีตอบว่า “ดิฉันทนไม่ได้ ให้อัตภาพเป็นไปไม่ได้เจ้าข้า ขออาราธนาพระคุณเจ้าทั้งหลายโปรดแสดงธรรมเถิดเจ้าข้า”

พระเถระเหล่านั้นกล่าวว่า “น้องหญิง การเข้ามายังที่พำนักภิกษุณี แล้วแสดงธรรมแก่ภิกษุณียังไม่สมควรก่อน” ต่างก็รังเกียจอยู่ จึงไม่ยอม แสดงธรรม

ครั้นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปเยี่ยมพระมหาปชาบดีโคตมีเถรีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่เขาจัดถวาย แล้วได้ตรัสกะพระมหาปชาบดีโคตมีว่า “ดูก่อนโคตมี เธอยังพอทนได้หรือ ยังพอให้อัตภาพเป็นไปได้หรือ”

พระมหาปชาบดีโคตมีกราบทูลว่า “เมื่อก่อนพระเถระทั้งหลายพากันมาแสดงธรรมแก่หม่อมฉัน เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงมีความสำราญ แต่บัดนี้ท่านกล่าวว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามแล้ว จึงรังเกียจไม่ยอมแสดง เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่มีความสำราญ พระพุทธเจ้าข้า”ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงพระมหาปชาบดีโคตมีเถรีให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา แล้วทรงลุกจากอาสนะเสด็จกลับ ครั้นแล้วพระองค์ทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้เข้าไปยังที่พำนักภิกษุณี แล้วสั่งสอนภิกษุณีผู้อาพาธได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ

[๑๖๐] อนึ่ง ภิกษุใดเข้าไปยังที่พำนักภิกษุณี แล้วสั่งสอนภิกษุณี ทั้งหลาย เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้นดังนี้ คือ ภิกษุณีอาพาธ นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

สิกขาบทวิภังค์

{๔๓๑} [๑๖๑] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

ที่ชื่อว่า ที่พำนักภิกษุณี ได้แก่ สถานเป็นที่อยู่ของภิกษุณีทั้งหลายแม้เพียงคืนเดียว

คำว่า เข้าไป คือ ไปในสถานที่นั้น

ผู้ชื่อว่า ภิกษุณี ได้แก่ สตรีผู้อุปสมบทแล้วในสงฆ์สองฝ่าย

คำว่า สั่งสอน ความว่า ภิกษุกล่าวสอนด้วยครุธรรม ๘ ประการ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

คำว่า เว้นไว้แต่สมัย คือ ยกเว้นสมัย

ที่ชื่อว่า ภิกษุณีอาพาธ ได้แก่ ภิกษุณีผู้ไม่สามารถจะไปรับโอวาทหรือ ไปร่วมประชุมได้

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๔๓๒} [๑๖๒] อุปสัมบันภิกษุณี ภิกษุสำคัญว่าเป็นอุปสัมบันภิกษุณี เข้าไปยังที่พำนักภิกษุณีเว้นไว้แต่สมัย สั่งสอน ต้องอาบัติปาจิตตีย์อุปสัมบันภิกษุณี ภิกษุสงสัยเข้าไปยังที่พำนักภิกษุณี เว้นไว้แต่สมัย สั่งสอน ต้องอาบัติปาจิตตีย์อุปสัมบันภิกษุณี ภิกษุสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบันภิกษุณี เข้าไปยังที่พำนักภิกษุณี เว้นไว้แต่สมัย สั่งสอน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

จตุกกทุกกฏ

ภิกษุสั่งสอนด้วยธรรมอย่างอื่น ต้องอาบัติทุกกฏ

ภิกษุสั่งสอนภิกษุณีผู้อุปสมบทแต่สงฆ์ฝ่ายเดียว ต้องอาบัติทุกกฏ

อนุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอุปสัมบันภิกษุณี สั่งสอน ต้องอาบัติทุกกฏ

อนุปสัมบัน ภิกษุสงสัย สั่งสอน ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

อนุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบัน สั่งสอน ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๔๓๓} [๑๖๓] ภิกษุสั่งสอนในสมัย ๑ ภิกษุให้อุทเทส ๑ ภิกษุให้ปริปุจฉา ๑ ภิกษุอันภิกษุณีกล่าวว่า ‘นิมนต์ท่านตักเตือนเถิดเจ้าข้า’ ตักเตือนอยู่ ๑ ภิกษุถามปัญหา ๑ ภิกษุถูกถามปัญหาแล้วแก้ ๑ ภิกษุสั่งสอนเพื่อผู้อื่นอยู่ มีภิกษุณีฟังอยู่ด้วย ๑ ภิกษุผู้สั่งสอนสิกขมานา ๑ ภิกษุผู้สั่งสอนสามเณรี ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ภิกขุนูปัสสยสิกขาบทที่ ๓

๔. อามิสสิกขาบท

ว่าด้วยสั่งสอนภิกษุณีเพราะเห็นแก่อามิส

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๔๓๔} [๑๖๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พระเถระทั้งหลายสั่งสอนพวกภิกษุณีอยู่ ย่อมได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขาร พวกภิกษุฉัพพัคคีย์พูดกันอย่างนี้ว่า “พระเถระทั้งหลายไม่ทำความนับถือธรรมสั่งสอนพวกภิกษุณี ท่านสั่งสอนพวกภิกษุณีเพราะเห็นแก่อามิส”บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้พูดอย่างนี้ว่า ‘พระเถระทั้งหลายไม่ทำความ นับถือธรรมสั่งสอนพวกภิกษุณี ท่านสั่งสอนพวกภิกษุณีเพราะเห็นแก่อามิส’ ดังนี้เล่า” ... แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า