สิกขาบทที่ ๓ เรื่องบุรุษเข็ญใจ เล่ม ๒

๓. ปรัมปรโภชนสิกขาบท

ว่าด้วยการฉันทีหลัง

เรื่องบุรุษเข็ญใจ

{๔๘๖} [๒๒๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคาร ศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ก็สมัยนั้นในพระนครเวสาลี พวกชาวบ้านได้จัดตั้งลำดับเวรถวายภัตตาหารอันประณีตกันไว้ คราวนั้น กรรมกรยากจนคนหนึ่งคิดว่า “ทานอันนี้คงจะไม่ตํ่าต้อย เพราะชาวบ้าน เหล่านี้ต่างจัดทำภัตตาหารถวายโดยเคารพ อย่ากระนั้นเลย เราควรทำ ภัตตาหารถวายบ้าง” ดังนั้น เขาจึงเข้าไปหานายกิรปติกะ๑ถึงที่อยู่ ครั้น แล้วได้แจ้งความจำนงว่า “คุณชายขอรับ กระผมปรารถนาจะทำภัตตาหารถวายภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ขอท่านโปรดให้ค่าจ้างแก่กระผม ด้วย” แม้นายกิรปติกะนั้นก็เป็นคนมีศรัทธาเลื่อมใส เขาจึงได้ให้ค่าจ้างแก่กรรมกรยากจนนั้นมากกว่าปกติฝ่ายกรรมกรยากจนนั้นได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงพุทธสำนัก ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้กราบทูลอาราธนาว่า “ขอพระองค์พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ทรงพระกรุณาโปรดรับนิมนต์ของข้าพระพุทธเจ้า เพื่อฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “คุณ ภิกษุสงฆ์มีจำนวนมากนะ เธอจงทราบไว้”

กรรมกรนั้นกราบทูลว่า “ภิกษุสงฆ์มีจำนวนมาก ก็ไม่เป็นไร พระพุทธเจ้าข้า ลูกพุทราข้าพระพุทธเจ้าจัดเตรียมไว้มาก เครื่องดื่มที่ปรุงด้วย พุทราก็จักบริบูรณ์” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ

ครั้นเขาทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์แล้วจึงลุกจากที่นั่ง ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณ หลีกไปแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ทราบข่าวว่ากรรมกรยากจนผู้หนึ่งนิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข เพื่อฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้ เครื่องดื่มที่ปรุงด้วยพุทราจักบริบูรณ์ ท่าน เหล่านั้นจึงออกบิณฑบาตแล้วฉันเสียแต่เช้า ชาวบ้านทราบข่าวว่ากรรมกร ยากจนผู้หนึ่งได้นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขไว้ พวกเขาจึงนำ ของเคี้ยวของฉันเป็นอันมากไปช่วยกรรมกรยากจน ฝ่ายกรรมกรยากจนผู้ นั้นสั่งให้ตกแต่งของเคี้ยวของฉันอันประณีตตลอดราตรีนั้น แล้วให้ไป กราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ได้เวลาแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ภัตตาหารเสร็จแล้ว”ครั้นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จไปยังที่อยู่ของกรรมกรยากจนผู้นั้น ครั้นแล้วประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาจัดถวายพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ จึงกรรมกรยากจนผู้นั้น อังคาสภิกษุทั้งหลายในโรงครัว

ภิกษุทั้งหลายพากันกล่าวอย่างนี้ว่า “อาวุโส จงถวายแต่น้อยเถิด จงถวายแต่น้อยเถิด”

กรรมกรยากจนผู้นั้นกราบเรียนว่า “พระคุณท่านทั้งหลายโปรดอย่าเข้าใจว่ากระผมนี้เป็นกรรมกรยากจน แล้วรับแต่น้อย ๆ เลย ขอรับ ของเคี้ยวของฉันกระผมได้จัดเตรียมไว้มากมาย ขอพระคุณท่านทั้งหลายได้ โปรดรับตามประสงค์เถิด ขอรับ”

ภิกษุทั้งหลายตอบว่า “พวกอาตมาขอรับแต่น้อยๆ มิใช่เพราะเหตุนั้น เลย แต่เพราะพวกอาตมาออกบิณฑบาตฉันมาแต่เช้าแล้วต่างหาก ฉะนั้น พวกอาตมาจึงขอรับแต่น้อย ๆ”

ลำดับนั้นแล กรรมกรยากจนผู้นั้นจึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าผู้เจริญทั้งหลายถูกเรานิมนต์ไว้แล้ว จึงได้ฉันเสียในที่อื่นเล่า เราไม่มีกำลังพอจะถวายให้เพียงพอแก่ความต้องการหรือ”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินเขาเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุ ผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ภิกษุทั้งหลาย รับนิมนต์ใว้ในที่แห่งหนึ่งแล้ว ไฉนจึงได้ฉันเสียในที่อีกแห่งหนึ่งเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกภิกษุรับนิมนต์ไว้ในที่แห่งหนึ่งแล้วฉันเสียในที่อีก แห่งหนึ่ง จริงหรือ”

ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นรับนิมนต์ใว้ในที่แห่งหนึ่งแล้ว ไฉนจึงได้ฉันในที่อีกแห่งหนึ่งเล่า การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นไม่เป็นไปเพื่อความ เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะฉันโภชนะทีหลัง

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ฉันโภชนะทีหลัง

{๔๘๗} [๒๒๒] ก็สมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งอาพาธ ภิกษุอีกรูปหนึ่งนำ บิณฑบาตเข้าไปถวายภิกษุผู้อาพาธนั้นถึงที่พัก แล้วได้กล่าวว่า “นิมนต์ ฉันเถิด ท่าน”ภิกษุอาพาธปฏิเสธว่า “ไม่ละ ท่าน ผมมีที่หวังจะได้ภัตตาหารอยู่”

ทายกนำบิณฑบาตมาถวายภิกษุอาพาธนั้นสายไป เธอจึงฉันไม่ได้ตาม ใจประสงค์ ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็น เค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุอาพาธฉันโภชนะทีหลังได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๑

เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะฉันโภชนะทีหลัง เว้นไว้แต่สมัย สมัยใน เรื่องนั้นดังนี้ คือ คราวอาพาธ นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้นก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ฉันโภชนะทีหลังในคราวถวายจีวร

{๔๘๘} [๒๒๓] สมัยนั้นแล ในคราวที่เป็นฤดูถวายจีวร ชาวบ้านพากันตกแต่งภัตตาหารพร้อมด้วยจีวรแล้วนิมนต์ภิกษุทั้งหลาย ด้วยตั้งใจว่าให้

ท่านฉันแล้วจักให้ครองจีวร ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ จึงไม่รับนิมนต์ ด้วยอ้างว่าการฉันโภชนะทีหลังพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว จีวรจึงเกิดขึ้นเล็กน้อย ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวที่ถวายจีวรกัน เราอนุญาตให้ฉันโภชนะ ทีหลังได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๒

เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะโภชนะทีหลัง เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้นดังนี้ คือ คราวอาพาธ คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ฉันโภชนะทีหลังในคราวทำจีวร

{๔๘๙} [๒๒๔] ต่อมาอีก ชาวบ้านนิมนต์ภิกษุทั้งหลายผู้ช่วยกันทำจีวรฉันภัตตาหาร ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ จึงไม่รับนิมนต์ด้วยอ้างว่าการฉันโภชนะทีหลังพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว แล้วกราบทูลเรื่องนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวที่ทำจีวรกัน เราอนุญาตให้ฉันโภชนะทีหลังได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๓

[๒๒๕] เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะโภชนะทีหลัง เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้นดังนี้ คือ คราวอาพาธ คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร คราวที่ทำจีวร นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้นก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้วิกัปภัตตาหารที่หวังว่าจะได้

{๔๙๐} [๒๒๖] ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้วทรงถือบาตรจีวร มีท่านพระอานนท์ตามเสด็จ เสด็จเข้าสู่ตระกูลแห่งหนึ่ง ครั้นแล้วประทับนั่งเหนือพุทธอาสน์ที่เขาปูลาดถวาย จึงชาวบ้านเหล่านั้นได้ถวายโภชนาหารแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าและท่าน พระอานนท์ ท่านพระอานนท์รังเกียจ ไม่รับประเคนพระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งว่า “รับเถิด อานนท์”

“ไม่ควร พระพุทธเจ้าข้า เพราะข้าพระองค์มีความหวังจะได้ภัตตาหารอยู่”

“ถ้าเช่นนั้น เธอจงวิกัปแล้วรับเถิด อานนท์”

ครั้นแล้วพระองค์ทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ใน เพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้วิกัปภัตตาหารที่หวังว่าจะได้แล้วฉันโภชนะทีหลังได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุพึงวิกัปอย่างนี้ ว่าดังนี้

คำวิกัปภัตตาหาร

ข้าพเจ้าให้ภัตตาหารที่หวังว่าจะได้ของข้าพเจ้าแก่ภิกษุชื่อนี้

สิกขาบทวิภังค์

{๔๙๑} [๒๒๗] ที่ชื่อว่า โภชนะทีหลัง ได้แก่ ภิกษุรับนิมนต์ด้วยโภชนะ ๕ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่งไว้แล้ว แต่งดเว้นโภชนะนั้นเสีย ไปฉันโภชนะ ๕ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่งอื่น นี้ชื่อว่าโภชนะทีหลังคำว่า เว้นไว้แต่สมัย คือ ยกเว้นสมัย

ที่ชื่อว่า คราวอาพาธ คือ ไม่สามารถจะนั่งบนอาสนะเดียวฉันจนอิ่ม ได้ ภิกษุคิดว่าเป็นคราวอาพาธ ก็พึงฉันได้

ที่ชื่อว่า คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร คือ เมื่อยังไม่ได้กรานกฐิน เป็น เวลาหนึ่งเดือนสุดท้ายของฤดูฝน เมื่อได้กรานกฐินแล้ว เป็นเวลาห้าเดือน หลังฤดูฝน ภิกษุคิดว่าเป็นคราวที่ถวายจีวร ก็พึงฉันได้ที่ชื่อว่า คราวที่ทำจีวร คือ เมื่อภิกษุกำลังทำจีวรกันอยู่ ภิกษุคิดว่า เป็นคราวที่ทำจีวรกัน ก็พึงฉันได้

เว้นไว้แต่สมัย ภิกษุรับประเคนไว้ด้วยตั้งใจว่าจักฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ ฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ คำกลืน

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๔๙๒} [๒๒๘] โภชนะทีหลัง ภิกษุสำคัญว่าเป็นโภชนะทีหลัง ฉัน ต้องอาบัติ ปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย

โภชนะทีหลัง ภิกษุสงสัย ฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย

โภชนะทีหลัง ภิกษุสำคัญว่ามิใช่โภชนะทีหลัง ฉัน ต้องอาบัติ ปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย

ทุกทุกกฏ

มิใช่โภชนะทีหลัง แต่ภิกษุสำคัญว่าโภชนะทีหลัง ... ต้องอาบัติ ทุกกฏ

มิใช่โภชนะทีหลัง ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

มิใช่โภชนะทีหลัง ภิกษุก็สำคัญว่ามิใช่โภชนะทีหลัง ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๔๙๓} [๒๒๙] ภิกษุฉันในสมัย ๑ ภิกษุวิกัปแล้วฉัน ๑ ภิกษุฉันบิณฑบาตที่รับนิมนต์ใว้ ๒-๓ แห่งรวมกัน ๑ ภิกษุฉันตามลำดับที่รับนิมนต์ ๑ ภิกษุรับนิมนต์ชาวบ้านทั้งปวงแล้วฉัน ณ ที่แห่งใดแห่งหนึ่งในหมู่บ้านนั้น ๑ ภิกษุรับนิมนต์ชาวบ้านทุกกลุ่มแล้วฉัน ณ ที่แห่งใดแห่งหนึ่งในกลุ่มชาวบ้านนั้น ๑ ภิกษุได้รับนิมนต์ แต่บอกว่าจักรับภิกษา ๑ ภัตตาหารที่เขาถวายเป็นนิจ ๑ ภัตตาหารที่เขาถวายตามสลาก ๑ ภัตตาหารที่เขาถวายในปักษ์ ๑ ภัตตาหารที่เขาถวายในวันอุโบสถ ๑ ภัตตาหารที่เขาถวายในวันปาฏิบท ๑ ไม่ต้องอาบัติในเพราะอาหารทุกชนิด เว้นโภชนะห้า ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ปรัมปรโภชนสิกขาบทที่ ๓

๔. กาณมาตุสิกขาบท

ว่าด้วยอุบาสิกากาณมาตา

เรื่องอุบาสิกาชื่อกาณมาตา

{๔๙๔} [๒๓๐] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น อุบาสิกาชื่อกาณมาตา เป็นหญิงผู้มีศรัทธาเลื่อมใส นางได้ยกบุตรีชื่อกาณาให้แก่ชายผู้หนึ่งในหมู่บ้าน ครั้งนั้น นางกาณาได้ไปบ้านมารดาด้วย ธุระบางอย่าง ฝ่ายสามีของนางกาณาได้ส่งผู้แทนไปยังที่พำนักนางกาณา ว่า “แม่กาณาจงกลับมา ฉันปรารถนาให้แม่กาณากลับ” จึงอุบาสิกากาณมาตาคิดว่า “การที่ลูกสาวจะกลับไปมือเปล่าก็ดูกระไรอยู่” จึงได้ทอดขนม เมื่อขนมสุกแล้ว ภิกษุผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่งได้เข้ามาถึงบ้าน อุบาสิกากาณมาตา จึงอุบาสิกากาณมาตาได้สั่งให้ถวายขนมแก่ภิกษุรูปนั้น ภิกษุรูปนั้นออกไปแล้วได้บอกแก่ภิกษุรูปอื่น นางก็ได้สั่งให้ถวายขนมแม้แก่ ภิกษุรูปนั้น ภิกษุรูปนั้นออกไปแล้ว ก็ได้บอกแก่ภิกษุรูปอื่น นางก็ได้สั่งให้ถวายขนมแม้แก่ภิกษุรูปนั้น ขนมตามที่จัดเตรียมไว้ได้หมดสิ้นไปสามีของนางกาณาก็ได้ส่งตัวแทนไปยังที่พำนักนางกาณาเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “แม่กาณาจงกลับมา ฉันปรารถนาให้แม่กาณากลับ”

แม้ครั้งที่ ๒ อุบาสิกากาณมาตาก็คิดว่า “การที่ลูกสาวจะกลับไปมือเปล่าก็ดูกระไรอยู่” จึงได้ทอดขนม เมื่อขนมสุกแล้ว ภิกษุผู้ถือเที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่งได้เข้ามาถึงบ้านอุบาสิกากาณมาตา จึงอุบาสิกากาณมาตา ได้สั่งให้ถวายขนมแก่ภิกษุรูปนั้น ภิกษุรูปนั้นออกไปแล้วได้บอกแก่ภิกษุรูป