สิกขาบทที่ ๑ เรื่องพระฉัพพัคคีย์ เล่ม ๒

๔. โภชนวรรค

หมวดว่าด้วยโภชนะ

๑. อาวสถปิณฑสิกขาบท

ว่าด้วยการฉันอาหารในโรงพักแรม

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๔๗๐} [๒๐๓] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ก็ในสมัยนั้น มีกลุ่มชาวบ้านกลุ่มหนึ่งจัดตั้งอาหารไว้ในโรงพักแรมไม่ไกลจากพระนครสาวัตถี เวลาเช้าพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาต ยังพระนครสาวัตถี เมื่อไม่ได้อาหารจึงพากันไปยังโรงพักแรม ชาวบ้าน ตั้งใจอังคาสด้วยดีใจว่านานทีท่านจึงจะได้มา

แม้ตอนเช้าวันที่ ๒ ... วันที่ ๓ พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ก็ครองอันตรวาสก แล้วถือบาตรจีวรเช้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี เมื่อไม่ได้อาหารก็พา กันไปฉันในโรงพักแรม ต่อมาพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้มีความคิดว่า “พวกเรา จักกลับอารามทำไมกัน แม้พรุ่งนี้ก็จักต้องมาที่นี่อีก” จึงอยู่อาศัยกันในโรงพักแรมนั้นเสียเลย แล้วฉันอาหารในโรงทานเป็นประจำ พวกเดียรถีย์พากันหลบไป ชาวบ้านจึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกพระ สมณะเชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้อยู่อาศัยฉันอาหารในโรงพักแรมเป็น ประจำเล่า อาหารในโรงพักแรมเขามิได้จัดตั้งไว้เฉพาะท่านเหล่านี้ เขาจัด ตั้งไว้เพื่อคนทั่วไป”ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้อยู่อาศัยฉันอาหารในโรงพักแรมเป็นประจำเล่า” ...

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธออยู่อาศัยฉันอาหารในโรงพักแรมเป็นประจำ จริงหรือ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้อยู่อาศัยฉันอาหารในโรงพักแรมเป็นประจำเล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือ เพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

ภิกษุพึงฉันอาหารในโรงพักแรมได้ครั้งหนึ่ง ถ้าฉันเกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ภิกษุอาพาธฉันอาหารในโรงพักแรมได้

{๔๗๑} [๒๐๔] สมัยต่อมา ท่านพระสารีบุตรเดินทางไปพระนครสาวัตถี แคว้นโกศล ได้เข้าไปยังโรงพักแรมแห่งหนึ่ง ชาวบ้านตั้งใจอังคาสด้วยดีใจว่านานทีพระเถระจึงจะได้มา ครั้นท่านพระสารีบุตรฉันอาหารแล้ว เกิดอาพาธหนักขึ้น ท่านไม่สามารถจะออกจากโรงพักแรมนั้นไปได้ ครั้นวัน ที่ ๒ ชาวบ้านเหล่านั้นได้กราบเรียนท่านว่า “นิมนต์ฉันเถิด เจ้าข้า” ท่านพระสารีบุตรรังเกียจอยู่ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามการอยู่อาศัยฉัน

อาหารในโรงพักแรมเป็นประจำไว้แล้ว” จึงไม่รับนิมนต์ ท่านได้ยอมอดอาหาร

ครั้นท่านพระสารีบุตรเดินทางไปถึงพระนครสาวัตถีแล้วได้แจ้งเรื่องนั้น แก่ภิกษุทั้งหลาย

ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้อาพาธอยู่อาศัยฉันอาหาร ในโรงพักแรมเป็นประจำได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ

[๒๐๕] ภิกษุมิใช่ผู้อาพาธ พึงฉันอาหารในโรงพักแรมได้ครั้งหนึ่ง ถ้าฉันเกินกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๔๗๒} [๒๐๖] ที่ชื่อว่า มิใช่ผู้อาพาธ คือ สามารถจะออกไปจากโรงพักแรมนั้น

ที่ชื่อว่า ผู้อาพาธ คือ ไม่สามารถจะออกไปจากโรงพักแรมนั้นได้

ที่ชื่อว่า อาหารในโรงพักแรม ได้แก่ โภชนะ ๕ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่งซึ่งเขาจัดตั้งไว้ที่ศาลา มณฑป โคนไม้ หรือที่กลางแจ้ง มิได้เจาะจงผู้ใด มีพอแก่ความต้องการ

ภิกษุมิใช่ผู้อาพาธพึงฉันได้ครั้งหนึ่ง หากเกินกว่านั้น ภิกษุรับประเคน ด้วยตั้งใจว่าจักฉัน ต้องอาบัติทุกกฏ ฉัน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ทุก ๆ คำกลืน

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๔๗๓} [๒๐๗] มิใช่ผู้อาพาธ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ผู้อาพาธ ฉันอาหารในโรงพักแรมเกินกว่านั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์มิใช่ผู้อาพาธ ภิกษุสงสัย ฉันอาหารในโรงพักแรมเกินกว่านั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์

มิใช่ผู้อาพาธ ภิกษุสำคัญว่าผู้อาพาธ ฉันอาหารในโรงพักแรมเกินกว่านั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ทุกทุกกฏ

ผู้อาพาธ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่ผู้อาพาธ ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ผู้อาพาธ ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ผู้อาพาธ ภิกษุสำคัญว่าอาพาธ ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๔๗๔} [๒๐๘] ภิกษุอาพาธ ๑ ภิกษุมิใช่ผู้อาพาธฉันครั้งเดียว ๑ ภิกษุเดินทางไปหรือเดินทางกลับมาแวะฉัน ๑ เจ้าของนิมนต์ให้ฉัน ๑ เป็นอาหารที่เขาจัดตั้งไว้จำเพาะ ๑ เป็นอาหารที่เขามิได้จัดตั้งไว้พอแก่ความต้องการ ๑ ไม่ต้องอาบัติในเพราะอาหารทุกชนิดเว้นโภชนะห้า ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ อาวสถปิณฑสิกขาบทที่ ๑

๒. คณโภชนสิกขาบท

ว่าด้วยการฉันเป็นหมู่

เรื่องพระเทวทัต

{๔๗๕} [๒๐๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้น พระเทวทัตเสื่อมจากลาภและสักการะแล้ว จึงพร้อมด้วยบริษัท เที่ยวขออาหารในตระกูลทั้งหลายมาฉัน ชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายศากยบุตรจึงได้เที่ยวขออาหารใน ตระกูลทั้งหลายมาฉันเล่า อาหารที่ดีใครจะไม่พอใจ ของอร่อยใครจะไม่ชอบใจเล่า”ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนา อยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระเทวทัตพร้อมด้วยบริษัทจึงได้เที่ยวขออาหารในตระกูลทั้งหลายมาฉันเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพระเทวทัตว่า “ดูก่อนเทวทัต ทราบมาว่าเธอพร้อมด้วยบริษัทเที่ยวขออาหารในตระกูลทั้งหลายมาฉัน จริงหรือ”

พระเทวทัตทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอพร้อมด้วยบริษัทจึงได้เที่ยวขออาหารในตระกูลทั้งหลายมาฉันเล่า การกระทำ