สิกขาบทที่ ๒ เรื่องพระเทวทัต เล่ม ๒

๒. คณโภชนสิกขาบท

ว่าด้วยการฉันเป็นหมู่

เรื่องพระเทวทัต

{๔๗๕} [๒๐๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้น พระเทวทัตเสื่อมจากลาภและสักการะแล้ว จึงพร้อมด้วยบริษัท เที่ยวขออาหารในตระกูลทั้งหลายมาฉัน ชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายศากยบุตรจึงได้เที่ยวขออาหารใน ตระกูลทั้งหลายมาฉันเล่า อาหารที่ดีใครจะไม่พอใจ ของอร่อยใครจะไม่ชอบใจเล่า”ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนา อยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระเทวทัตพร้อมด้วยบริษัทจึงได้เที่ยวขออาหารในตระกูลทั้งหลายมาฉันเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพระเทวทัตว่า “ดูก่อนเทวทัต ทราบมาว่าเธอพร้อมด้วยบริษัทเที่ยวขออาหารในตระกูลทั้งหลายมาฉัน จริงหรือ”

พระเทวทัตทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอพร้อมด้วยบริษัทจึงได้เที่ยวขออาหารในตระกูลทั้งหลายมาฉันเล่า การกระทำ

ของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพี่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะฉันเป็นหมู่

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ภิกษุอาพาธฉันเป็นหมู่ได้

{๔๗๖} [๒๑๐] สมัยนั้นแล ชาวบ้านนิมนต์ภิกษุทั้งหลายผู้อาพาธให้ฉัน ภัตตาหาร ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ จึงไม่รับนิมนต์ด้วยอ้างว่าการฉันเป็นหมู่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มี พระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้า มูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้อาพาธฉันเป็นหมู่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๑

เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะฉันเป็นหมู่ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้น ดังนี้ คือ คราวอาพาธ นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้นก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ฉันเป็นหมู่ในฤดูถวายจีวร

{๔๗๗} [๒๑๑] สมัยต่อมา ในคราวที่เป็นฤดูถวายจีวร ชาวบ้านพากันตกแต่งภัตตาหารพร้อมด้วยจีวรแล้วนิมนต์ภิกษุทั้งหลายด้วยตั้งใจว่าให้ท่าน ฉันแล้วจักให้ครองจีวร ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ จึงไม่รับนิมนต์ด้วย อ้างว่าการฉันเป็นหมู่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว จีวรจึงเกิดขึ้น เล็กน้อย ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวที่เป็นฤดูถวายจีวร เราอนุญาตให้ฉัน เป็นหมู่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๒

เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะฉันเป็นหมู่ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้น ดังนี้ คือ คราวอาพาธ คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ฉันเป็นหมู่ในฤดูทำจีวรได้

{๔๗๘} [๒๑๒] สมัยต่อมา ชาวบ้านนิมนต์ภิกษุทั้งหลายผู้ช่วยกันทำจีวรให้ ฉันภัตตาหาร ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ จึงไม่รับนิมนต์ด้วยอ้างว่าการฉันเป็นหมู่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวที่ทำจีวร เราอนุญาตให้ฉันเป็นหมู่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๓

เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะฉันเป็นหมู่ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้น ดังนี้ คือ คราวอาพาธ คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร คราวที่ทำจีวร นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้นก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ฉันเป็นหมู่ในคราวเดินทางไกลได้

{๔๗๙} [๒๑๓] สมัยต่อมา ภิกษุหลายรูปพากันเดินทางไกลไปกับชาวบ้าน คราวนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้บอกชาวบ้านเหล่านั้นว่า “โปรดรอสักครู่หนึ่งเถิดจ้ะ พวกอาตมาจักไปบิณฑบาต”ชาวบ้านเหล่านั้นกล่าวนิมนต์อย่างนี้ว่า “นิมนต์ฉันที่นี้แหละเจ้าข้า”

ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ จึงไม่รับนิมนต์ด้วยอ้างว่าการฉันเป็นหมู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวที่เดินทางไกล เราอนุญาตให้ฉันเป็นหมู่ได้”

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๔

เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะฉันเป็นหมู่ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้น ดังนี้ คือ คราวอาพาธ คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร คราวที่ทำจีวร คราวที่เดินทางไกล นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้นก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ฉันเป็นหมู่ในคราวโดยสารเรือ

{๔๘๐} [๒๑๔] สมัยต่อมา ภิกษุหลายรูปโดยสารเรือไปกับชาวบ้าน ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้บอกชาวบ้านพวกนั้นว่า “โปรดจอดเรือที่ฝั่งสักครู่หนึ่งเถิด พวกอาตมาจักไปบิณฑบาต”

ชาวบ้านเหล่านั้นกล่าวนิมนต์อย่างนี้ว่า “นิมนต์ฉันที่นี้แหละ เจ้าข้า” ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ จึงไม่รับนิมนต์ด้วยอ้างว่าการฉันเป็นหมู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวโดยสารเรือไป เราอนญาตให้ฉันเป็นหมู่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๕

เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะฉันเป็นหมู่ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้น ดังนี้ คือ คราวอาพาธ คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร คราวที่ทำจีวร คราวที่เดินทางไกล คราวที่โดยสารเรือไป นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้นก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ฉันเป็นหมู่ในคราวประชุมใหญ่

{๔๘๑} [๒๑๕] สมัยต่อมา พวกภิกษุที่จำพรรษาแล้วในทิศทั้งหลายเดินทางมายังพระนครราชคฤห์เพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ชาวบ้านเห็นภิกษุผู้มาจากต่างถิ่น จึงนิมนต์ให้ฉันภัตตาหาร

ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ จึงไม่รับนิมนต์ด้วยอ้างว่าการฉันเป็นหมู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวประชุมใหญ่ เราอนุญาตให้ฉันเป็นหมู่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๖

เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะฉันเป็นหมู่ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้น ดังนี้ คือ คราวอาพาธ คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร คราวที่ทำจีวร คราวที่เดินทางไกล คราวที่โดยสารเรือไป คราวประชุมใหญ่ นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ฉันเป็นหมู่ในคราวภัตของสมณะ

{๔๘๒} [๒๑๖] สมัยต่อมา พระญาติร่วมสายโลหิตของพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชทรงผนวชอยู่ในสำนักอาชีวก คราวนั้นแล อาชีวกนั้นเข้าเฝ้าพระเจ้าพิมพิสารจอมเสนามาคธราชถึงพระราชสำนัก ครั้นแล้วได้ถวายพระพรว่า “ขอถวายพระพร อาตมภาพปรารถนาจะทำภัตตาหาร เลี้ยงนักบวชที่ถือลัทธิต่าง ๆ” ท้าวเธอตรัสว่า “พระคุณเจ้าผู้เจริญ ถ้าพระคุณเจ้านิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขให้ฉันก่อน หม่อมฉันจึงจะจัดถวายอย่างนั้นได้”จึงอาชีวกนั้นส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุทั้งหลายอาราธนาว่า “ขอภิกษุทั้งหลายจงรับภัตตาหารของข้าพเจ้าเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้”

ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ จึงไม่รับนิมนต์ด้วยอ้างว่าการฉันเป็นหมู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว

จึงอาชีวกนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงพุทธสำนัก ครั้นแล้วได้กราบทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการทูลปราศรัยพอให้เป็นที่บันเทิงเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง กราบทูลว่า “แม้พระโคดมผู้เจริญก็เป็นบรรพชิต แม้ข้าพเจ้าก็เป็นบรรพชิต บรรพชิตควรรับอาหารของบรรพชิต ขอพระโคดมผู้เจริญจงทรงรับภัตตาหารของข้าพเจ้าเพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เถิด เจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ ครั้นอาชีวกนั้นทราบ การทรงรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็กลับไป

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้า มูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวภัตของสมณะ เราอนุญาตให้ฉันเป็น หมู่ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๗

[๒๑๗] เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะฉันเป็นหมู่ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้นดังนี้ คือ คราวอาพาธ คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร คราวที่ทำจีวร คราวที่เดินทางไกล คราวที่โดยสารเรือไป คราวประชุมใหญ่ คราวภัตของสมณะ นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

สิกขาบทวิภังค์

{๔๘๓} [๒๑๘] ที่ชื่อว่า ฉันเป็นหมู่ คือ คราวที่ภิกษุ ๔ รูปได้รับนิมนต์ด้วย โภชนะ ๕ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่งแล้วฉันด้วยกัน นี้ชื่อว่าฉันเป็นหมู่

คำว่า เว้นไว้แต่สมัย คือ ยกเว้นสมัย

ที่ชื่อว่า คราวอาพาธ คือ โดยที่สุดแม้เท้าแตก ภิกษุคิดว่าเป็นคราวอาพาธ ก็พึงฉันได้

ที่ชื่อว่า คราวที่เป็นฤดูถวายจีวร คือ เมื่อไม่ได้กรานกฐิน เป็นเวลาหนึ่งเดือนสุดท้ายของฤดูฝน เมื่อได้กรานกฐินแล้ว เป็นเวลาห้าเดือน หลังฤดูฝน ภิกษุคิดว่าเป็นคราวฤดูถวายจีวร ก็พึงฉันได้ที่ชื่อว่า คราวที่ทำจีวร คือ เมื่อภิกษุกำลังทำจีวรกันอยู่ ภิกษุคิดว่า เป็นคราวที่ทำจีวร ก็พึงฉันได้

ที่ชื่อว่า คราวที่เดินทางไกล คือ ภิกษุคิดว่าจักเดินทางไปกึ่งโยชน์ ก็พึงฉันได้ ขณะเดินทางก็ฉันได้ มาถึงแล้วก็ฉันได้

ที่ชื่อว่า คราวที่โดยสารเรือไป คือ ภิกษุคิดว่าเราจักโดยสารเรือไปก็พึงฉันได้ ขณะโดยสารเรือไปก็ฉันได้ ขึ้นจากเรือแล้วก็ฉันได้ที่ชื่อว่า คราวประชุมใหญ่ คือ คราวที่ภิกษุ ๒-๓ รูปเที่ยวบิณฑบาต แล้วก็พอเลี้ยงกัน แต่เมื่อมีรูปที่ ๔ มา ไม่พอเลี้ยงกัน ภิกษุสำคัญว่าเป็น คราวประชุมใหญ่ ก็พึงฉันได้ที่ชื่อว่า คราวภัตของสมณะ คือ คราวที่ผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งนับเนื่องว่าเป็นนักบวชทำภัตตาหารถวาย ภิกษุคิดว่าเป็นคราวภัตของสมณะ ก็พึงฉันได้นอกจากสมัย ภิกษุรับประเคนไว้ด้วยตั้งใจว่าจักฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ ฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุกๆ คำกลืน

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๔๘๔} [๒๑๙] ฉันเป็นหมู่ ภิกษุสำคัญว่าฉันเป็นหมู่ ฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย

ฉันเป็นหมู่ ภิกษุสงสัย ฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย

ฉันเป็นหมู่ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ฉันเป็นหมู่ ฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย

ทุกทุกกฏ

มิใช่ฉันเป็นหมู่ ภิกษุสำคัญว่าฉันเป็นหมู่ ... ต้องอาบัติทุกกฏ

มิใช่ฉันเป็นหมู่ ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

มิใช่ฉันเป็นหมู่ ภิกษุก็สำคัญว่ามิใช่ฉันเป็นหมู่ ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๔๘๕} [๒๒๐] ภิกษุฉันในสมัย ๑ ภิกษุ ๒-๓ รูปฉันรวมกัน ๑ ภิกษุหลายรูป เที่ยวบิณฑบาตแล้วประชุมฉันร่วมกัน ๑ ภัตตาหารที่เขาถวายเป็นนิจ ๑ ภัตตาหารที่เขาถวายตามสลาก ๑ ภัตตาหารที่เขาถวายในปักษ์ ๑ ภัตตาหารที่เขาถวายในวันอุโบสถ ๑ ภัตตาหารที่เขาถวายในวันปาฏิบท ๑ ไม่ต้องอาบัติในเพราะอาหารทุกชนิด เว้นโภชนะห้า ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ คณโภชนสิกขาบทที่ ๒

๓. ปรัมปรโภชนสิกขาบท

ว่าด้วยการฉันทีหลัง

เรื่องบุรุษเข็ญใจ

{๔๘๖} [๒๒๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ กูฏาคาร ศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี ก็สมัยนั้นในพระนครเวสาลี พวกชาวบ้านได้จัดตั้งลำดับเวรถวายภัตตาหารอันประณีตกันไว้ คราวนั้น กรรมกรยากจนคนหนึ่งคิดว่า “ทานอันนี้คงจะไม่ตํ่าต้อย เพราะชาวบ้าน เหล่านี้ต่างจัดทำภัตตาหารถวายโดยเคารพ อย่ากระนั้นเลย เราควรทำ ภัตตาหารถวายบ้าง” ดังนั้น เขาจึงเข้าไปหานายกิรปติกะ๑ถึงที่อยู่ ครั้น แล้วได้แจ้งความจำนงว่า “คุณชายขอรับ กระผมปรารถนาจะทำภัตตาหารถวายภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ขอท่านโปรดให้ค่าจ้างแก่กระผม ด้วย” แม้นายกิรปติกะนั้นก็เป็นคนมีศรัทธาเลื่อมใส เขาจึงได้ให้ค่าจ้างแก่กรรมกรยากจนนั้นมากกว่าปกติฝ่ายกรรมกรยากจนนั้นได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงพุทธสำนัก ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วได้กราบทูลอาราธนาว่า “ขอพระองค์พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ทรงพระกรุณาโปรดรับนิมนต์ของข้าพระพุทธเจ้า เพื่อฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “คุณ ภิกษุสงฆ์มีจำนวนมากนะ เธอจงทราบไว้”