สิกขาบทที่ ๑ เรื่องภิกษุชาวรัฐอาฬวี เล่ม ๒

๒. ภูตคามวรรค

หมวดว่าด้วยภูตคาม

๑. ภูตคามสิกขาบท

ว่าด้วยการพรากภูตคาม

เรื่องภิกษุชาวเมืองอาฬวี

{๓๕๔} [๘๙] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ อัคคาฬวเจดีย์ ใกล้เมืองอาฬวี ครั้งนั้น พวกภิกษุชาวเมืองอาฬวีทำการก่อสร้างกันอยู่ ตัดต้นไม้เองบ้าง ใช้ให้คนอื่นตัดบ้าง ภิกษุชาวเมืองอาฬวีรูปหนึ่ง กำลังตัดต้นไม้อยู่ เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้นั้นได้กล่าวกะภิกษุรูปนั้นว่า “ท่านเจ้าข้า ท่านประสงค์จะทำที่อยู่ของท่าน ก็โปรดอย่าตัดต้นไม้อันเป็นที่อยู่ของข้าพเจ้าเลย” ภิกษุรูปนั้นไม่ยอมฟังได้ตัดลงจนได้ และฟันไปถูกแขนบุตรของเทวดานั้น เทวดาได้มีความคิดขึ้นว่า “ถ้ากระไร เราฆ่าภิกษุ รูปนี้เสียตรงนี้แหละ” แต่ได้ฉุกคิดว่า “อันการที่เราจะฆ่าภิกษุรูปนี้เสียตรงนี้ไม่สมควรเลย อย่ากระนั้นเลย เราควรกราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าจะดีกว่า” ดังนั้น เทวดานั้นจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานสาธุการว่า “ดีแล้ว ดีแล้ว เทวดา ดีหนักหนา ที่ท่านไม่ฆ่าภิกษุรูปนั้นเสีย ถ้าท่านฆ่าภิกษุรูปนั้นในวันนี้ ตัว

ท่านจะได้ประสบกับสิ่งที่ไม่เป็นบุญเป็นอันมาก ไปเถิด เทวดา ต้นไม้ในโอกาสโน้นยังว่าง ท่านจงเข้าไปอยู่ที่ต้นไม้นั้นเถิด”

ชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกพระสมณะ เชื้อสายพระศากยบุตรจึงได้ตัดต้นไม้เองบ้าง ใช้ให้คนอื่นตัดบ้างเล่า พระ สมณะเชื้อสายพระศากยบุตรทั้งหลายเบียดเบียนอินทรีย์อย่างหนึ่งซึ่งมีชีวะ”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินพวกชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนา อยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุชาวเมืองอาฬวีจึงได้ตัดต้นไม้เองบ้าง ใช้ให้คนอื่นตัดบ้างเล่า” จึงพากันตำหนิภิกษุชาวเมืองอาฬวีโดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอตัดต้นไม้เองบ้าง ใช้ให้คนอื่นตัดบ้าง จริงหรือ”

ภิกษุชาวเมืองอาฬวีทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้ตัดต้นไม้เองบ้าง ใช้ให้คนอื่นตัดบ้างเล่า คนทั้งหลายสำคัญต้นไม้ว่ามีชีวะ การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๙๐] เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะพรากภูตคาม

สิกขาบทวิภังค์

{๓๕๕} [๙๑] ที่ชื่อว่า ภูตคาม ได้แก่ พืช ๕ ชนิด คือ พืชเกิดจากเหง้า ๑ พืชเกิดจากต้น ๑ พืชเกิดจากข้อ ๑ พืชเกิดจากยอด ๑ พืชเกิดจากเมล็ด ๑ที่ชื่อว่า พืชเกิดจากเหง้า ได้แก่ ขมิ้น ขิง ว่านนํ้า ว่านเปราะ ชะเอมต้น ข่า แฝก กะเม็ง หรือแม้พืชอย่างอื่นใดซึ่งเกิดที่เหง้า งอกที่เหง้า นั่นชื่อว่าพืชเกิดจากเหง้าที่ชื่อว่า พืชเกิดจากต้น ได้แก่ ต้นโพ ต้นไทร ต้นดีปลี ต้นมะเดื่อ ต้นเต่าร้าง ต้นมะขวิด หรือแม้พืชอย่างอื่นใดซึ่งเกิดที่ต้น งอกที่ต้น นั่นชื่อว่าพืชเกิดจากต้นที่ชื่อว่า พืชเกิดจากข้อ ได้แก่ อ้อย ไม้ไผ่ ไม้อ้อ หรือแม้พืชอย่าง อื่นใดซึ่งเกิดที่ข้อ งอกที่ข้อ นั่นชื่อว่าพืชเกิดจากข้อ

ที่ชื่อว่า พืชเกิดจากยอด ได้แก่ ผักบุ้งร้วม แมงลัก เถาหญ้านาง หรือ แม้พืชอย่างอื่นใดซึ่งเกิดที่ยอด งอกที่ยอด นั่นชื่อว่าพืชเกิดจากยอดที่ชื่อว่า พืชเกิดจากเมล็ด ได้แก่ บุพพัณณชาติ อปรัณณชาติ หรือ แม้พืชอย่างอื่นใดซึ่งเกิดที่เมล็ด งอกที่เมล็ด นั่นชื่อว่าพืชเกิดจากเมล็ด

บทภาชนีย์

{๓๕๖} [๙๒] พืช ภิกษุสำคัญว่าพืช ตัดเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นตัดก็ดี ทำลายเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นทำลายก็ดี ต้มเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นต้มก็ดี ต้องอาบัติปาจิตตีย์

พืช ภิกษุสงสัย ตัดเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นตัดก็ดี ทำลายเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นทำลายก็ดี ต้มเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นต้มก็ดี ต้องอาบัติทุกกฏ

พืช ภิกษุสำคัญว่ามิใช่พืช ตัดเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นตัดก็ดี ทำลายเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นทำลายก็ดี ต้มเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นต้มก็ดี ไม่ต้องอาบัติ

มิใช่พืช ภิกษุสำคัญว่าพืช ตัดเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นตัดก็ดี ทำลายเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นทำลายก็ดี ต้มเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นต้มก็ดี ต้องอาบัติทุกกฏ

มิใช่พืช ภิกษุสงสัย ตัดเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นตัดก็ดี ทำลายเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นทำลายก็ดี ต้มเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นต้มก็ดี ต้องอาบัติทุกกฏ

มิใช่พืช ภิกษุสำคัญว่ามิใช่พืช ตัดเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นตัดก็ดี ทำลายเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นทำลายก็ดี ต้มเองก็ดี ใช้ให้คนอื่นต้มก็ดี ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๓๕๗} [๙๓] ภิกษุกล่าวว่า ‘ท่านจงรู้พืชนี้’ ‘ท่านจงให้พืชนี้’ ‘ท่านจงนำพืชนี้มา’ ‘เรามีความต้องการด้วยพืชนี้’ ‘ท่านจงทำพืชนี้ให้เป็นกัปปิยะ’ ๑ ภิกษุไม่แกล้งพราก ๑ ภิกษุทำเพราะไม่มีสติ ๑ ภิกษุผู้ไม่รู้ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ ภูตคามสิกขาบทที ๑

๒. อัญญวาทกสิกขาบท

ว่าด้วยการแกล้งพูดกลบเกลื่อน

เรื่องพระฉันนะ

{๓๕๘} [๙๔] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้น ท่านพระฉันนะประพฤติอนาจารเองแล้วถูกสอบสวนอาบัติในท่ามกลางสงฆ์ กลับเอาเรื่องอื่นมาพูดกลบเกลื่อนว่า “ใครต้อง ต้องอะไร ต้องในเรื่องอะไร ต้องอย่างไร ท่านทั้งหลายพูดถึงใคร พูดถึงเรื่องอะไร”บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนท่านพระฉันนะถูกสอบสวนอาบัติในท่ามกลางสงฆ์ จึงได้เอาเรื่องอื่น มาพูดกลบเกลื่อนว่า ‘ใครต้อง ต้องอะไร ต้องในเรื่องอะไร ต้องอย่างไร ท่านทั้งหลายพูดถึงใคร พูดถึงเรื่องอะไร’ ดังนี้เล่า” จึงพากันตำหนิพระฉันนะโดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงสอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามท่านพระฉันนะว่า “ดูก่อนฉันนะ ทราบมาว่าเธอถูกสอบสวนอาบัติในท่ามกลางสงฆ์ กลับเอาเรื่องอื่นมาพูดกลบเกลื่อนว่า ‘ใครต้อง ต้องอะไร ต้องในเรื่องอะไร ต้องอย่างไร ท่านทั้งหลายพูดถึงใคร พูดถึงเรื่องอะไร’ ดังนี้ จริงหรือ”ท่านพระฉันนะทูลรับว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ ไฉนเธอเมื่อ ถูกสอบสวนอาบัติในท่ามกลางสงฆ์ จึงได้เอาเรื่องอื่นมาพูดกลบเกลื่อนว่า ‘ใครต้องต้องอะไร ต้องในเรื่องอะไร ต้องอย่างไร ท่านทั้งหลายพูดถึง ใครพูดถึงเรื่องอะไร’ ดังนี้เล่า การกระทำของเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความ