สิกขาบทที่ ๗ เรื่องมหานามศากยะ เล่ม ๒

๗. จตุมาสปัจจยปวารณาสิกขาบท

ว่าด้วยการยินดีการปวารณาด้วยปัจจัย ๔ เดือน

เรื่องเจ้ามหานามศากยะ

{๕๕๕} [๓๐๓] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ นิโครธาราม ใกล้พระนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ครั้งนั้น เจ้ามหานามศากยะมีเภสัชมากมาย จึงเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงพุทธสำนัก ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ประทับนั่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าพระพุทธเจ้าประสงค์จะปวารณา ต่อสงฆ์ด้วยเภสัชตลอด ๔ เดือน พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ดีแล้ว มหานามะ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงปวารณาต่อสงฆ์ด้วยเภสัชตลอด ๔ เดือนเถิด”

ภิกษุทั้งหลายรังเกียจ ไม่รับปวารณา ได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ยินดีการปวารณาด้วยปัจจัยตลอด ๔ เดือน”

[๓๐๔] ก็สมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายขอเภสัชต่อเจ้ามหานามศากยะ เพียงเล็กน้อยเท่านั้น เภสัชของเจ้ามหานามศากยะจึงยังคงเหลือมากมายอยู่ตามเดิมนั่นแหละ

แม้ครั้งที่ ๒ เจ้ามหานามศากยะก็เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงพุทธสำนัก ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ

ที่สมควรข้างหนึ่ง ประทับนั่งแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าประสงค์จะปวารณาต่อสงฆ์ด้วยเภสัชตลอด ๔ เดือน พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ดีแล้ว มหานามะ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงปวารณาต่อสงฆ์ด้วยเภสัชตลอด ๔ เดือนเถิด”

ภิกษุทั้งหลายรังเกียจ ไม่รับปวารณา ได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ยินดีการปวารณาต่ออีกได้”

[๓๐๕] ก็สมัยนั้นแล ภิกษุทั้งหลายขอเภสัชต่อเจ้ามหานามศากยะเพียงเล็กน้อยเท่านั้น เภสัชของเจ้ามหานามศากยะจึงยังคงเหลือมากมาย อยู่ตามเดิมนั่นแหละ

แม้ครั้งที่ ๓ เจ้ามหานามศากยะก็เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงพุทธสำนัก ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ประทับนั่งแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าพระพุทธเจ้าประสงค์จะปวารณาต่อสงฆ์ด้วยเภสัชตลอดชีวิต พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ดีแล้ว มหานามะ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงปวารณาต่อสงฆ์ด้วยเภสัชตลอดชีวิตเถิด”

ภิกษุทั้งหลายรังเกียจ ไม่รับปวารณา ได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ยินดีแม้การปวารณาเป็นนิจ” {๕๕๖} ครั้นสมัยต่อมา พวกภิกษุฉัพพัคคีย์นุ่งห่มผ้าไม่เรียบร้อย มีอากัปกิริยาไม่เรียบร้อย จึงถูกเจ้ามหานามศากยะตำหนิว่า “ทำไมท่านทั้งหลายจึงนุ่งห่มผ้าไม่เรียบร้อย มีอากัปกิริยาไม่เรียบร้อยเล่า ธรรมเนียมบรรพชิต ต้องนุ่งห่มผ้าให้เรียบร้อย ต้องมีอากัปกิริยาเรียบร้อยมิใช่หรือ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ผูกใจเจ็บในเจ้ามหานามศากยะ ครั้นแล้วได้ปรึกษากันว่า “เราจะทำให้เจ้ามหานามศากยะอับอายได้ด้วยวิธีใดดีหนอ” แล้วตกลงกันว่า “พวกเราเอ๋ย เจ้ามหานามศากยะได้ปวารณาไว้ต่อสงฆ์ด้วยเภสัช พวกเราพากันไปขอเนยใสต่อเจ้ามหานามศากยะกันเถิด” จึงพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้เข้าไปหาเจ้ามหานามศากยะถึงตำหนัก ครั้นแล้วได้ถวายพระพรว่า “อาตมภาพทั้งหลายต้องการเนยใส ๑ ทะนาน”เจ้ามหานามศากยะขอร้องว่า “วันนี้ขอพระคุณเจ้าได้โปรดรอก่อน พวกเจ้าหน้าที่ยังไปคอกเพื่อจะนำเนยใสมา พระคุณเจ้าทั้งหลายจักได้รับทันกาล”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ก็ได้ถวายพระพรเป็นครั้ง ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า “อาตมภาพทั้งหลายต้องการเนยใส ๑ ทะนาน”

เจ้ามหานามศากยะรับสั่งว่า “วันนี้ขอพระคุณเจ้าได้โปรดรอก่อน พวกเจ้าหน้าที่ยังไปคอกเพื่อจะนำเนยใสมา พระคุณเจ้าทั้งหลายจักได้รับทันกาล”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ต่อว่าว่า “จะมีประโยชน์อะไรด้วยเนยใสที่ท่านไม่ประสงค์จะถวาย แต่ได้ปวารณาไว้เล่า เพราะท่านปวารณาไว้แล้วไม่ถวาย”

ขณะนั้นเจ้ามหานามศากยะเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “พระคุณเจ้าทั้งหลายเมื่อข้าพเจ้าขอร้องว่า ‘วันนี้ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายได้โปรดรอก่อน’ ดังนี้ ไฉนจึงรอไม่ได้เล่า”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินเจ้ามหานามศากยะเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “พวกภิกษุฉัพพัคคีย์อันเจ้ามหานามศากยะขอร้องว่า ‘วันนี้ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายได้โปรดรอก่อน’ ดังนี้ ไฉนจึงรอไม่ได้เล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่ พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธออันเจ้ามหานามศากยะขอร้องว่า ‘วันนี้ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายได้โปรดรอก่อน’ ดังนี้ แล้วไม่รอ จริงหรือ”พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย พวกเธออันเจ้ามหานามศากยะขอร้องว่า ‘วันนี้ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายได้โปรดรอก่อน’ ดังนี้ ไฉนจึงรอไม่ได้เล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๓๐๖] ภิกษุมิใช่ผู้อาพาธพึงยินดีการปวารณาด้วยปัจจัยเพียง ๔ เดือน เว้นไว้แต่การปวารณาอีก เว้นไว้แต่การปวารณาเป็นนิจ ถ้าเธอยินดียิ่งกว่านั้น เป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๕๕๗} [๓๐๗] คำว่า ภิกษุมิใช่ผู้อาพาธพึงยินดีการปวารณาด้วยปัจจัยเพียง ๔ เดือน ความว่า พึงยินดีการปวารณาด้วยปัจจัยของภิกษุไข้

แม้เขาปวารณาอีก ก็พึงยินดีว่า ‘เราจักขอในเวลาที่เราอาพาธ’

แม้เขาปวารณาเป็นนิจ ก็พึงยินดีว่า ‘เราจักขอในเวลาที่เราอาพาธ’

{๕๕๘} คำว่า ถ้าเธอยินดียิ่งกว่านั้น ความว่า การปวารณากำหนดเภสัช แต่ไม่กำหนดกาลก็มี กำหนดกาล แต่ไม่กำหนดเภสัชก็มี กำหนดทั้งเภสัชและกาลก็มี ไม่กำหนดเภสัช ไม่กำหนดกาลก็มีที่ชื่อว่า กำหนดเภสัช คือ เขากำหนดเภสัชไว้ว่า ‘ข้าพเจ้าขอปวารณาด้วยเภสัชประมาณเท่านี้’

ที่ชื่อว่า กำหนดกาล คือ เขากำหนดกาลไว้ว่า ‘ข้าพเจ้าขอปวารณาในระยะกาลเท่านี้’

ที่ชื่อว่า กำหนดสั่งเภสัชและกาล คือ เขากำหนดเภสัชและกาลไว้ว่า ‘ข้าพเจ้าขอปวารณาด้วยเภสัชมีประมาณเท่านี้ ในระยะกาลเพียงเท่านี้’ที่ชื่อว่า ไม่กำหนดเภสัช ไม่กำหนดกาล คือ เขาไม่ได้กำหนดเภสัชและกาลไว้ว่า ‘ข้าพเจ้าขอปวารณาด้วยเภสัชมีประมาณเท่านี้ ในระยะกาลเพียงเท่านี้’

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๕๕๙} [๓๐๘] ในการกำหนดเภสัช ภิกษุขอเภสัชอย่างอื่นนอกจากเภสัชที่เขาปวารณา ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ในการกำหนดกาล ภิกษุขอในกาลอื่นนอกจากกาลที่เขาปวารณา ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ในการกำหนดทั้งเภสัชและกาล ภิกษุขอเภสัชอย่างอื่นนอกจากเภสัช ที่เขาปวารณาและในกาลอื่นนอกจากกาลที่เขาปวารณา ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ไม่ต้องอาบัติ

ในกาล ไม่กำหนดเภสัช ไม่กำหนดกาล ภิกษุขอเภสัช ... ไม่ต้องอาบัติ

ปัญจกปาจิตตีย์

{๕๖๐} [๓๐๙] ในเมื่อต้องการใช้ของที่มิใช่เภสัช ภิกษุขอเภสัช ต้องอาบัติปาจิตตีย์ในเมื่อต้องการใช้เภสัชอย่างหนึ่ง ขอเภสัชอีกอย่างหนึ่ง ต้องอาบัติปาจิตตีย์ยิ่งกว่านั้น ภิกษุสำคัญว่ายิ่งกว่านั้น ขอเภสัช ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ยิ่งกว่านั้น ภิกษุสงสัย ขอเภสัช ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ยิ่งกว่านั้น ภิกษุสำคัญว่าไม่ยิ่งกว่านั้น ขอเภสัช ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ทุกทุกกฏ

ไม่ยิ่งกว่านั้น ภิกษุสำคัญว่ายิ่งกว่านั้น ขอเภสัช ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ยิ่งกว่านั้น ภิกษุสงสัย ขอเภสัช ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ไม่ยิ่งกว่านั้น ภิกษุก็สำคัญว่าไม่ยิ่งกว่านั้น ขอเภสัช ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๕๖๑} [๓๑๐] ภิกษุผู้ขอเภสัชตามที่เขาปวารณาไว้ ๑ ขอในระยะกาลตามที่เขาปวารณาไว้ ๑ บอกขอว่า ‘ท่านปวารณาพวกอาตมาด้วยเภสัชเหล่านี้ แต่พวกอาตมาต้องการเภสัชชนิดนี้และชนิดนี้ ๑ บอกขอว่า ‘ระยะกาลที่ ท่านได้ปวารณาไว้ได้ผ่านพ้นไปแล้ว แต่อาตมายังต้องการเภสัช’ ๑ ขอต่อญาติ ๑ ขอต่อคนปวารณา ๑ ขอเพื่อภิกษุรูปอื่น ๑ ซื้อมาด้วยทรัพย์ของตน ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ จตุมาสปัจจยปวารณาสิกขาบทที่ ๗

๘. อุยยุตตเสนาสิกขาบท

ว่าด้วยการไปดูกองทัพที่ยกออกไป

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๕๖๒} [๓๑๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหาร เชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงยกกองทัพออกไป พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ได้ไปดู กองทัพที่ยกออกไปแล้ว พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทอดพระเนตรเห็นพวก ภิกษุฉัพพัคคีย์กำลังเดินมาแต่ไกลทีเดียว ครั้นแล้วรับสั่งให้นิมนต์มาตรัส ถามว่า “พระคุณเจ้าทั้งหลายมาทำไม เจ้าข้า”พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ถวายพระพรว่า “พวกอาตมภาพประสงค์จะดู มหาบพิตร”

พระเจ้าปเสนทิโกศลรับสั่งว่า “จะได้ประโยชน์อะไรด้วยการดูโยมผู้เพลิดเพลินในการรบ พระคุณเจ้าควรเฝ้าดูพระผู้มีพระภาคเจ้ามิใช่หรือ”

พวกทหารพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้พากันมาดูกองทัพที่ยกออกไปแล้วเล่า มิใช่ลาภของพวกเราเลย พวกเราได้ไม่ดีเลย ที่มาอยู่ในกองทัพก็เพราะเหตุต้องเลี้ยงชีพ เพราะเหตุต้องเลี้ยงดูบุตรภรรยา”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินทหารเหล่านั้นพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้ไปดูกองทัพที่ยกออกไปแล้วเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอไปดูกองทัพที่ยกออกไปแล้ว จริงหรือ”