สิกขาบทที่ ๘ เรื่องพระฉัพพัคคีย์ เล่ม ๒

๘. อุยยุตตเสนาสิกขาบท

ว่าด้วยการไปดูกองทัพที่ยกออกไป

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๕๖๒} [๓๑๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหาร เชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงยกกองทัพออกไป พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้ไปดู กองทัพที่ยกออกไปแล้ว พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทอดพระเนตรเห็นพวก ภิกษุฉัพพัคคีย์กำลังเดินมาแต่ไกลทีเดียว ครั้นแล้วรับสั่งให้นิมนต์มาตรัส ถามว่า “พระคุณเจ้าทั้งหลายมาทำไม เจ้าข้า”พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ถวายพระพรว่า “พวกอาตมภาพประสงค์จะดู มหาบพิตร”

พระเจ้าปเสนทิโกศลรับสั่งว่า “จะได้ประโยชน์อะไรด้วยการดูโยมผู้เพลิดเพลินในการรบ พระคุณเจ้าควรเฝ้าดูพระผู้มีพระภาคเจ้ามิใช่หรือ”

พวกทหารพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้พากันมาดูกองทัพที่ยกออกไปแล้วเล่า มิใช่ลาภของพวกเราเลย พวกเราได้ไม่ดีเลย ที่มาอยู่ในกองทัพก็เพราะเหตุต้องเลี้ยงชีพ เพราะเหตุต้องเลี้ยงดูบุตรภรรยา”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินทหารเหล่านั้นพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้ไปดูกองทัพที่ยกออกไปแล้วเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอไปดูกองทัพที่ยกออกไปแล้ว จริงหรือ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้ไปดูกองทัพที่ยกออกไปแล้วเล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

อนึ่ง ภิกษุใดไปเพื่อจะดูกองทัพที่ยกออกไปแล้ว เป็นปาจิตตีย์

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ไปในกองทัพได้เมื่อจำเป็น

{๕๖๓} [๓๑๒] ก็สมัยนั้นแล ลุงของภิกษุรูปหนึ่งป่วยอยู่ในกองทัพ เขาส่งผู้แทนไปในสำนักภิกษุนั้นว่า “ลุงกำลังป่วยอยู่ในกองทัพ ขอพระคุณเจ้าจงมา ลุงต้องการให้พระคุณเจ้ามา” จึงภิกษุนั้นดำริว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลายไว้ว่าภิกษุไม่พึงไปดูกองทัพที่ยกออกไปแล้ว ก็นี่ลุงของเราป่วยอยู่ในกองทัพ เราจะพึงปฏิบัติอย่างไรหนอ” จึงแจ้งเรื่องนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ไปในกองทัพได้ เพราะมีเหตุที่สมควร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ

[๓๑๓] อนึ่ง ภิกษุใดไปเพื่อจะดูกองทัพที่ยกออกไปแล้ว เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่มีเหตุที่สมควร

สิกขาบทวิภังค์

{๕๖๔} [๓๑๔] คำว่า อนึ่ง... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรง ประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้ที่ชื่อว่า ที่ยกออกไปแล้ว ได้แก่ กองทัพที่ยกออกไปจากหมู่บ้านแล้ว ยังพักแรมอยู่หรือเคลื่อนขบวนต่อไปแล้วที่ชื่อว่า กองทัพ ได้แก่ กองกำลัง ๔ เหล่า คือ เหล่าช้าง เหล่าม้า เหล่ารถ เหล่าราบ

พลช้าง ๑ เชือก มีทหารประจำการ ๑๒ นาย พลม้า ๑ ม้า มีทหารประจำการ ๓ นาย พลรถ ๑ คัน มีทหารประจำการ ๔ นาย พลราบมีทหารถือธนู ๔ นายภิกษุไปเพื่อจะดู ต้องอาบัติทุกกฏ ดูในที่ที่ตนอยู่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เลยที่ที่จะเห็นแล้ว ยังมองดูอยู่อีก ต้องอาบัติปาจิตตีย์คำว่า เว้นไว้แต่มีเหตุที่สมควร คือ ยกเว้นมีเหตุจำเป็น

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๕๖๕} [๓๑๕] กองทัพยกออกไปแล้ว ภิกษุสำคัญว่ายกออกไปแล้ว ไปเพื่อจะดู เว้นไว้แต่มีเหตุที่สมควร ต้องอาบัติปาจิตตีย์

กองทัพยกออกไปแล้ว ภิกษุสงสัย ไปเพื่อจะดู เว้นไว้แต่มีเหตุที่สมควร ต้องอาบัติปาจิตตีย์กองทัพยกออกไปแล้ว ภิกษุสำคัญว่ายังไม่ได้ยกออกไป ไปเพื่อจะดู เว้นไว้แต่มีเหตุที่สมควร ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ปัญจกทุกกฏ

ภิกษุไปเพื่อจะดูกองทัพแต่ละเหล่า ต้องอาบัติทุกกฏ

ดูในที่ที่ตนอยู่ ต้องอาบัติทุกกฏ

เลยที่ที่จะเห็นแล้วยังมองดูอยู่อีก ต้องอาบัติทุกกฏ

กองทัพยังไม่ได้ยกออกไป ภิกษุสำคัญว่ายกออกไปแล้ว ไปเพื่อจะดู ต้องอาบัติทุกกฏ

กองทัพยังไม่ได้ยกออกไป ภิกษุสงสัย ไปเพื่อจะดู ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

กองทัพยังไม่ได้ยกออกไป ภิกษุสำคัญว่ายังไม่ได้ยกออกไป ไปเพื่อจะดู ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๕๖๖} [๓๑๖] ภิกษุอยู่ในอารามที่มองเห็น ๑ กองทัพยกผ่านมายังสถานที่ภิกษุยืน นั่ง หรือนอน ๑ ภิกษุเดินสวนทางไปเห็นเข้า ๑ มีเหตุที่สมควร ๑ มีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ อุยยุตตเสนาสิกขาบทที่ ๘

๙. เสนาวาสสิกขาบท

ว่าด้วยการพักอยู่ในกองทัพ

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๕๖๗} [๓๑๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นพวกภิกษุฉัพพัคคีย์มีกิจจำเป็นไปยังกองทัพแล้วพักแรมอยู่ในกองทัพเกิน ๓ คืน พวกทหารพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้พักแรมอยู่ในกองทัพเล่า ไม่ใช่ลาภของพวกเราเลย พวกเราได้ไม่ดีเลย ที่มาอยู่ในกองทัพก็เพราะเหตุต้องเลี้ยงชีพ เพราะเหตุต้องเลี้ยงดูบุตรภรรยา”ภิกษุทั้งหลายได้ยินทหารเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้พักแรมอยู่ในกองทัพเกิน ๓ คืนเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอพักแรมอยู่ในกองทัพเกิน ๓ คืน จริงหรือ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้พักแรมอยู่ในกองทัพเกิน ๓ คืนเล่า การกระทำของพวกเธอ นั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า