สิกขาบทที่ ๓ เรื่องพระฉัพพัคคีย์ เล่ม ๒

๓. โมหนสิกขาบท

ว่าด้วยการแสร้งทำหลง

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๖๘๙} [๔๔๓] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ประพฤติอนาจารแล้วตั้งใจว่า “ขอภิกษุทั้งหลายจงทราบว่าพวกเราต้องอาบัติด้วยอาการที่ไม่รู้” เมื่อพระวินัยธรสวดพระปาติโมกข์อยู่ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า “พวกผมเพิ่งทราบเดี๋ยวนี้เองว่า ‘แม้ธรรมนี้ก็มาในพระสูตร เนื่องในพระสูตร มาสู่อุทเทสทุกกึ่งเดือน”บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ เมื่อพระวินัยธรสวดพระปาติโมกข์อยู่ จึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกผมเพิ่งทราบเดี๋ยวนี้เองว่า ‘แม้ธรรมนี้ก็มาในพระสูตร เนื่องในพระสูตร มาสู่อุทเทสทุกกึ่งเดือน’ ดังนี้เล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าเมื่อพระวินัยธรสวดพระปาติโมกข์อยู่ พวกเธอได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกผมเพิ่งทราบเดี๋ยวนี้เองว่า ‘แม้ธรรมนี้ก็มาในพระสูตรเนื่องในพระสูตร มาสู่อุทเทสทุกกึ่งเดือน’ ดังนี้ จริงหรือ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย พวกเธอเมื่อพระวินัยธรสวดพระปาติโมกข์อยู่ ไฉนจึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกผมเพิ่งทราบเดี๋ยวนี้เองว่า ‘แม้ธรรมนี้ก็มาในพระสูตร เนื่องในพระสูตร

มาสู่อุทเทสทุกกึ่งเดือน’ ดังนี้เล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อ ความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๔๔๔] อนึ่ง ภิกษุใด เมื่อพระวินัยธรสวดพระปาติโมกข์อยู่ทุกกึ่งเดือน กล่าวอย่างนี้ว่า ‘กระผมเพิ่งรู้เดี๋ยวนี้เองว่า ‘แม้ธรรมนี้ก็มาในพระสูตร เนื่องในพระสูตร มาสู่อุทเทสทุกกึ่งเดือน’ ถ้าภิกษุทั้งหลายอื่น จำภิกษุนั้นได้ว่า ‘เมื่อพระวินัยธรสวดพระปาติโมกข์อยู่ ภิกษุนี้เคยนั่งมา ๒-๓ คราวแล้ว จะกล่าวถึงมากครั้งไปทำไมอีก’ อันความพ้นด้วยอาการที่ไม่รู้หามีแก่ภิกษุนั้นไม่ เธอต้องอาบัติใดในเพราะความประพฤติอนาจารนั้น พึงปรับอาบัตินั้นแก่เธอตามธรรม และพึงยกความหลงลืม ขึ้นแก่เธอเพิ่มอีกว่า ‘แน่ะเธอ ไม่ใช่ลาภของเธอ เธอได้ไม่ดีแล้ว ด้วยเหตุว่าเมื่อพระวินัยธรสวดพระปาติโมกข์อยู่ เธอมิได้ต้องการใส่ใจด้วยดี นี้เป็นปาจิตตีย์ในเพราะเป็นผู้แสร้งหลงลืมนั้น

สิกขาบทวิภังค์

{๖๙๐} [๔๔๕] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

คำว่า ทุกกึ่งเดือน คือ ทุกวันอุโบสถ

คำว่า เมื่อพระวินัยธรสวดพระปาติโมกข์อยู่ คือ เมื่อภิกษุกำลังยกปาติโมกข์ขึ้นแสดงอยู่

คำว่า กล่าวอย่างนี้ ความว่า ภิกษุประพฤติอนาจารมาแล้วตั้งใจอยู่ว่า ‘ขอภิกษุทั้งหลายจงรู้ว่าเราต้องอาบัติด้วยอาการที่ไม่รู้’ เมื่อภิกษุสวดปาติโมกข์อยู่ กล่าวอย่างนี้ว่า ‘กระผมเพิ่งทราบเดี๋ยวนี้เองว่า ‘แม้ธรรมนี้ก็มาในพระสูตร เนื่องในพระสูตร มาสู่อุทเทสทุกกึ่งเดือน’ ต้องอาบัติทุกกฏ{๖๙๑} คำว่า ถ้า ... นั้น อธิบายว่า ภิกษุเหล่าอื่นจำภิกษุผู้ต้องการแสร้งหลงลืมว่า ‘เมื่อพระวินัยธรสวดพระปาติโมกข์อยู่ ภิกษุนี้เคยมานั่ง ๒-๓ คราวแล้ว จะกล่าวถึงมากครั้งไปทำไมอีก’ อันความพ้นด้วยอาการที่ไม่รู้ หามีแก่ภิกษุนั้นไม่ เธอต้องอาบัติใดในเพราะความประพฤติอนาจารนั้น พึงปรับอาบัตินั้นแก่เธอตามธรรม และพึงยกความหลงลืมขึ้นแก่เธอเพิ่มอีกดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพึงยกขึ้นอย่างนี้

ภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้

กรรมวาจาลงโมหาโรปนกรรม

[๔๔๖] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุรูปนี้ชื่อนี้ เมื่อพระวินัยธรสวดพระปาติโมกข์อยู่ มิได้ต้องการใส่ใจด้วยดี ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงยกความหลงลืมขึ้นแก่ภิกษุชื่อนี้ นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ภิกษุรูปนี้ชื่อนี้ เมื่อพระวินัยธรสวดพระปาติโมกข์อยู่ มิได้ต้องการใส่ใจด้วยดี สงฆ์ยกความหลงลืมขึ้นแก่ภิกษุชื่อนี้ การยกความหลงลืมขึ้นแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วง

ความหลงลืมอันสงฆ์ยกขึ้นแล้วแก่ภิกษุชื่อนี้ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’

บทภาชนีย์

{๖๙๒} เมื่อสงฆ์ไม่ยกความหลงลืมขึ้น ภิกษุแสร้งทำหลงลืมอยู่ ต้องอาบัติทุกกฏเมื่อสงฆ์ยกความหลงลืมขึ้นแล้ว ภิกษุยังแสร้งทำหลงลืมอยู่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ติกปาจิตตีย์

{๖๙๓} [๔๔๗] กรรมเป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมเป็นธรรม แสร้งทำหลงลืมอยู่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์กรรมเป็นธรรม ภิกษุสงสัย แสร้งทำหลงลืมอยู่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

กรรมเป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมไม่เป็นธรรม แสร้งทำหลงลืมอยู่ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

ติกทุกกฏ

กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมเป็นธรรม แสร้งทำหลงลืมอยู่ต้องอาบัติทุกกฏกรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุสงสัย แสร้งทำหลงลืมอยู่ ต้องอาบัติทุกกฏ

กรรมไม่เป็นธรรม ภิกษุสำคัญว่ากรรมไม่เป็นธรรม แสร้งทำหลงลืม อยู่ต้องอาบัติทุกกฏ

อนาปัตติวาร

{๖๙๔} [๔๔๘] ภิกษุยังไม่ได้ฟังโดยพิสดาร ๑ ภิกษุฟังโดยพิสดารต่ำกว่า ๒-๓ คราว ๑ ภิกษุผู้ไม่ต้องแสร้งทำหลงลืม ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ โมหนสิกขาบทที่ ๓

๔. ปหารสิกขาบท

ว่าด้วยการตบตีภิกษุ

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๖๙๕} [๔๔๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พวกภิกษุฉัพพัคคีย์โกรธ ไม่พอใจ ตบตีพวกภิกษุสัตตรสวัคคีย์ ภิกษุสัตตรสวัคคีย์เหล่านั้นร้องไห้ ภิกษุทั้งหลายถามว่า “อาวุโสทั้งหลาย พวกเธอร้องไห้ทำไม”“อาวุโสทั้งหลาย ภิกษุฉัพพัคคีย์เหล่านี้โกรธ ไม่พอใจ ตบตีพวกผม”

บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้โกรธ ไม่พอใจ ตบตีภิกษุทั้งหลายเล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอโกรธ ไม่พอใจ ตบตีภิกษุทั้งหลาย จริงหรือ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้โกรธ ไม่พอใจ ตบตีภิกษุทั้งหลายเล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า