สิกขาบทที่ ๓ เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร เล่ม ๒

๓. สโภชนสิกขาบท

ว่าด้วยการนั่งแทรกในที่มีคนสองคน

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

{๕๓๕} [๒๗๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอุปนันทศากยบุตรไปยังรือน<*>ของสหายแล้วนั่งกับภรรยาของเขาในห้องนอน จึงบุรุษสหายนั้นเข้าไปหาท่านพระอุปนันทศากยบุตรถึงห้อง ครั้นแล้วได้นมัสการท่านพระอุปนันทศากยบุตรแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งแล้วเขาได้บอกภรรยาว่า “จงถวายภิกษาแก่พระคุณเจ้า” นางจึงได้ถวายภิกษาแก่ท่านพระอุปนันทศากยบุตรแล้วบุรุษนั้นได้เรียนท่านพระอุปนันทศากยบุตรว่า “นิมนต์ท่านกลับเถิดขอรับ เพราะภิกษากระผมก็ได้ถวายแก่พระคุณเจ้าแล้ว” สตรีผู้เป็นภรรยานั้นกำหนดรู้ในขณะนั้นว่าสามีถูกราคะรบกวนแล้ว จึงเรียนท่านพระ อุปนันทศากยบุตรว่า “นิมนต์ท่านนั่งอยู่ก่อนเถิดเจ้าค่ะ อย่าเพิ่งไป”

บุรุษนั้นได้เรียนท่านพระอุปนันทศากยบุตรเป็นครั้งที่ ๒ ... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า “นิมนต์ท่านกลับเถิดขอรับ เพราะภิกษากระผมก็ได้ถวายแก่พระคุณเจ้าแล้ว”

แม้ครั้งที่ ๓ หญิงนั้นก็ได้เรียนท่านพระอุปนันทศากยบุตรว่า “นิมนต์ท่านนั่งอยู่ก่อนเถิด เจ้าค่ะ อย่าเพิ่งไป”

ทันใด บุรุษนั้นเดินออกไปกล่าวโทษต่อภิกษุทั้งหลายว่า “ท่านเจ้าข้า พระคุณเจ้าอุปนันทะนี้นั่งกับภรรยาของกระผมในห้องนอน กระผมนิมนต์ให้ท่านกลับไป ก็ไม่ยอมกลับ พวกกระผมมีกิจมาก มีกรณียะมาก”

บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอุปนันทศากยบุตรจึงได้ไปนั่งแทรกแซงในตระกูลที่มีคนอยู่กันสองคนเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามท่านพระอุปนันทะว่า “ดูก่อน อุปนันทะ ทราบมาว่าเธอนั่งแทรกแซงในตระกูลที่มีคนอยู่กันสองคน จริงหรือ”

ท่านพระอุปนันทะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอจึงได้ นั่งแทรกแซงในตระกูลที่มีคนอยู่กันสองคนเล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๒๘๐] อนึ่ง ภิกษุใดนั่งแทรกแซงในตระกูลที่มีคนอยู่กันสองคน เป็นปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๕๓๖} [๒๘๑] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

ตระกูลที่ชื่อว่า มีคนอยู่กันสองคน คือ มีเฉพาะสตรี ๑ บรุษ ๑ ทั้งสองคนยังไม่ออกไป ทั้งสองคนยังไม่ปราศจากราคะ

คำว่า แทรกแซง คือ ตามเข้าไป

คำว่า นั่ง ความว่า ในเรือนหลังใหญ่ ภิกษุนั่งห่างบานประตูเกินช่วงแขน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ในเรือนหลังเล็ก นั่งลํ้ากลางห้องเรือน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๕๓๗} [๒๘๒] ห้องนอน ภิกษุสำคัญว่าเป็นห้องนอน นั่งแทรกแซงในตระกูลที่มีคนอยู่กันสองคน ต้องอาบัติปาจิตตีย์ห้องนอน ภิกษุสงสัย นั่งแทรกแซงในตระกูลที่มีคนอยู่กันสองคน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ห้องนอน ภิกษุสำคัญว่าไม่ใช่ห้องนอน นั่งแทรกแซงในตระกูลที่มี คนอยู่กันสองคน ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ทุกทุกกฏ

ไม่ใช่ห้องนอน ภิกษุสำคัญว่าเป็นห้องนอน ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ใช่ห้องนอน ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

ไม่ใช่ห้องนอน ภิกษุก็สำคัญว่าไม่ใช่ห้องนอน ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๕๓๘} [๒๘๓] ภิกษุนั่งในเรือนหลังใหญ่ ไม่ห่างบานประตูเกินช่วงแขน ๑ ภิกษุนั่งในเรือนหลังเล็กไม่เลยกลางห้อง ๑ ภิกษุมีเพื่อนอยู่ด้วย ๑ คน

ทั้งสองออกไปแล้ว ๑ คนทั้งสองปราศจากราคะแล้ว ๑ ภิกษุนั่งในสถานที่ อันไม่ใช่ห้องนอน ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สโภชนสิกขาบทที่ ๓

๔. รโหปฏิจฉันนสิกขาบท

ว่าด้วยการนั่งในที่กำบัง

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

{๕๓๙} [๒๘๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหาร เชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นท่านพระอุปนันทศากยบุตรไปยังเรือนของสหายแล้วนั่งในที่ลับคือในอาสนะ กำบังกับภรรยาของเขา จึงบุรุษสหายนั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าอุปนันทะจึงได้มานั่งในอาสนะกำบังในที่ลับกับภรรยาของเราเล่า”ภิกษุทั้งหลายได้ยินบุรุษนั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุ ผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระอุปนันทศากยบุตรจึงได้นั่งในอาสนะกำบังในที่ลับกับมาตุคามเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามท่านพระอุปนันทศากยบุตรว่า “ดูก่อนอุปนันทะ ทราบมาว่าเธอนั่งในอาสนะกำบังในที่ลับกับมาตุคาม จริงหรือ”

ท่านพระอุปนันทศากยบุตรทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”