สิกขาบทที่ ๙ เรื่องพระฉัพพัคคีย์ เล่ม ๒

ทุกกฏ

มิใช่รูปิยะ ภิกษุสำคัญว่าเป็นรูปิยะ รับ ต้องอาบัติทุกกฏ

มิใช่รูปิยะ ภิกษุสงสัย รับ ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

มิใช่รูปิยะ ภิกษุสำคัญว่าไม่ใช่รูปิยะ ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๑๐๘} ทองหรือเงินตกอยู่ภายในวัดก็ดี ภายในที่อยู่ก็ดี ภิกษุหยิบยกเองก็ดี ใช้ให้หยิบยกก็ดี แล้วเก็บไว้ด้วยตั้งใจว่า ‘เป็นของผู้ใด ผู้นั้นจักมาเอาไป’ ๑ ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้องอาบัติแล

จบ รูปิยสิกขาบทที่ ๘

๙. รูปิยสังโวหารสิกขาบท

ว่าด้วยการแลกเปลี่ยนรูปิยะ

เรื่องภิกษุฉัพพัคคีย์

{๑๐๙} [๕๘๗] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นพวกภิกษุฉัพพัคคีย์ทำการแลกเปลี่ยนรูปิยะมีประการต่างๆ ชาวบ้านพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตร จึงได้ทำการแลกเปลี่ยนรูปิยะมีประการต่าง ๆ เหมือนพวกคฤหัสถ์ผู้บริโภค กามเล่า”

ภิกษุทั้งหลายได้ยินชาวบ้านเหล่านั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาอยู่ บรรดาภิกษุผู้มักน้อย ... ต่างพากันเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า “ไฉนพวกภิกษุฉัพพัคคีย์จึงได้ทำการแลกเปลี่ยนรูปิยะมีประการต่าง ๆ เล่า” จึงพากันตำหนิพวกภิกษุฉัพพัคคีย์เหล่านั้นโดยอเนกปริยายแล้วกราบทูลเรื่องนั้น แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

ทรงประชุมสงฆ์สอบถามแล้วบัญญัติสิกขาบท

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้ารับสั่งให้ประชุมภิกษุสงฆ์ในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วทรงสอบถามพวกภิกษุ ฉัพพัคคีย์ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทราบมาว่าพวกเธอทำการแลกเปลี่ยน รูปิยะมีประการต่าง ๆ จริงหรือ”

พวกภิกษุฉัพพัคคีย์กราบทูลว่า “จริง พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าทรงตำหนิว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษทั้งหลาย ไฉนพวกเธอจึงได้ทำการแลกเปลี่ยนรูปิยะมีประการต่าง ๆ เล่า การกระทำของพวกเธอนั่นไม่เป็นไปเพื่อความเลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสหรือเพื่อความเลื่อมใสยิ่งขึ้นของปวงชนที่เลื่อมใสแล้ว โดยที่แท้ การกระทำของพวกเธอนั่นเป็นไปเพื่อความไม่เลื่อมใสของปวงชนที่ยังไม่เลื่อมใสและเพื่อความกลายเป็นอื่นไปของคนบางพวกที่เลื่อมใสแล้ว”ครั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิพวกภิกษุฉัพพัคคีย์โดยอเนกปริยาย ดังนี้แล้ว ตรัสโทษแห่งความเป็นคนเลี้ยงยาก ... ที่เหมาะสมแก่เรื่องนั้น แก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล เราจักบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย อาศัยอำนาจประโยชน์ ๑๐ ประการ ...

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลพวกเธอพึงยกสิกขาบทนี้ขึ้นแสดงอย่างนี้ว่า

พระพุทธบัญญัติ

[๕๘๘] อนึ่ง ภิกษุใดทำการแลกเปลี่ยนรูปิยะมีประการต่าง ๆ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

สิกขาบทวิภังค์

{๑๑๐} [๕๘๙] คำว่า อนึ่ง ...ใด ความว่า ภิกษุใด ... นี้พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสว่า ‘อนึ่ง... ใด’คำว่า ภิกษุ ความว่า ที่ชื่อว่าภิกษุ เพราะว่าเป็นผู้ขอ ... นี้ทรง ประสงค์ว่า ‘ภิกษุ’ ในข้อความตอนนี้ที่ชื่อว่า มีประการต่าง ๆ คือ เป็นรูปพรรณบ้าง ไม่เป็นรูปพรรณบ้าง เป็นทั้งรูปพรรณและมิใช่รูปพรรณบ้างที่ชื่อว่า เป็นรูปพรรณ ได้แก่ เครื่องประดับศีรษะ เครื่องประดับคอ เครื่องประดับมือ เครื่องประดับเท้า เครื่องประดับสะเอวที่ชื่อว่า ไม่เป็นรูปพรรณ ได้แก่ รูปิยะที่เรียกกันว่าเป็นแท่ง

ที่ชื่อว่า เป็นทั้งรูปพรรณและมิใช่รูปพรรณ ได้แก่ รูปิยะ ๒ อย่างนั้น

ที่ชื่อว่า รูปิยะ ได้แก่ ทองคำ กหาปณะ มาสกที่ทำด้วยโลหะ มาสกที่ทำด้วยไม้ มาสกที่ทำด้วยครั่ง ซึ่งใช้เป็นอัตราสำหรับแลกเปลี่ยนซื้อขายกันได้คำว่า ทำการแลกเปลี่ยน คือ เอารูปิยะที่เป็นรูปพรรณแลกเปลี่ยน กับรูปิยะที่เป็นรูปพรรณ เป็นนิสสัคคีย์เอารูปิยะที่เป็นรูปพรรณแลกเปลี่ยนกับรูปิยะที่ยังไม่เป็นรูปพรรณ เป็นนิสสัคคีย์

เอารูปิยะที่เป็นรูปพรรณแลกเปลี่ยนกับรูปิยะที่เป็นทั้งรูปพรรณและมิใช่ รูปพรรณ เป็นนิสสัคคีย์

เอารูปิยะที่ยังไม่เป็นรูปพรรณแลกเปลี่ยนกับรูปิยะที่เป็นรูปพรรณ เป็นนิสสัคคีย์

เอารูปิยะที่ยังไม่เป็นรูปพรรณแลกเปลี่ยนกับรูปิยะที่ยังไม่เป็นรูปพรรณ เป็นนิสสัคคีย์

เอารูปิยะที่ยังไม่เป็นรูปพรรณแลกเปลี่ยนกับรูปิยะที่เป็นทั้งรูปพรรณ และมิใช่เป็นรูปพรรณ เป็นนิสสัคคีย์เอารูปิยะที่เป็นทั้งรูปพรรณและมิใช่รูปพรรณแลกเปลี่ยนกับรูปิยะที่เป็น รูปพรรณ เป็นนิสสัคคีย์

เอารูปิยะที่เป็นทั้งรูปพรรณและมิใช่รูปพรรณแลกเปลี่ยนกับรูปิยะที่มิใช่รูปพรรณ เป็นนิสสัคคีย์

เอารูปิยะที่เป็นทั้งรูปพรรณและมิใช่รูปพรรณแลกเปลี่ยนกับรูปิยะที่เป็น ทั้งรูปพรรณและมิใช่รูปพรรณ เป็นนิสสัคคีย์ของที่แลกเปลี่ยนด้วยรูปิยะซึ่งเป็นนิสสัคคีย์นั้นต้องสละในท่ามกลางสงฆ์

วิธีสละของที่แลกเปลี่ยนมาด้วยรูปิยะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลภิกษุนั้นพึงสละของนั้นอย่างนี้

ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาสงฆ์ ห่มผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่า กราบเท้าภิกษุผู้แก่พรรษากว่า นั่งกระหย่งประนมมือกล่าวอย่างนี้ว่า‘ท่านเจ้าข้า กระผมทำการแลกเปลี่ยนรูปิยะมีประการต่าง ๆ ของสิ่งนี้ของกระผม เป็นนิสสัคคีย์ กระผมขอสละของสิ่งนี้แก่สงฆ์’ครั้นสละแล้วพึงแสดงอาบัติ ภิกษุผู้ฉลาดสามารถพึงรับอาบัติ ถ้าคนงานวัดหรืออุบาสกเดินมาในสถานที่สละนั้น พึงบอกเขาว่า ‘ท่านจงรู้ของสิ่งนี้’ ถ้าเขาถามว่า ‘จะให้ผมนำอะไรมาถวายด้วยของสิ่งนี้’ อย่าบอกว่า ‘จงนำของสิ่งนี้หรือของสิ่งนี้มาถวาย’ ควรบอกแต่ของที่เป็นกัปปิยะ เช่น เนยใส นํ้ามัน นํ้าผึ้ง หรือน้ำอ้อย ถ้าเขานำของสิ่งนั้นไปแลกของ

ที่เป็นกัปปิยะมาถวาย เว้นภิกษุผู้แลกเปลี่ยนรูปิยะ ภิกษุนอกนั้นฉันได้ทุกรูป ถ้าได้อย่างนี้ นั่นเป็นการดี ถ้าไม่ได้ พึงบอกเขาว่า ‘ช่วยทิ้งของสิ่งนี้’ ถ้าเขาทิ้งให้ นั่นเป็นการดี ถ้าเขาไม่ทิ้งให้ พึงสมมติภิกษุผู้ประกอบด้วย องค์คุณ ๕ ให้เป็นผู้ทิ้งรูปิยะ

องค์คุณ ๕ ของภิกษุผู้ทิ้งรูปิยะ

องค์คุณ ๕ นั้น คือ

๑. ไม่ลำเอียงเพราะความชอบพอ

๒. ไม่ลำเอียงเพราะความเกลียดชัง

๓. ไม่ลำเอียงเพราะความหลง

๔. ไม่ลำเอียงเพราะความกลัว

๕. รู้ว่าเป็นอันทิ้งหรือไม่เป็นอันทิ้ง

วิธีสมมติภิกษุผู้ทิ้งรูปิยะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็แลสงฆ์พึงสมมติภิกษุนั้นอย่างนี้ เบื้องต้นพึงขอให้ภิกษุรับตกลงก่อน ครั้นแล้วภิกษุผู้ฉลาดสามารถรูปหนึ่งพึงประกาศให้สงฆ์ทราบด้วยญัตติทุติยกรรมวาจา ดังนี้[๕๙๐] ‘ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของ สงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงสมมติภิกษุชื่อนี้ให้เป็นผู้ทิ้งรูปิยะ นี่เป็นญัตติ

ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า สงฆ์สมมติภิกษุชื่อนี้ให้เป็นผู้ทิ้งรูปิยะ การสมมติภิกษุชื่อนี้ให้เป็นผู้ทิ้งรูปิยะชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงนิ่ง ไม่ชอบใจแก่ท่านผู้ใด ท่านผู้นั้นพึงทักท้วงภิกษุชื่อนี้สงฆ์สมมติให้เป็นผู้ทิ้งรูปิยะแล้ว ชอบใจแก่สงฆ์ เหตุนั้นสงฆ์จึงนิ่ง ข้าพเจ้าขอทรงความข้อนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้’

ภิกษุผู้รับสมมติแล้วนั้น พึงทิ้งอย่ากำหนดที่ตก ถ้าทิ้งกำหนดที่ตก ต้องอาบัติทุกกฏ

บทภาชนีย์

ติกนิสสัคคิยปาจิตตีย์

{๑๑๑} [๕๙๑] รูปิยะ ภิกษุสำคัญว่าเป็นรูปิยะ แลกเปลี่ยนรูปิยะ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์รูปิยะ ภิกษุสงสัย แลกเปลี่ยนรูปิยะ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

รูปิยะ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่รูปิยะ แลกเปลี่ยนรูปิยะ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ติกนิสสัคคิยปาจิตตีย์

มิใช่รูปิยะ ภิกษุสำคัญว่าเป็นรูปิยะ แลกเปลี่ยนรูปิยะ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์มิใช่รูปิยะ ภิกษุสงสัย แลกเปลี่ยนรูปิยะ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

มิใช่รูปิยะ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่รูปิยะ แลกเปลี่ยนรูปิยะ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์

ทุกกฏ

มิใช่รูปิยะ ภิกษุสำคัญว่าเป็นรูปิยะ แลกเปลี่ยนต้องอาบัติทุกกฏ

มิใช่รูปิยะ ภิกษุสงสัย แลกเปลี่ยน ต้องอาบัติทุกกฏ

ไม่ต้องอาบัติ

มิใช่รูปิยะ ภิกษุสำคัญว่ามิใช่รูปิยะ แลกเปลี่ยน ไม่ต้องอาบัติ

อนาปัตติวาร

{๑๑๒} [๕๙๒] ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ ภิกษุผู้เป็นต้นบัญญัติ ๑ ภิกษุเหล่านี้ไม่ต้อง อาบัติแล

จบ รูปิยสังโวหารสิกขาบทที่ ๙

๑๐. กยวิกกยสิกขาบท

ว่าด้วยการซื้อขาย

เรื่องพระอุปนันทศากยบุตร

{๑๑๓} [๕๙๓] โดยสมัยนั้นพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นท่านพระอุปนันทศากยบุตรเป็นผู้ชำนาญทำจีวรกรรม เธอใช้ผ้าเก่า ๆ มาทำผ้าสังฆาฏิ ย้อมจัดแต่งดีแล้วใช้ห่มขณะนั้นแล ปริพาชกผู้หนึ่งห่มผ้าราคาแพงเข้าไปหาท่านพระอุปนันท ศากยบุตรถึงสำนัก ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอุปนันทศากยบุตรว่า “ผ้าสังฆาฏิผืนนี้ของท่านงามแท้ จงแลกกันกับผ้าของข้าพเจ้าเถิด”ท่านพระอุปนันทศากยบุตรกล่าวว่า “ท่านจงรู้เอาเองเถิด”

ปริพาชกตอบสนองว่า “ข้าพเจ้ารู้ ขอรับ”

ท่านพระอุปนันทศากยบุตรตอบว่า “ตกลง อาวุโส” แล้วได้ให้ไป

จึงปริพาชกนั้นได้ห่มผ้าสังฆาฏิผืนนั้นไปยังปริพาชการาม

พวกปริพาชกพากันรุมถามปริพาชกผู้นั้นว่า “ผ้าสังฆาฏิผืนนี้ของท่านช่างงามจริง ท่านได้มาแต่ไหน”

ปริพาชกผู้นั้นตอบว่า “ผมเอาผ้าของผมผืนนั้นแลกเปลี่ยนมา”

พวกปริพาชกกล่าวว่า “ผ้าสังฆาฏิของท่านผืนนี้จักอยู่ได้สักกี่วัน ผ้าของท่านผืนนั้นแหละดีกว่า”

ปริพาชกผู้นั้นเห็นจริงว่า “ปริพาชกทั้งหลายพูดถูกต้อง ผ้าสังฆาฏิของเราผืนนี้จักอยู่ได้สักกี่วัน ผ้าผืนนั้นของเราดีกว่า” จึงเข้าไปหาท่าน