สิกขาบทที่ ๗ เรื่องพระเจ้าพิมพิสาร เล่ม ๒

๗. นหานสิกขาบท

ว่าด้วยการอาบนํ้า

เรื่องพระเจ้าพิมพิสาร

{๖๑๐} [๓๕๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้น ภิกษุสรงนํ้ากันอยู่ที่บ่อน้ำร้อนตโปทา ขณะนั้นแล พระเจ้าพิมพิสาร จอมเสนามาคธราชเสด็จไปสู่ตโปทาด้วยพระราชประสงค์จะทรงสนานพระเศียรเกล้า จึงได้ประทับพักรออยู่ในที่ควรแห่งหนึ่งด้วยตั้งพระทัยว่าจักทรงสนานต่อเมื่อพระคุณเจ้าสรงน้ำเสร็จ ภิกษุทั้งหลายได้สรงนํ้าอยู่จนถึงเวลาพลบคํ่า ดังนั้น ท้าวเธอจึงทรงสนานพระเศียรเกล้าในเวลาพลบค่ำ เมื่อประตูพระนครปิด จำต้องประทับแรมอยู่นอกพระนคร เช้าตรู่จึงเสด็จเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงพุทธสำนัก ทั้ง ๆ ที่เครื่องประทินยังไม่จาง ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับเหนือพระราชอาสน์ อันสมควรข้างหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามท้าวเธอผู้ประทับเรียบร้อยแล้วว่า “ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์เสด็จมาแต่เช้าทั้ง ๆ ที่เครื่องประทินยังไม่จางเพื่อพระราชประสงค์อะไร”

จึงท้าวเธอกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระ ภาคเจ้าทรงชี้แจงท้าวเธอให้ทรงเห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ครั้นท้าวเธออันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วเสด็จลุกจากที่ประทับ ทรงอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับ

ทรงประชุมสงฆ์บัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกภิกษุแม้เห็นพระเจ้าแผ่นดินแล้วก็ยังอาบนํ้าอยู่ไม่รู้จักประมาณ จริงหรือ”ภิกษุทั้งหลายทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้น แม้เห็นพระเจ้าแผ่นดินแล้ว ไฉนจึงยังได้อาบน้ำอยู่ไม่ รู้จักประมาณเล่า การกระทำของภิกษุโมฆบุรุษเหล่านั้นนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่ เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

อนึ่ง ภิกษุใดยังไม่ถึงครึ่งเดือน อาบน้ำ เป็นปาจิตตีย์

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้อาบนํ้าในฤดูร้อน

{๖๑๑} [๓๕๘] ครั้งนั้น ถึงคราวร้อน คราวอบอ้าว ภิกษุทั้งหลายพากัน รังเกียจ ไม่อาบน้ำ นอนกันทั้ง ๆ ที่ร่างกายชุ่มด้วยเหงื่อ เหงื่อนั้นเปื้อนทั้ง จีวรทั้งเสนาสนะ ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวร้อน ในคราวอบอ้าว ยังไม่ถึงครึ่งเดือน เราอนุญาตให้อาบน้ำได้

ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๑

อนี่ง ภิกษุใดยังไม่ถึงครึ่งเดือน อาบน้ำ เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้นดังนี้ คือ หนึ่งเดือนครึ่งท้ายฤดูร้อน หนึ่งเดือนแรกของฤดูฝน รวมเป็นสองเดือนครึ่ง เป็นคราวที่ร้อน เป็นคราวที่ อบอ้าว นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้นก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ภิกษุผู้อาพาธอาบน้ำได้

{๖๑๒} [๓๕๙] สมัยต่อมา ภิกษุหลายรูปอาพาธ ภิกษุผู้พยาบาลไข้ได้ถาม พวกภิกษุผู้อาพาธว่า “อาวุโสทั้งหลายยังพอทนได้อยู่หรือ ยังพอให้อัตภาพ เป็นไปได้อยู่หรือ”

ภิกษุผู้อาพาธตอบว่า “อาวุโสทั้งหลาย เมื่อก่อนพวกผมยังไม่ถึงครึ่ง เดือนก็อาบนํ้าได้ เพราะเหตุนั้น พวกผมจึงมีความผาสุก แต่บัดนี้พวกผมรังเกียจอยู่ว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามไว้แล้ว จึงไม่ได้อาบน้ำ เพราะ เหตุนั้น พวกผมจึงไม่มีความผาสุก”ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ภิกษุผู้อาพาธ ยังไม่ถึงครึ่งเดือน อาบน้ำได้

ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๒

อนึ่ง ภิกษุใดยังไม่ถึงครึ่งเดือน อาบนํ้า เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้นดังนี้ คือ หนึ่งเดือนครึ่งท้ายฤดูร้อน หนึ่งเดือนแรกของฤดูฝน รวมเป็นสองเดือนครึ่ง เป็นคราวที่ร้อน เป็นคราวที่อบอ้าว คราวอาพาธ นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้นก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุ ทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ภิกษุทำนวกรรมอาบน้ำได้

{๖๑๓} [๓๖๐] สมัยต่อมา ภิกษุทั้งหลายทำงานก่อสร้าง พากันรังเกียจไม่ อาบนํ้า นอนกันทั้งๆ ที่ร่างกายชุ่มด้วยเหงื่อ เหงื่อนั้นเปื้อนทั้งจีวรทั้ง เสนาสนะ ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวทำการงาน เราอนุญาต ยังไม่ถึงครึ่งเดือนก็อาบน้ำได้

ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๓

อนึ่ง ภิกษุใดยังไม่ถึงครึ่งเดือน อาบน้ำ เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้นดังนี้ คือ หนึ่งเดือนครึ่งท้ายฤดูร้อน หนึ่งเดือนแรกของฤดูฝน รวมเป็นสองเดือนครึ่ง เป็นคราวที่ร้อน เป็นคราวที่ อบอ้าว คราวอาพาธ คราวทำการงาน นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

ก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ภิกษุเดินทางไกลอาบน้ำได้

{๖๑๔} [๓๖๑] สมัยต่อมา ภิกษุทั้งหลายเดินทางไกล พากันรังเกียจ ไม่อาบน้ำ นอนกันทั้ง ๆ ที่ร่างกายชุ่มด้วยเหงื่อ เหงื่อนั้นเปื้อนทั้งจีวรทั้งเสนาสนะ ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มี พระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวเดินทางไกล เราอนุญาต ยังไม่ถึงครึ่งเดือน ก็อาบน้ำได้

ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๔

อนึ่ง ภิกษุใดยังไม่ถึงครึ่งเดือน อาบนํ้า เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้นดังนี้ คือ หนึ่งเดือนครึ่งท้ายฤดูร้อน หนึ่งเดือนแรกของฤดูฝน รวมเป็นสองเดือนครึ่ง เป็นคราวที่ร้อน เป็นคราวที่อบอ้าว คราวอาพาธ คราวทำการงาน คราวเดินทางไกล นี้เป็นสมัย ในเรื่องนั้นก็สิกขาบทนี้ย่อมเป็นอันพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติแล้วแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยประการฉะนี้

ทรงอนุญาตให้ภิกษุทำจีวรอาบน้ำได้

{๖๑๕} [๓๖๒] สมัยต่อมา ภิกษุหลายรูปช่วยกันทำจีวรอยู่ในกลางแจ้ง ถูกลมฝุ่นโกรก ทั้งฝนก็ตกถูกต้องประปราย ภิกษุทั้งหลายพากันรังเกียจ ไม่อาบน้ำ นอนกันทั้ง ๆ ที่ร่างกายโสมม ร่างกายที่โสมมนั้นเปื้อนทั้งจีวร

ทั้งเสนาสนะ ภิกษุทั้งหลายได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในคราวถูกลมฝน เราอนุญาต ยังไม่ถึงครึ่งเดือน ก็อาบน้ำได้

ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระอนุบัญญัติ ๕

[๓๖๓] อนึ่ง ภิกษุใดยังไม่ถึงครึ่งเดือน อาบนํ้า เป็นปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย สมัยในเรื่องนั้นดังนี้ คือ หนึ่งเดือนครึ่งท้ายฤดูร้อน หนึ่งเดือนแรกของฤดูฝน รวมเป็นสองเดือนครึ่ง เป็นคราวที่ร้อน เป็นคราวที่อบอ้าว คราวอาพาธ คราวทำการงาน คราวเดินทางไกล คราวถูกลมฝน นี้เป็นสมัยในเรื่องนั้น

สิกขาบทวิภังค์

{๖๑๖} [๓๖๔] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้คำว่า ยังไม่ถึงครึ่งเดือน คือ ยังต่ำกว่าครึ่งเดือน

คำว่า อาบน้ำ ได้แก่ อาบน้ำด้วยจุรณหรือดินเหนียว เป็นทุกกฏในเพราะอาบ เมื่ออาบน้ำเสร็จ ต้องอาบัติปาจิตตีย์คำว่า เว้นไว้แต่สมัย คือ ยกเว้นเป็นครั้งคราว

ที่ชื่อว่า คราวร้อน คือ หนึ่งเดือนครึ่งท้ายฤดูร้อน

ที่ชื่อว่า คราวอบอ้าว คือ หนึ่งเดือนแรกแห่งฤดูฝน

ภิกษุคิดว่าสองเดือนครึ่งนี้เป็นคราวร้อน เป็นคราวอบอ้าว พึงอาบนํ้าได้

ที่ชื่อว่า คราวอาพาธ คือ เว้นอาบนํ้าแล้ว ย่อมไม่สบาย ภิกษุคิดว่าเป็นคราวเจ็บไข้ พึงอาบน้ำได้ที่ชื่อว่า คราวทำการงาน คือ โดยที่สุดแม้กวาดบริเวณ ภิกษุคิดว่าเป็นคราวทำการงาน พึงอาบนํ้าได้ที่ชื่อว่า คราวเดินทางไกล คือ ภิกษุตั้งใจว่าจักเดินทางไปกึ่งโยชน์ พึงอาบนํ้าได้ ขณะเดินทางก็อาบนํ้าได้ ไปถึงแล้วก็อาบนํ้าได้ที่ชื่อว่า คราวถูกลมฝน คือ ภิกษุทั้งหลายถูกลมฝนโกรก เม็ดฝนตกถูกต้องกาย ๒-๓ เม็ด ภิกษุคิดว่าเป็นคราวถูกลมฝน ก็พึงอาบนํ้าได้

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๖๑๗} [๓๖๕] ตํ่ากว่าครึ่งเดือน ภิกษุสำคัญว่าต่ำกว่า อาบนํ้า ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย

ต่ำกว่าครึ่งเดือน ภิกษุสงสัย อาบนํ้า ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย

ต่ำกว่าครึ่งเดือน ภิกษุสำคัญว่าเกิน อาบนํ้า ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่สมัย

ทุกทุกกฏ

เกินครึ่งเดือน ภิกษุสำคัญว่าต่ำกว่า ... ต้องอาบัติทุกกฏ

เกินครึ่งเดือน ภิกษุสงสัย ... ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

เกินครึ่งเดือน ภิกษุสำคัญว่าเกิน ... ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๖๑๘} [๓๖๖] ภิกษุอาบนํ้าในสมัย ๑ ภิกษุอาบนํ้าในเวลาครึ่งเดือน ๑ ภิกษุอาบนํ้าในเวลาเกินครึ่งเดือน ๑ ภิกษุข้ามฟากพรางอาบนํ้าไป ๑ ภิกษุอาบนํ้าในปัจจันตชนบททุก ๆ แห่ง ๑ ภิกษุอาบนํ้าเพราะมีอันตราย ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ นหานสิกขาบทที่ ๗

๘. ทุพพัณณกรณสิกขาบท

ว่าด้วยการทำจีวรใหม่ให้เสียสี

เรื่องภิกษุหลายรูป

{๖๑๙} [๓๖๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุและพวกปริพาชกจำนวนมากต่างเดินทางจากเมืองสาเกตไปยังพระนครสาวัตถี ในระหว่างทางพวกโจรได้พากันออกมาแย่งชิงพวกภิกษุและพวกปริพาชกเหล่านั้น พวกเจ้าหน้าที่ได้ออกจากพระนครสาวัตถีไปจับโจรเหล่านั้นได้พร้อมทั้งของกลาง แล้วส่งทูตไปในสำนักภิกษุทั้งหลายว่า “นิมนต์พระคุณเจ้าทั้งหลายมา จำจีวรของตน ๆ ได้แล้วนิมนต์รับคืนไป” ภิกษุทั้งหลายจำจีวรไม่ได้ ชาวบ้านจึงพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระคุณเจ้าทั้งหลายจึงจำจีวรของตน ๆ ไม่ได้เล่า” ภิกษุทั้งหลาย ได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ จึงกราบทูลเรื่องนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า