สิกขาบทที่ ๑ เรื่องพระฉันนะ เล่ม ๒

๘. สหธัมมิกวรรค

หมวดว่าด้วยผู้ร่วมประพฤติธรรม

๑. สหธัมมิกสิกขาบท

ว่าด้วยการว่ากล่าวโดยชอบธรรม

เรื่องพระฉันนะ

{๖๘๐} [๔๓๓] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตารามใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้น ท่านพระฉันนะประพฤติอนาจาร ภิกษุทั้งหลายพากันว่ากล่าวอย่างนี้ว่า “อาวุโสฉันนะ ท่านอย่าได้กระทำอย่างนี้ การกระทำนั่นไม่สมควร”ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า “อาวุโส ผมจะยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้ ตราบเท่าที่ผมยังไม่ได้สอบถามภิกษุอื่นผู้ฉลาด ผู้ทรงวินัย”

บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ท่านพระฉันนะอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่โดยชอบธรรม ไฉนจึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ผมจะยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้ ตราบเท่าที่ผมยังไม่ได้สอบถามภิกษุอื่นผู้ฉลาด ผู้ทรงวินัย’ ดังนี้เล่า” แล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสอบถามท่านพระฉันนะว่า “ดูก่อนฉันนะ ทราบมาว่าเธออันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่โดยชอบธรรม ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ผมจะยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้ ตราบเท่าที่ผมยังไม่ได้สอบถามภิกษุอื่นผู้ฉลาด ผู้ทรงวินัย’ ดังนี้ จริงหรือ”ท่านพระฉันนะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ เธออันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่โดยชอบธรรม ไฉนจึงได้พูดอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ผมจะยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้ ตราบเท่าที่ผมยังไม่ได้สอบถามภิกษุอื่นผู้ฉลาดผู้ทรงวินัย’ ดังนี้เล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๔๓๔] อนึ่ง ภิกษุใดอันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่โดยชอบธรรม กล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส ผมจะยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้ ตราบเท่าที่ผม ยังไม่ได้สอบถามภิกษุอื่นผู้ฉลาด ผู้ทรงวินัย’ เป็นปาจิตตีย์ ดูก่อนภิกษุ ทั้งหลาย อันภิกษุผู้ศึกษาอยู่ควรรู้ทั่วถึง ควรสอบถาม ควรไตร่ตรอง นี้เป็นการปฏิบัติชอบในเรื่องนั้น

สิกขาบทวิภังค์

{๖๘๑} [๔๓๕] คำว่า อนึ่ง ... ใด ความว่า ผู้ใด คือ ผู้เช่นใด ...

คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรงประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้

คำว่า อันภิกษุทั้งหลาย ได้แก่ ภิกษุเหล่าอื่น

ที่ชื่อว่า ชอบธรรม คือ สิกขาบทใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้ นั่นชื่อว่าชอบธรรม

ภิกษุผู้อันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่ตามสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้โดยชอบธรรมนั้น กล่าวอย่างนี้ คือ กล่าวว่า ‘แน่ะอาวุโส ผมจักยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้ ตราบเท่าที่ผมยังไม่ได้สอบถามภิกษุอื่นผู้ฉลาด ผู้ทรงวินัย เป็นบัณฑิต มีปัญญา เป็นพหูสูต เป็นธรรมกถึก’ ดังนี้ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

บทภาชนีย์

ติกปาจิตตีย์

{๖๘๒} [๔๓๖] อุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอุปสัมบัน กล่าวอย่างนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์

อุปสัมบัน ภิกษุมีความสงสัย กล่าวอย่างนั้น ต้องอาบัติปาจิตตีย์

อุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบัน กล่าวอย่างนั้น ต้องอาบัติ ปาจิตตีย์

ปัญจกทุกกฏ

ภิกษุผู้อันภิกษุทั้งหลายว่ากล่าวอยู่ตามสิกขาบทที่มิได้ทรงบัญญัติไว้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สิกขาบทนี้ไม่เป็นไปเพื่อความขัดเกลา ไม่เป็นไปเพื่อความกำจัด ไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใส ไม่เป็นไปเพื่อความไม่สะสม ไม่เป็นไปเพื่อปรารภความเพียร’ และซํ้าพูดว่า ‘แน่ะอาวุโส ผมจักยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้ ตราบเท่าที่ผมยังไม่ได้สอบถามภิกษุอื่นผู้ฉลาด ผู้ทรงวินัย เป็นบัณฑิต มีปัญญา เป็นพหูสูต เป็นธรรมกถึก’ ต้องอาบัติทุกกฏภิกษุผู้อันอนุปสัมบันว่ากล่าวอยู่ตามสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ก็ตาม ที่มิได้ทรงบัญญัติไว้ก็ตาม กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สิกขาบทนี้ไม่เป็นไปเพื่อความขัดเกลา ไม่เป็นไปเพื่อความกำจัด ไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใส ไม่เป็นไปเพื่อความไม่สะสม ไม่เป็นไปเพื่อปรารภความเพียร’ และซํ้าพูดว่า ‘แน่ะอาวุโส ฉันจักยังไม่ศึกษาในสิกขาบทนี้ ตราบเท่าที่ฉันยังไม่ได้สอบถามภิกษุอื่นผู้ฉลาด ผู้ทรงวินัย เป็นบัณฑิต มีปัญญา เป็นพหูสูต เป็นธรรมกถึก’ ต้องอาบัติทุกกฏอนุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอุปสัมบัน กล่าวอย่างนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ

อนุปสัมบัน ภิกษุมีความสงสัย กล่าวอย่างนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ

อนุปสัมบัน ภิกษุสำคัญว่าเป็นอนุปสัมบัน กล่าวอย่างนั้น ต้องอาบัติทุกกฏ

{๖๘๓} คำว่า ผู้ศึกษาอยู่ คือ ผู้รักจะสำเหนียก

คำว่า ควรรู้ทั่วถึง คือ ควรทราบไว้

คำว่า ควรสอบถาม คือ ควรไต่ถามดูว่า ‘สิกขาบทนี้เป็นอย่างไรสิกขาบทนี้มีเนื้อความเป็นอย่างไร’คำว่า ควรไตร่ตรอง คือ ควรคิด ควรพินิจ

คำว่า นี้เป็นการปฏิบัติชอบในเรื่องนั้น ความว่า นี้เป็นความถูกต้อง ตามธรรมเนียมในเรื่องนั้น

อนาปัตติวาร

{๖๘๔} [๔๓๗] ภิกษุผู้กล่าวว่า ‘จักรู้ จักศึกษา’ ดังนี้ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ สหธัมมิกสิกขาบทที่ ๑

๒. วิเลขนสิกขาบท

ว่าด้วยการกล่าวโทษสิกขาบทว่ายุ่งยาก

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๖๘๕} [๔๓๘] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสวินัยกถา ตรัสพรรณนาคุณแห่งพระวินัย ตรัสอานิสงส์แห่งการเรียนพระวินัย ตรัสยกย่องโดยเฉพาะท่านพระอุบาลีเนือง ๆ แก่ภิกษุทั้งหลายโดยอเนกปริยาย ภิกษุทั้งหลายพากันกล่าวว่า