สิกขาบทที่ ๔ เรื่องอุบาสิกาชื่อกาณมาตา เล่ม ๒

๔. กาณมาตุสิกขาบท

ว่าด้วยอุบาสิกากาณมาตา

เรื่องอุบาสิกาชื่อกาณมาตา

{๔๙๔} [๒๓๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น อุบาสิกาชื่อกาณมาตา เป็นหญิงผู้มีศรัทธาเลื่อมใส นางได้ยกบุตรีชื่อกาณาให้แก่ชายผู้หนึ่งในหมู่บ้าน ครั้งนั้น นางกาณาได้ไปบ้านมารดาด้วย ธุระบางอย่าง ฝ่ายสามีของนางกาณาได้ส่งผู้แทนไปยังที่พำนักนางกาณา ว่า “แม่กาณาจงกลับมา ฉันปรารถนาให้แม่กาณากลับ” จึงอุบาสิกากาณมาตาคิดว่า “การที่ลูกสาวจะกลับไปมือเปล่าก็ดูกระไรอยู่” จึงได้ทอดขนม เมื่อขนมสุกแล้ว ภิกษุผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่งได้เข้ามาถึงบ้าน อุบาสิกากาณมาตา จึงอุบาสิกากาณมาตาได้สั่งให้ถวายขนมแก่ภิกษุรูปนั้น ภิกษุรูปนั้นออกไปแล้วได้บอกแก่ภิกษุรูปอื่น นางก็ได้สั่งให้ถวายขนมแม้แก่ ภิกษุรูปนั้น ภิกษุรูปนั้นออกไปแล้ว ก็ได้บอกแก่ภิกษุรูปอื่น นางก็ได้สั่งให้ถวายขนมแม้แก่ภิกษุรูปนั้น ขนมตามที่จัดเตรียมไว้ได้หมดสิ้นไปสามีของนางกาณาก็ได้ส่งตัวแทนไปยังที่พำนักนางกาณาเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “แม่กาณาจงกลับมา ฉันปรารถนาให้แม่กาณากลับ”

แม้ครั้งที่ ๒ อุบาสิกากาณมาตาก็คิดว่า “การที่ลูกสาวจะกลับไปมือเปล่าก็ดูกระไรอยู่” จึงได้ทอดขนม เมื่อขนมสุกแล้ว ภิกษุผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่งได้เข้ามาถึงบ้านอุบาสิกากาณมาตา จึงอุบาสิกากาณมาตา ได้สั่งให้ถวายขนมแก่ภิกษุรูปนั้น ภิกษุรูปนั้นออกไปแล้วได้บอกแก่ภิกษุรูป

อื่น นางก็ได้สั่งให้ถวายขนมแม้แก่ภิกษุรูปนั้น ภิกษุรูปนั้นออกไปแล้ว ก็ได้บอกแก่ภิกษุรูปอื่น นางก็ได้สั่งให้ถวายขนมแม้แก่ภิกษุรูปนั้น ขนมตามที่จัดเตรียมไว้ได้หมดสิ้นไป

สามีของนางกาณาก็ได้ส่งตัวแทนไปยังที่พำนักนางกาณาเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “แม่กาณาจงกลับมา ฉันปรารถนาให้แม่กาณากลับ ถ้าแม่กาณาไม่กลับ ฉันจักนำหญิงอื่นมาเป็นภรรยา”

แม้ครั้งที่ ๓ อุบาสิกากาณมาตาก็คิดว่า “การที่ลูกสาวจะกลับไปมือเปล่าก็ดูกระไรอยู่” จึงได้ทอดขนม เมื่อขนมสุกแล้ว ภิกษุผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่งได้เข้ามาถึงบ้านอุบาสิกากาณมาตา จึงอุบาสิกากาณมาตา ได้สั่งให้ถวายขนมแก่ภิกษุรูปนั้น ภิกษุรูปนั้นออกไปแล้วได้บอกแก่ภิกษุรูปอื่น นางก็ได้สั่งให้ถวายขนมแม้แก่ภิกษุรูปนั้น ภิกษุรูปนั้นออกไปแล้ว ก็ได้บอกแก่ภิกษุรูปอื่น นางก็ได้สั่งให้ถวายขนมแม้แก่ภิกษุรูปนั้น ขนมตามที่จัดเตรียมไว้ได้หมดสิ้นไปครั้งนั้น สามีของนางกาณานำหญิงอื่นมาเป็นภรรยาแล้ว พอนางกาณาทราบข่าวว่าสามีได้นำหญิงอื่นมาเป็นภรรยา จึงได้ยืนร้องไห้อยู่

ขณะนั้นแลเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปถึงบ้านอุบาสิกากาณมาตา ครั้นแล้วได้ประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาปูลาดถวาย

ทันใด อุบาสิกากาณมาตาได้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสอบถามอุบาสิกากาณมาตาผู้นั่ง ณ ที่สมควรข้าง หนึ่งว่า “นางกาณานี้ร้องไห้ทำไม” จึงอุบาสิกากาณมาตากราบทูลเรื่องนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงอุบาสิกากาณมาตา ให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ทรงลุกจากที่ประทับเสด็จกลับ

เรื่องกองเกวียน

{๔๙๕} [๒๓๑] ก็สมัยนั้นแล กองเกวียนหมู่หนึ่งประสงค์จะเดินทางไปยังถิ่น ตะวันตกจากพระนครราชคฤห์ ภิกษุผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่งได้เข้าไป บิณฑบาตถึงกองเกวียนหมู่นั้น อุบาสกคนหนึ่งได้สั่งให้ถวายข้าวสัตตุ๑แก่ ภิกษุรูปนั้น เธอออกไปแล้วได้บอกแก่ภิกษุรูปอื่น อุบาสกก็ได้สั่งให้ถวาย ข้าวสัตตุแม้แก่ภิกษุรูปนั้น ภิกษุรูปนั้นออกไปแล้วได้บอกแก่ภิกษุรูปอื่น อุบาสกก็ได้สั่งให้ถวายข้าวสัตตุแม้แก่ภิกษุรูปนั้น เสบียงตามที่จัดเตรียมไว้ ได้หมดสิ้นไป จึงอุบาสกนั้นได้บอกแก่พ่อค้าพวกนั้นว่า “วันนี้ท่านทั้งหลาย จงรอก่อน เพราะเสบียงตามที่จัดเตรียมไว้ข้าพเจ้าได้ถวายพระคุณเจ้า ทั้งหลายไปหมดแล้ว ข้าพเจ้าจักจัดเตรียมเสบียงก่อน”พ่อค้าพวกนั้นกล่าวว่า “พวกเราไม่สามารถจะคอยได้ครับ เพราะกองเกวียนเริ่มเดินทางแล้ว” แล้วได้พากันไป

เมื่ออุบาสกนั้นตระเตรียมเสบียงเสร็จแล้วเดินทางไปภายหลัง พวก โจรได้แย่งชิงเอา

ชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อ สายพระศากยบุตรจึงได้รับอย่างไม่รู้ประมาณเล่า อุบาสกนี้ถวายเสบียงแก่พระสมณะเหล่านี้แล้วเดินทางไปภายหลังจึงได้ถูกพวกโจรแย่งชิงเอา”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ ... จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงบัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ คือ เพื่อความรับว่าดีแห่งสงฆ์ ๑ เพื่อความสำราญแห่งสงฆ์ ๑ เพื่อข่มบุคคลผู้เก้อยาก ๑ เพื่อความอยู่สำราญแห่งภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ๑ เพื่อป้องกันอาสวะอันจะบังเกิดในปัจจุบัน ๑ เพื่อกำจัดอาสวะอันจักบังเกิดในอนาคต ๑ เพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใส ๑ เพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ๑ เพื่อความตั้งมั่นแห่งพระสัทธรรม ๑ เพื่อเอื้อเ่ฟื้อพระวินัย ๑ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๒๓๒] อนึ่ง เขานำขนมก็ดี สัตตุผงก็ดี มาปวารณาเฉพาะภิกษุผู้เข้าไปสู่ตระกูล ภิกษุต้องการ ก็พึงรับได้เต็ม ๒-๓ บาตร ถ้ารับยิ่ง กว่านั้น เป็นปาจิตตีย์ ครั้นรับเต็ม ๒-๓ บาตรแล้ว พึงนำออกจากที่นั้นแล้วแบ่งปันกับภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นการปฏิบัติชอบในเรื่องนั้น

สิกขาบทวิภังค์

{๔๙๖} [๒๓๓] คำว่า อนึ่ง ... เฉพาะภิกษุผู้เข้าไปสู่ตระกูล ความว่า ที่ชื่อว่า ตระกูล ได้แก่ ตระกูล ๔ คือ ตระกูลกษัตริย์ ตระกูลพราหมณ์ ตระกูลแพศย์ ตระกูลศูทร

คำว่า ผู้เข้าไป คือ ผู้เข้าไปในตระกูลนั้น

ที่ชื่อว่า ขนม ได้แก่ ของกินชนิดใดชนิดหนึ่งที่เขาจัดเตรียมไว้เพื่อ เป็นของกำนัลที่ชื่อว่า สัตตุผง ได้แก่ ของกินอย่างใดอย่างหนึ่งที่เขาจัดเตรียมไว้ เพื่อเป็นเสบียงคำว่า เขานำมาปวารณา คือ เขาปวารณาว่า ‘ท่านต้องการเท่าใด ก็จงรับไปเท่านั้นเถิด’คำว่า ต้องการ คือ เมื่อปรารถนา

คำว่า พึงรับได้เต็ม ๒-๓ บาตร ความว่า พึงรับได้ ๒ บาตร หรือ ๓ บาตรคำว่า ถ้ารับยิ่งกว่านั้น ความว่า รับเกินกว่ากำหนดนั้น ต้องอาบัติ ปาจิตตีย์ ครั้นรับเต็ม ๒-๓ บาตรแล้ว ออกจากที่นั้นไปพบภิกษุแล้วพึงบอก ว่า ‘ในสถานที่โน้นกระผมรับมาเต็ม ๒-๓ บาตรแล้ว ท่านอย่ารับในที่นั้นเลย’ ถ้าพบแล้วไม่บอก ต้องอาบัติทุกกฏ ถ้าเมื่อบอกแล้ว ภิกษุรูปนั้นยังขืนรับอีก ต้องอาบัติทุกกฏคำว่า นำออกจากที่นั้นแล้ว พึงแบ่งปันกับภิกษุทั้งหลาย คือ นำไปยังโรงฉันแล้วพึงแบ่งปันกันคำว่า นี้เป็นการปฏิบัติชอบในเรื่องนั้น ความว่า นี้เป็นการถูกต้อง ตามธรรมเนียมในเรื่องนั้น

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๔๙๗} [๒๓๔] ของเต็มเกิน ๒-๓ บาตร ภิกษุก็สำคัญว่าเกิน รับ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ของเต็มเกิน ๒-๓ บาตร ภิกษุสงสัย รับ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ของเต็มเกิน ๒-๓ บาตร ภิกษุสำคัญว่าหย่อน รับ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ทุกทุกกฏ

ของหย่อนกว่า ๒-๓ บาตร ภิกษุสำคัญว่าเกิน รับ ต้องอาบัติ ทุกกฏ

ของหย่อนกว่า ๒-๓ บาตร ภิกษุสงสัย รับ ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ของหย่อนกว่า ๒-๓ บาตร ภิกษุสำคัญว่าหย่อน รับ ไม่ต้อง อาบัติ

อนาปัตติวาร

{๔๙๘} [๒๓๕] ภิกษุรับเต็ม ๒-๓ บาตร ๑ ภิกษุรับหย่อนกว่า ๒-๓ บาตร ๑ เขาถวายของที่ไม่ได้เตรียมไว้เพื่อเป็นของกำนัล ๑ เขาถวายของที่ไม่ได้ เตรียมไว้เพื่อเป็นเสบียง ๑ เขาถวายของที่เหลือจากที่เขาเตรียมไว้เพื่อเป็นของกำนัลหรือเพื่อเป็นเสบียง ๑ เขาถวายเมื่อระงับการไปแล้ว ๑ รับของพวกญาติ ๑ รับของคนปวารณา ๑ รับเพื่อภิกษุอื่น ๑ ภิกษุรับของที่เขาซื้อมาด้วยทรัพย์ของตน ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ กาณมาตุสิกขาบทที่ ๔

๕. ปฐมปวารณาสิกขาบท

ว่าด้วยห้ามภัตแล้วฉันอีก สิกขาบทที่ ๑

เรื่องภิกษุหลายรูป

{๔๙๙} [๒๓๖] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พราหมณ์คนหนึ่งนิมนต์ภิกษุทั้งหลายให้ฉันภัตตาหาร ภิกษุทั้งหลายฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว ไปเยี่ยมตระกูลญาติ บางพวกก็ฉันอีก บางพวกก็ รับบิณฑบาตไป หลังจากนั้น พราหมณ์ได้กล่าวเชื้อเชิญพวกเพื่อนบ้านว่า “ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าเลี้ยงภิกษุทั้งหลายให้อิ่มหนำแล้ว เชิญมาเถิด ข้าพเจ้าจักเลี้ยงท่านทั้งหลายให้อิ่มหนำบ้าง”พวกเพื่อนบ้านเหล่านั้นพากันกล่าวแย้งอย่างนี้ว่า “ท่านจักเลี้ยงพวก ข้าพเจ้าให้อิ่มหนำได้อย่างไร แม้ภิกษุทั้งหลายที่ท่านนิมนต์ให้ฉันแล้วยังมาที่เรือนของพวกข้าพเจ้า

บางพวกก็ฉันอีก บางพวกก็รับบิณฑบาตไป” จึงพราหมณ์นั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าผู้เจริญ ทั้งหลายฉันที่เรือนของเราแล้ว จึงยังได้ฉันในที่แห่งอื่นอีกเล่า เราไม่มีกำลังพอจะถวายให้พอแก่ความต้องการหรือไร”ภิกษุทั้งหลายได้ยินพราหมณ์นั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนภิกษุทั้งหลายฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว จึงได้ฉันในที่แห่งอื่นอีกเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าภิกษุทั้งหลายฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตแล้ว ยังฉันในที่แห่งอื่นอีก จริงหรือ”