สิกขาบทที่ ๕ เรื่องภิกษุหลายรูป เล่ม ๒

๕. ปฐมปวารณาสิกขาบท

ว่าด้วยห้ามภัตแล้วฉันอีก สิกขาบทที่ ๑

เรื่องภิกษุหลายรูป

{๔๙๙} [๒๓๖] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พราหมณ์คนหนึ่งนิมนต์ภิกษุทั้งหลายให้ฉันภัตตาหาร ภิกษุทั้งหลายฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว ไปเยี่ยมตระกูลญาติ บางพวกก็ฉันอีก บางพวกก็ รับบิณฑบาตไป หลังจากนั้น พราหมณ์ได้กล่าวเชื้อเชิญพวกเพื่อนบ้านว่า “ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าเลี้ยงภิกษุทั้งหลายให้อิ่มหนำแล้ว เชิญมาเถิด ข้าพเจ้าจักเลี้ยงท่านทั้งหลายให้อิ่มหนำบ้าง”พวกเพื่อนบ้านเหล่านั้นพากันกล่าวแย้งอย่างนี้ว่า “ท่านจักเลี้ยงพวก ข้าพเจ้าให้อิ่มหนำได้อย่างไร แม้ภิกษุทั้งหลายที่ท่านนิมนต์ให้ฉันแล้วยังมาที่เรือนของพวกข้าพเจ้า

บางพวกก็ฉันอีก บางพวกก็รับบิณฑบาตไป” จึงพราหมณ์นั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าผู้เจริญ ทั้งหลายฉันที่เรือนของเราแล้ว จึงยังได้ฉันในที่แห่งอื่นอีกเล่า เราไม่มีกำลังพอจะถวายให้พอแก่ความต้องการหรือไร”ภิกษุทั้งหลายได้ยินพราหมณ์นั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุทั้งหลายฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว จึงได้ฉันในที่แห่งอื่นอีกเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าภิกษุทั้งหลายฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว ยังฉันในที่แห่งอื่นอีก จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฉนภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว จึงยังได้ฉันในที่แห่งอื่นอีกเล่า การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

อนึ่ง ภิกษุใดฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ซึ่งของ เคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดีเป็นปาจิตตีย์

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ภัตตาหารที่เป็นเดนภิกษุอาพาธ

{๕๐๐} [๒๓๗] ก็สมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายนำบิณฑบาตอันประณีตไปถวาย เหล่าภิกษุอาพาธ เหล่าภิกษุอาพาธฉันไม่ได้ตามใจประสงค์ ภิกษุทั้งหลาย จึงทิ้งบิณฑบาตเหล่านั้นเสียพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับเสียงการ้องระงมเซ็งแซ่ ครั้นแล้วได้รับสั่งถามท่านพระอานนท์ว่า “ดูก่อนอานนท์ เสียงการ้องระงมเซ็งแซ่นั้น อะไรกันหนอ”จึงท่านพระอานนท์กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนอานนท์ ก็ภิกษุทั้งหลายฉันอาหารอันเป็นเดนของภิกษุอาพาธหรือ”

พระอานนท์กราบทูลว่า “มิได้ฉัน พระพุทธเจ้าข้า”

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้า มูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ฉันอาหารที่เป็นเดนของภิกษุ อาพาธและมิใช่ผู้อาพาธได้ แต่พึงทำให้เป็นเดนอย่างนี้ว่า ‘ทั้งหมดนั่นพอแล้ว’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ

[๒๓๘] อนึ่ง ภิกษุใดฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ซึ่งของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ที่ไม่เป็นเดน เป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๕๐๑} [๒๓๙] คำว่า อนึ่ง ...ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ... คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรง ประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้ที่ชื่อว่า ฉันเสร็จแล้ว คือ ฉันโภชนะ ๕ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง โดยที่สุด แม้ฉันด้วยปลายหญ้าคา

ลักษณะห้ามภัต

ที่ชื่อว่า ห้ามภัตแล้ว ได้แก่ กำลังฉันอาหารอยู่ ๑ มีโภชนะมา ๑ ทายกอยู่ในหัตถบาส ๑ ทายกน้อมถวาย ๑ มีการบอกห้าม ๑

ลักษณะของไม่เป็นเดน

ที่ชื่อว่า ไม่เป็นเดน ได้แก่ ของที่ยังมิได้ทำให้เป็นกัปปิยะ ๑ ของที่ ภิกษุยังมิได้รับประเคน ๑ ของที่ภิกษุยังมิได้ยกขึ้นส่งให้ ๑ ของที่ทำนอกหัตถบาส ๑ ของที่ภิกษุผู้ยังไม่ได้ฉันทำ ๑ ของที่ภิกษุผู้ฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว ลุกจากอาสนะแล้วทำ ๑ ของที่ภิกษุยังมิได้พูดว่า ‘ทั้งหมดนั่นพอแล้ว’ ๑ ของนั้นไม่เป็นเดนภิกษุอาพาธ ๑ นี้ชื่อว่าของไม่เป็นเดน

ลักษณะของเป็นเดน

ที่ชื่อว่า เป็นเดน ได้แก่ ของที่ทำให้เป็นกัปปิยะแล้ว ๑ ของที่ภิกษุรับประเคนแล้ว ๑ ของที่ภิกษุยกขึ้นส่งให้ ๑ ของที่ทำในหัตถบาส ๑ ของที่ภิกษุฉันเสร็จแล้วทำ ๑ ของที่ภิกษุฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว ยังไม่ลุกจากอาสนะทำ ๑ ของที่ภิกษุพูดว่า ‘ทั้งหมดนั่นพอแล้ว’๑ ของที่เป็นเดนภิกษุอาพาธ ๑ นี้ชื่อว่าของเป็นเดน

ลักษณะของเคี้ยว

ที่ชื่อว่า ของเคี้ยว ได้แก่ เว้นโภชนะ ๕ อย่าง ของที่เป็นยามกาลิก ของที่เป็นสัตตาหกาลิก และของที่เป็นยาวชีวิก ของนอกนั้นชื่อว่าของเคี้ยว

ลักษณะของฉัน

ที่ชื่อว่า ของฉัน ได้แก่ โภชนะ ๕ อย่าง คือ ข้าวสุก ขนมสด ขนมแห้ง ปลา เนี้อภิกษุรับประเคนด้วยตั้งใจว่า จักเคี้ยว จักฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ

ขณะเคี้ยว ขณะฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ คำกลืน

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๕๐๒} [๒๔๐] ของไม่เป็นเดน ภิกษุสำคัญว่าไม่เป็นเดน เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ซึ่งของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์ของไม่เป็นเดน ภิกษุสงสัย เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ซึ่งของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์ของไม่เป็นเดน ภิกษุสำคัญว่าเป็นเดน เคี้ยวก็ดี ฉันก็ดี ซึ่งของเคี้ยวก็ดี ของฉันก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ทุกกฏ

ภิกษุรับประเคนของที่เป็นยามกาลิก สัตตาหกาลิก ยาวชีวิก เพื่อ ประสงค์เป็นอาหาร ต้องอาบัติทุกกฏขณะเคี้ยว ขณะฉัน ต้องอาบัติทุกกฏทุก ๆ คำกลืน

ของเป็นเดน ภิกษุสำคัญว่าไม่เป็นเดน ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ของเป็นเดน ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ของเป็นเดน ภิกษุสำคัญว่าเป็นเดน ...ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๕๐๓} [๒๔๑] ภิกษุให้ทำให้เป็นเดนแล้วฉัน ๑ ภิกษุรับประเคนไว้ด้วยตั้งใจว่าจักให้ทำให้เป็นเดนแล้วจึงฉัน ๑ ภิกษุรับไปเพื่อภิกษุอื่น ๑ ภิกษุฉันอาหารที่เหลือของภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุฉันของที่เป็นยามกาลิก สัตตาหกาลิก ยาวชีวิกในเมื่อมีเหตุอันสมควร ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ปฐมปวารณาสิกขาบทที่ ๕

๖. ทุติยปวารณาสิกขาบท

ว่าด้วยห้ามภัตแล้วฉันอีก สิกขาบทที่ ๒

เรื่องภิกษุ ๒ รูป

{๕๐๔} [๒๔๒] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุสองรูปเดินทางไกลไปยังพระนครสาวัตถี แคว้นโกศล ภิกษุรูปหนึ่งประพฤติอนาจาร ภิกษุผู้เป็นเพื่อนจึงเตือนเธอว่า “อาวุโส ท่านอย่าได้ทำเช่นนั้น เพราะมันไม่สมควร” เธอได้ผูกใจเจ็บในภิกษุผู้เป็นเพื่อนนั้น ครั้นภิกษุ ๒ รูปนั้นไปถึงพระนครสาวัตถีแล้ว พอดีเวลานั้นในพระนครสาวัตถีมีสังฆภัตของกลุ่มชาวบ้านกลุ่มหนึ่ง ภิกษุผู้เป็นเพื่อนฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัต แล้ว ภิกษุรูปที่ผูกใจเจ็บไปยังตระกูลญาติรับบิณฑบาตมาแล้วเข้าไปหาภิกษุผู้เป็นเพื่อนนั้นถึงที่พัก ครั้นแล้วได้กล่าวกะเธอว่า “อาวุโส นิมนต์ฉัน”ภิกษุผู้เป็นเพื่อนปฏิเสธว่า “พอแล้ว อาวุโส ผมบริบูรณ์แล้ว”